تانىم • 22 ءساۋىر, 2024

ەشتەن كەش جاقسى

160 رەت
كورسەتىلدى
3 مين
وقۋ ءۇشىن

جاڭا دۇنيەنى ۇيرەنۋگە جاسىم ءوتىپ كەتتى دەپ جۇرسەڭىز, قاتەلەسەسىز. ماسەلەن, ايگىلى لەۆ تولستوي ۆەلوسيپەدكە 67 جاسىندا وتىرعان. العاش كورگەن ساتىندە-اق جازۋشى ونىڭ ءجۇرۋ مەحانيزمىنە قاتتى قىزىققان كورىنەدى. سول-اق ەكەن ىزدەنىمپاز اقساقال ۆەلوسيپەد تۋرالى زەرتتەۋلەردى جازدىرىپ الىپ, اۋەلى ونىمەن تولىق تانىسىپ شىعادى.

ەشتەن كەش جاقسى

وسىلايشا, جازۋشى تەوريالىق تانىمىن ابدەن بەكىتىپ العاننان كەيىن ۆەلوسيپەدكە ءبىر-اق وتىرادى. زامان­داستارىنىڭ ايتۋىنشا, دەنساۋلىعى ءالى دە تىڭ قالامگەر جاڭا كولىكتى بىردەن مەڭگەرىپ العان.

باستاپقىدا ماسكەۋ مانەجىندە ۆەلوسيپەد ايداپ جۇرگەن الاڭسىز اقساقال – «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتىڭ» اۆتورى ەكەنىنە كوپشىلىكتىڭ كوزى بىردەن ۇيرەنە قويماپتى. ول تۇگىلى مانەج الاڭىنىڭ كۇزەتشىسى «مۇندا گرافتار عانا سەرۋەندەي الادى» دەپ ۆەلوسيپەدشى تولستويعا رۇقسات بەرمەي قويىپتى. «وسىعان (ۆەلوسيپەدكە) قانداي كۇش تارتىپ تۇرعانىنا تاڭعالامىن... بايقايمىن, بالا سياقتى بولىپ بارامىن. قۋانىش سىيلايتىن ارەكەتپەن اينالىسسام, «مەن تۋرالى نە ويلايدى؟» دەگەن ويدى مۇلدە ۇمىتىپ كەتەمىن», – دەيدى ول 1895 جىلى 25 ساۋىردە جازىلعان كۇندەلىگىندە.

ءيا, قالامگەردىڭ زامانداستارى تول­ستويدىڭ ۆەلوسيپەدكە سونداي سۇيىس­پەنشى­لىكپەن قاراعانىن جەتكىزەدى. «...قۇددى كىشكەنتاي بالا ءوز ويىنشىعىن جاقسى كورگەنىندەي, تولستوي دا ۆەلوسيپەدتەن تۇسپەيتىن بولدى», – دەيدى ولار تاڭدانىسپەن. جازۋشىنىڭ ءوزى «مەنىڭ باسىمنان كۇلكىلى جاعدايلار ءوتىپ جاتىر. الدىمداعى كەدەرگىنى ەلەستەتسەم بولدى, سوعان مىندەتتى تۇردە سوعىلعىم كەلىپ مازام كەتەدى. اقىرى دەگەنىمە جەتپەي قويمايمىن», – دەيدى قىزى تاتياناعا جازعان حاتىندا. بۇل اڭگىمە ماسكەۋ مانەجىندە ۆەلوسيپەد ۇيرەنىپ جۇرگەن باسقا ءبىر حانىمعا قاتىستى جازىل­عان ەدى: «ونىڭ شلياپاسىندا كوز سۇيىن­دىرەر ادەمى قاۋىرسىن بار ەدى. تاعى ءبىر قاراپ قالعانىم سول ەدى, دوڭ­گەلەگىمنىڭ سولاي قاراي جۇيتكىپ بارا جات­قانىن بايقادىم. حانىم بولسا ايقايعا باسىپ, مەنەن بۇرىلىپ كەت­پەكشى. بىراق امال نە؟ ۆەلوسيپەدتەن سەكىرىپ تۇسپەكشى ەدىم, ول ارەكەتىم ءساتسىز بولىپ, حانىمدى ءبىر-اق قۇلاتتىم», – دەپ ەسكە الادى تولستوي. وسى وقيعادان كەيىن جازۋشى مانەجگە حانىمدار سە­رۋەن­دەمەيتىن ۋاقىتتا عانا بارۋعا تى­رىسقان ەكەن.

ۆەلوسيپەدكە اۋەستەنگەنى سونشا جازۋشى كەيدە ءتۇنى-بويى دامىل تاپپايدى. «تۇندە ءتورت-اق ساعات ۇيىقتادىم. ۆەلوسيپەدپەن ءجۇرىپ ابدەن شارشاپ قالىپپىن», – دەيدى ول 1895 جىلدىڭ 15 مامىرىندا جازعان كۇندەلىگىندە.

لەۆ تولستويدىڭ بۇل سالادا جەتىستىك­كە جەتكەنى سونداي, ول ماسكەۋدەگى ۆەلو­سي­پەدشىلەر وداعىنا مۇشە بولىپ قابىل­دانادى. ال 1896 جىلى قالالىق اكىمشىلىك وعان جۇرگىزۋشى كۋالىگىن تابىس ەتەدى. كەز كەلگەن جاڭا دۇنيەنى باستاۋ – ەشقاشان دا كەش ەمەس. شەت ءتىلىن ۇيرەنۋ, ساياحاتقا شىعۋ, جاڭا ماماندىق يەسى اتانۋ نەمەسە قاراپايىم تولستوي سەكىلدى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋ, بارلىعى دا ءسىزدىڭ تاۋەكەلىڭىزدى قاجەت ەتىپ تۇرعان ارماندار.

سوڭعى جاڭالىقتار