بۇعاتتالۋدان بوسايتىن بورىشكەرلەر

قارىزى كوپتىڭ تىنىسى تار

قوعامنىڭ دامۋى ەڭ اۋەلى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. الايدا حالىقتىڭ قاراجاتى كوبىنەسە قارىزعا بايلانىپ تۇر. مەملەكەت كەيىنگى جىلدارى بۇعان مونيتورينگ جاساپ, «قارىزسىز قوعام» قالىپتاستىرۋعا مىقتاپ كىرىسىپ جاتىر. دەيتۇرعانمەن بۇگىندە كوپتەگەن ادامنىڭ جەكە شوتتارى كو­گەندەۋلى, بانك كارتاسى بۇعات­تاۋ­لى, شەكارا اسۋى شەك­تەۋ­لى بولىپ تۇر. «شاش ال دەسە, باس الاتىن» سوت ورىنداۋشىلار بورىشكەردىڭ بويىنا قان جۇرمەستەي قىلىپ, «كۇرەتامىرىن» بۋىپ تاستاعانى انىق. قارىزىن قايتارا الماي, بورىشىن وتەي الماي جۇرگەندەردىڭ مىسالى وتە كوپ. كەيىنگى 10 جىل­دىڭ مۇعدارىندا ءتىپتى كوبەيىپ كەتتى.

مامانداردىڭ پايىمداۋىن­شا, قارىزىن قايتارا الماي قال­عان­­داردىڭ قاتارى پاندەميا­دان كەيىن ارتقان. ويتكەنى كوپتەگەن ادامنىڭ جۇمىسى توقتاپ, شارۋا­سى شاتقاياقتاپ, جالاقىسى كە­شىك­­تىرىلگەن. سونىڭ سالدارىنان قارىز-نەسيەلەر (سول كەزدە شە­­گەرىلگەنىمەن) ءوسىمى ۇلعا­يىپ, تو­لەۋگە قاۋقارى جەت­پە­گەندەر «قارا تىزىمگە» ىلىككەن. قارىز بە­رۋشى (بانك) جاي عانا «قارا تىزىمگە» ەنگىزىپ قويىپ قاراپ تۇر­سىن با, ودان كەيىنگى بورىش­كەر­دىڭ تاعدىرىن جەكە سوت ورىنداۋشىلار مەن كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردىڭ قۇزىرىنا تاپسىرادى. بۇدان كەيىنگى جاعداي جۇرت­قا ەتەنە تانىس. ولار قارىز بەرگەن بانكتىڭ اتىن ايتادى دا, «قارىزىڭدى بۇگىن قايتارماساڭ, ءبىتتى...», دەپ قارا اسپاندى تون­دىرەدى.

ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازىر ەلىمىزدە 294 مەم­لەكەتتىك سوت ورىنداۋشى بولسا, ال جەكە سوت ورىنداۋشىنىڭ سانى – 2 131. سونىمەن بۇل دەرەكتەرگە ءارى قاراي كوز جۇگىرتسەك, ەلىمىزدە قال­تاسىنا قاقپان قويىلىپ, قاڭ­تا­رىلىپ تۇرعانداردىڭ ۇشى-قيىرى جوق. ماسەلەن, شەكتەۋ قويىلعان نوتاريالدىق ىستەرى – 5 786 338, تىيىم سالىنعان تىركەۋ ىستەرى – 88 879, ەل شەكاراسىنان شى­عۋعا شەكتەۋ قويىلعاندار سانى – 1 032 144, دۇنيە-مۇلكىنە شەكتەۋ قويىلعاندار – 919 744, جىل­جىمالى م ۇلىككە تىيىم سا­لىن­عانداردىڭ سانى – 545 148, شەك­تەۋ قويىلعان جەكە شوتتار بويىنشا – 46 717 680. بۇل سانداردى ايتقاندا, ءتىل سۇرىنبەۋى مۇم­كىن ەمەس. قاراپ تۇرساق, شەكتەۋ مەن تىيىمنىڭ شىرماۋىنا ىلىك­كەن­دەر شاشەتەكتەن.

بۇل جايدى بىلتىرعى كورسەت­كىش­پەن سالىستىرىپ كورسەك, جاع­داي ءتىپتى كۇردەلەنگەنى بايقا­لادى. 2023 جىلعى دەرەككە سايكەس شەكتەۋ قويىلعان نوتاريالدىق ىستەرى – 4 371 212, تىيىم سالىنعان تىركەۋ ىستەرى – 73 307, ەل شەكاراسىنان شىعۋعا شەكتەۋ قويىلعاندار سانى – 901 779, دۇنيە-مۇلكىنە شەكتەۋ قويىلعاندار – 646 107, شەكتەۋ قويىلعان جەكە شوتتار بويىنشا – 33 148 220.

كەيىنگى دەرەككە سۇيەنسەك, حالىقتىڭ ەكىنشىدەڭگەيلى بانك­تەردەن العان نەسيەسى 17,2 ترلن تەڭگە بولىپتى. وسىعان وراي حا­لىق­تىڭ قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ, نەسيە الۋىن ازايتۋ جۇ­مىس­تارى قولعا الىنا باستادى. وسى ماقساتتا «قازاقستان كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كرەديت بەرۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتۋ جانە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. بۇل زاڭ جوباسىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن دەپۋتاتتار بىرلەسىپ دايىندادى. 20 ناۋرىزدا ماجىلىستە زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەردى.

