ولار وزدەرىن «اتوم ساربازدارى» دەپ اتايدى. سول ۋاقىتتا 18-19 جاستاعى جىگىتتەر «سەميپالاتينسك-22» پوليگونىنا وتان الدىنداعى بورىشىن وتكەرۋگە كەلگەندە بۇل جەردىڭ دەنساۋلىققا زياندى ەكەنىن ەشكىم ايتپاپتى. ياعني رادياتسيا اسەرى جوعارى ەكەنى بۇلاردان جاسىرىلعان. كەلگەن بويدا ولاردان «مەملەكەتتىك قۇپيا» دەگەن جەلەۋمەن مۇندا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتە بولعاندارى جايىندا 25 جىلعا دەيىن ەشكىمگە ايتپاۋ تۋرالى قولحات الىنادى. ولار كەيىن رادياتسيانىڭ ورتاسىندا جۇرگەنىن بىلسە دە, بەرگەن ۋادەلەرىنە ادال بولىپ, شيرەك عاسىر بويىنا پوليگوندا بولعاندارى جايىندا جان بالاسىنا ءتىس جارمايدى. الايدا دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى كەيىن وزدەرىنە مەملەكەت تاراپىنان جاردەماقى تالاپ ەتە باستاپتى. بىراق بۇل ۋاقىتتا بۇرىنعى كەڭەستىك وداق تارقاعان, پوليگون جابىلعان, ال بۇلاردىڭ جاعدايىنا قارايلاساتىن ەشكىم جوق ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. مىنە, وسىلايشا ءوز قۇقىقتارى ءۇشىن كۇرەسىپ كەلە جاتقاندارىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى دە وتكەن.
بۇعان دەيىن «اتوم ساربازدارى» ءتۇرلى مەكەمەنىڭ ەسىگىن قاعىپ, ادىلدىك ىزدەگەنىمەن ودان ناتيجە شىقپاعان سوڭ, تۇڭعىش رەت ەلوردادا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە شەشىم قابىلداپتى. ءىس-شاراعا «سەميپالاتينسك-22» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ەرالى قۇتتىبەكوۆ, ۇيىمنىڭ الماتى, پاۆلودار, استانا قالالارىنداعى فيليالدارىنىڭ باسشىلارى, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى جانە جۋرناليستەر قاتىستى.
– مەن 1988-1990 جىلدارى «سەميپالاتينسك-22» پوليگونىندا اسكەري مىندەتىمدى وتەدىم. كسرو ەڭ العاش رەت 1949 جىلى اتوم بوماسىن وسى جەردە سىناقتان وتكىزگەنى بەلگىلى. سودان بەرى 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى مۇندا حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاستالعان بومبانىڭ زاردابىن ون وراپ الاتىن قانشاما يادرولىق سىناق وتكىزىلدى. سونىڭ بىرىنە ءبىز دە كۋا بولدىق. 1989 جىلى 19 قازاندا جەراستى يادرولىق سىناعى جاسالدى. بۇل سەمەي پوليگونىندا وتكىزىلگەن ەڭ سوڭعى جارىلىس ەدى. ءبىز ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. سىناقتان كەيىن ەكى كۇن وتكەندە ءۇستىمدى بەلگىسىز جارا باسىپ كەتتى. ونىڭ دياگنوزىن ەشكىم بىلمەيدى. «ولگەن جەرىم وسى بولدى عوي» دەپ ويلادىم. مەنى تىكەلەي ماسكەۋگە قارايتىن اسكەري گوسپيتالعا جاتقىزىپ, دارىگەرلەر ەمدەپ, ءبىر ايدا اياققا تۇرعىزدى. بىراق قازىرگى كۇنگە دەيىن سول اۋرۋدىڭ سالدارىن تارتىپ كەلەمىن. قىزىقتىڭ ءبارى اسكەردەن كەلگەندە باستالدى. انام مەنى كورىپ شوشىپ كەتتى. ءوزىم ۇيدەن كەتكەندە سپورتپەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن, دەنساۋلىعى مىقتى جىگىت ەدىم. بىراق اسكەردەن كەلىپ بىردەن اۋىرا باستادىم. ۇيدەگىلەردەن قايدا بولعانىمىزدى جاسىرعانىممەن انام ءبارىن دە سەزىپ: «بالام, سەن دەنساۋلىعىڭدى بەرىپ كەلىپسىڭ عوي» دەپ كۇرسىندى», دەيدى بىرلەستىك توراعاسى ەرالى قۇتتىبەكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق جارىلىستان كەلگەن رادياتسيانىڭ سالدارى تەك وزدەرىنە ەمەس, بالالارىنا, ءتىپتى نەمەرەلەرىنىڭ دە دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن بەرىپ جاتىر ەكەن. «مەنىڭ ەكى بالام دا مۇگەدەك. بىرەۋىنىڭ كوزى كورمەيدى, ەكىنشى بالامنىڭ جۇرەگىندە كىنارات بار. سالدارىنان ونى ەشقانداي مەملەكەتتىك قىزمەتكە المايدى. ەكەۋىنىڭ دە دياگنوزى رادياتسيا اسەرىنەن ەكەنىن كورسەتىپ تۇر», دەيدى ول. ماسەلەن, «اتوم ساربازدارىنىڭ» ءبىرىنىڭ نەمەرەسى, ەكى جارىم جاسار ارۋ دوسىمبەك گەندىك مۋتاتسيا اۋرۋىنا شالدىققان, قازىرگى كۇنى قىمبات ءدارى-دارمەك قابىلداپ, ەمدەلىپ جاتىر. مۇنى دا اتاسىنان بەرىلگەن رادياتسيانىڭ تىكەلەي اسەرى ەكەنىن ايتادى.
«اتوم ساربازدارىنىڭ» مەملەكەتكە قوياتىن تالابى – يادرولىق سىناقتارعا قاتىسۋشى مارتەبەسىن الىپ, جەڭىلدىكتەرگە يە بولۋ. 1949-1991 جىلدارى يادرولىق سىناقتار ءوتىپ جاتقان ايماقتا 10 مىڭنان اسا سارباز اسكەري بورىشىن وتەگەن. سونىڭ ىشىندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ تىكەلەي وزىندە 4 مىڭداي جاس جىگىت اسكەردە بولىپتى. بيىل سولاردان تەك 500 ادامداي قالعان. ولاردىڭ كوپشىلىگى – 1, 2 جانە 3-توپتاعى مۇگەدەكتەر. ارالارىندا سوزىلمالى اق قان اۋرۋىنان باستاپ, وكپە قاتەرلى ىسىگىنە دەيىنگى سىرقاتتارعا شالدىققاندار كوپ.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلى 6 مامىردا قابىلدانعان «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدا يادرولىق سىناقتارعا قاتىسۋشىلار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا جانە وزگە مەملەكەتتەر اۋماعىنداعى اسكەري قاقتىعىستارعا قاتىسۋشىلارمەن تەڭەستىرىلگەنى كورسەتىلگەن. اتاپ ايتقاندا, «اتوم ساربازدارى» چەرنوبىل اەس-ىندەگى اپات سالدارىن جويۋشىلاردان كەيىن تۇر. الايدا 2021 جىلى سول كەزدەگى قورعانىس ءمينيسترى ن.ەرمەكباەۆ №500 بۇيرىعىندا يادرولىق سىناقتارعا قاتىسۋشىلاردى جەڭىلدىك الۋعا بولاتىن ارداگەرلەر تىزىمىنەن سىزىپ تاستاپتى.
– قازىرگى كۇنى قورعانىس مينيسترلىگى اتالعان بۇيرىققا سۇيەنىپ, ءبىزدىڭ يادرولىق سىناقتارعا قاتىسۋشى ەكەنىمىزدى كۋالاندىراتىن انىقتاما بەرمەي كەلەدى. بىزگە كسرو-نىڭ زاڭدى مۇراگەرى – رەسەي, سوندىقتان انىقتامانى سولاردىڭ ارحيۆىنەن سۇراتۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. رەسەي 2008 جىلعا دەيىن مۇنداي انىقتامالاردى بەرىپ كەلگەن, ال قازىر بەرمەيدى. نەگىزى وسى انىقتامانى سەمەيدەگى رادياتسيالىق مەديتسينا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى بەرۋگە ءتيىس. الايدا ولار قورعانىس مينيسترلىگىنە سىلتەيدى. وسىلايشا, ءبىزدى ءتۇرلى مەكەمەلەر اراسىندا ساندالتىپ قويدى, – دەيدى ە.قۇتتىبەكوۆ.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى يادرولىق سىناق ارداگەرلەرىنىڭ شامامەن 20 پايىزى عانا جەڭىلدىككە ىلىگىپ, مەملەكەت تاراپىنان جاردەماقى الادى. ال قالعاندارى اسكەردە ءجۇرىپ دەنساۋلىقتارىن بەرگەنىمەن, ءبىر جىرتىعىنا جاماۋ بولار جاردەماقىعا قول جەتكىزە الماي ءجۇر.
– سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ ەپيتسەنترىندە اسكەردە بولعانداردىڭ ءبارى قانشا رادياتسيا دوزاسىن العانىن انىقتاۋ ءۇشىن اسكەري-مەديتسينالىق كوميسسيانىڭ تەكسەرۋىنەن ءوتۋى كەرەك. سەمەيدەگى رادياتسيا ينستيتۋتىنان قورىتىندى انىقتاما الۋىمىز قاجەت. سودان كەيىن جەڭىلدىك بەرىلەتىن ادامدار ساناتىنا ىلىگىپ, مەديتسينالىق جانە ساناتوريالىق-كۋرورتتىق مەكەمەلەردە ۋاقىتىلى ەم-دوم الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلسا ەكەن, – دەيدى «اتوم ساربازدارى».
«سەميپالاتينسك-22» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ الماتى قالالىق فيليالىنىڭ توراعاسى باقداۋلەت نۇرتازاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ قولدارىندا بارلىق قۇجات دايىن. تەك جەتىسپەي تۇرعانى – سول انىقتاما. بىراق وسى ءبىر جاپىراق قاعازدىڭ ارتىنان جۇگىرگەلى قانشاما جىل وتكەن. ءالى ناتيجە جوق.
– ءبىز اسكەردە بولعاندا جەراستى جارىلىسى جاسالدى. جەراستىندا سىناقتان وتكىزىلەتىن جانۋارلار (يتتەر, قويلار, جىلقىلار) بار ەدى. جارىلىستان كەيىن ءبىز شاحتاعا ءتۇسىپ, كەيبىرى ءتىرى, كەيبىرى ءولى كۇيىندەگى سول جانۋارلاردى ەشقانداي ارنايى كيىمسىز جالاڭ قولمەن تاسىدىق. ولاردى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن جەرگە اپاردىق. بىزگە رادياتسيادان قورعاناتىن كيىم بەرىلمەدى. ال عالىمدار مەن گەنەرالدار ارنايى قورعانىش كيىمدەرىن كيىپ, ءبىزدىڭ نە ىستەپ جاتقانىمىزدى الىستان باقىلاپ تۇردى, – دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ ىشىندە ولاردىڭ يادرولىق پوليگوندا اسكەردە بولعانى تۋرالى دەرەكتەر بار, الايدا يادرولىق سىناقتارعا تىكەلەي قاتىسقانى تۋرالى ەشبىر مالىمەت جوق ەكەن. «سوندا ءبىز 2 جىل بويى يادرولىق پوليگوندا ءجۇرىپ نە ىستەدىك؟ جارىلىس بولعاننان كەيىن شاحتالارعا كىم ءتۇستى, ەگەر ءبىز تۇسپەسەك؟ ونىڭ ءىشىن راديواكتيۆتى زاتتاردان كىم تازالادى؟ وسى 40 جىلدىڭ ىشىندە بىزبەن بولعان ادامداردىڭ كوبى بىردەي اۋرۋدان كوز جۇمدى. ەگەر رادياتسيانىڭ اسەرى بولماسا, ولاردىڭ بارىندە دالمە-ءدال ءبىر دياگنوزدىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس قوي», دەيدى ب.نۇرتازاەۆ.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلى قايرات ىدىرىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۆەدومستۆو تاراپىنان رەسەيدىڭ اسكەري ارحيۆىنە يادرولىق سىناقتارعا قاتىسۋشى رەتىندە انىقتاما بەرۋ ءۇشىن 4 مىڭعا جۋىق ءوتىنىش جىبەرىلگەن, الايدا تەك 4 ادامعا انىقتاما بەرىلىپ, قالعاندارى تۋرالى ەشبىر مالىمەت تابىلماپتى.
– يادرولىق سىناقتارعا قاتىسۋشى مارتەبەسىن العاندار قازىرگى تاڭدا زاڭ بويىنشا جەڭىلدىكتەرگە ىلىگىپ, جاردەماقى الىپ كەلەدى. ولار وزدەرىنىڭ سەمەي پوليگونىندا سىناقتارعا قاتىسقاندىعىن دالەلدەي العان ازاماتتار. اتالعان سىناقتاردى قازاقستان ەمەس, كەڭەس وداعى وتكىزدى. رەسەي – ونىڭ زاڭدى مۇراگەرى بولعاندىقتان, يادرولىق سىناقتار تۋرالى قۇجاتتاردىڭ ءبارىن وزدەرىمەن الىپ كەتكەن. سوندىقتان بۇل انىقتامانى ءبىز ەمەس, رەسەي بەرەدى, – دەيدى ول.
ال «اتوم ساربازدارى» انىقتامانى الۋ ءۇشىن بۇدان بىلاي رەسەيگە ەشقانداي ءوتىنىش جىبەرۋدىڭ قاجەتى جوق, ونى سەمەي رادياتسيالىق مەديتسينا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى بەرۋى كەرەك دەيدى. «ويتكەنى ءبىزدىڭ يادرولىق پوليگون اۋماعىندا اسكەري بورىشىمىزدى وتەگەنىمىز راس. سول ينستيتۋتتا دەنساۋلىعىمىزدى تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, رادياتسياعا شالدىققانىمىزدى دالەلدەگەن سوڭ, انىقتاما بەرىپ جەڭىلدىككە ىلىگۋىمىز كەرەك» دەيدى ولار.
الايدا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلى بۇل ازاماتتار تەك ءسوز جۇزىندە يادرولىق سىناقتارعا تىكەلەي قاتىسقاندارىن ايتىپ وتىرعانىن, الايدا ول جايىندا ناقتى قۇجات جۇزىندەگى دالەلدەر جوق ەكەنىن جەتكىزدى. ء«بىز قۇقىقتىق مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىمىزدى ۇمىتپايىق. كەز كەلگەن شەشىمدى شىعارۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, قۇجات تۇرىندەگى دالەلدەمە كەرەك. وزدەرىڭىز ايتىپ وتىرعان انىقتامانى الۋ ءۇشىن دە ناقتى قۇجات قاجەت. ونسىز ءبىز قالاي سىزدەردى يادرولىق سىناقتارعا قاتىسۋشى دەپ تانيمىز؟ ال اعزالارىڭىزدا رادياتسيانىڭ بولۋى دالەل بولا المايدى. ويتكەنى قازىر اباي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنىڭ بويىندا رادياتسيا بار», دەدى ق.ىدىرىشەۆ.
استانادا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە «اتوم ساربازدارىنىڭ» تالاپتارىن ورىنداۋعا بولاتىن ناقتى ءبىر شەشىم تابىلعان جوق. سوندىقتان ەندى ولار ادىلدىككە جەتۋ ءۇشىن وسى ماسەلەمەن قورعانىس مينيسترىنە تىكەلەي كىرىپ, ودان ءارى ەل باسشىلىعىنا مۇڭ-مۇقتاجىمىزدى جەتكىزەمىز دەپ بەكىنىپ وتىر.