كوللەكتورعا – موراتوري

كوللەكتورلاردىڭ كىم ەكەنىن قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ جۇرگەن­دەر جاقسى بىلەدى. ءتىپتى تىرشىلىكتىڭ اعىسىمەن ايلاپ ات ءىزىن سالماي كەتەتىن اعايىننان «جاقىن» بولىپ كەتەتىندەرى وسى – كوللەكتور كومپانيالاردىڭ وپەراتورلارى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىنىڭا» قارا­مايتىن, زاڭ تالاپتارىنا ونشا پىسقىرمايتىن پىسىقتار. قارىز وندىرەمىز دەپ, بەرمەگەندى كوندىرەمىز دەپ تالايدىڭ كوڭىلىن قال­دىرعان وقيعا كوپ. ەندى ولار بۇرىنعىداي بۇلعاقتاپ, ەرەجەگە باعىنباي, ەركىنسي المايدى. ماسەلەن, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى زاڭ جوباسىنداعى وزگەرىستەرگە سايكەس تولەم مەرزىمى 90 كۇننەن اسىپ كەتكەن تۇتىنۋشىعا بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى نەسيە بەرۋدى شەكتەۋگە ءتيىس. ياعني بات­پاق­قا ءبىر باتقاندى تۇڭعيىققا تۇن­شىقتىرۋعا جول بەرىلمەيدى. ال وتەلمەگەن قارىز ءۇشىن 90 كۇن وتكەن­نەن كەيىن ءوسىمپۇل قوسۋعا تى­يىم سالىنادى. سونىمەن قاتار ەندى بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىم­دارى ازاماتتاردىڭ بەرەشە­گىن كوللەكتورلارعا بەرۋگە ەكى جىل­دىق موراتوري (2026 جىلعى 1 مامىرعا دەيىن) ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر.

زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەر نەسيە بەرۋدىڭ شارتتارىنا ءبىرشاما وزگەرىس ەنگىزىپ وتىر. ياعني حالىققا بانكتەر – 5 ملن, ميكروقارجى ۇيىم­دارى 3 ملن تەڭگەدەن ارتىق قارىز بەرمەۋگە ءتيىس.

ونلاين نەسيە وڭدىرماي تۇر

ەندى ونلاين كرەديت بەرۋگە تالاپ كۇشەيەدى. بۇعان دەيىن ونلاين نەسيە رەسىمدەۋ تىم قول­جە­تىمدى بولىپ كەلدى. سوندىقتان 45 كۇن مەرزىمگە بەرىلەتىن 50 اەك-كە دەيىنگى ميكروكرەديتتىڭ كۇشىن جويۋ, سونداي-اق بارلىق ميك­روكرەديت بويىنشا جىلدىق ۇستەمە مولشەرىن بەلگىلەۋ ۇسى­نىلدى. قارىز الۋشىنى تولەم مەرزىمىنىڭ ءوتىپ كەتۋى تۋرالى حابار­دار ەتۋ مەرزىمى كۇن­تىز­بەلىك 20 كۇننەن 10 كۇنگە دەيىن قىسقارتىلادى. تاعى ءبىر گۋما­نيس­تىك شەشىمدى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ول – كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالا­لارى بار وتباسىلاردى جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى جىلى­تۋ ماۋسىمىندا بەرەشەگى ءۇشىن باسپاناسىن تارتىپ الۋعا تىيىم سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر.

زاڭ جوباسىندا ازاماتتاردىڭ بانكروتتىق رەسىمىنە قول جەتكىزۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بورىشكەردىڭ مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى رەتتەۋدى, سونداي-اق ءوندىرىپ الۋ رەسىمىن وتكىزۋ مەرزىمىن 18 ايدان 12 ايعا دەيىن قىسقارتۋدى راستايتىن قۇ­جاتتى بەرۋى جونىندەگى تالاپ جو­يىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا الاياق­تىق جولمەن نەسيە رەسىم­دەۋ بەلەڭ الىپ كەتتى. سوعان بايلانىستى بيو­مەتريالىق سايكەستەندىرۋ جۇر­گى­زىلمەي, ونلاين شاعىن نەسيە مەن بانك قارىزىن بەرۋگە تىيىم سالىنباق.

ازاماتتاردىڭ بانكروتتىعى

بىلتىر ناۋرىز ايىنان باس­تاپ «قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەل­تىرۋ جانە بانكروتتىق تۋرالى» زاڭى كۇشىنە ەنگەنى بەلگىلى. زاڭدى ىسكە اسىرۋدىڭ ماقساتى ازا­ماتتاردىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ, الەۋمەتتىك شيەلەنىستى جەڭىلدەتۋ, قارىزدار بويىنشا تولەمدى ىنتالاندىرۋ دەپ تۇسىندىرگەن ەدى. الايدا مۇنىڭ قوعامدا قانشالىقتى سەپتىگى ءتيدى دەگەن ماسەلە بار. بانككە بانكروت بولدىم دەپ بورىشىنان قۇتىلعانداردىڭ شەكەسى شىلقىپ جۇرگەنى شامالى. تەگىن دۇنيە قايدان بولسىن؟ ماسەلەن, بانكروت دەپ تانىلعاننان كەيىن ول ادام 5 جىل ىشىندە بانكتەردەن جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىنان نەسيە الا المايدى. جانە ولار­دىڭ قارجىلىق جاعدايى بانكروت­تىق­تان كەيىن ءۇش جىل بويى تەكسەرۋدە بولادى. عايىپتان تايىپ, ءبىر كۇنى قولىڭىزعا اقشا تۇسسە, ونىڭىزدى بانكروت دەپ تانىعان بۇرىنعى الاشاعى بار جەر قاقشىپ الادى.

قوسىمشا اقپارات ءۇشىن ايتا كەتسەك, اليمەنت بويىنشا, باسقا ادام­نىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا كەل­تىرىلگەن زياندى وتەۋ جونىندەگى, سونداي-اق قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋ­­شىلىقتار بويىنشا زالالدى وتەۋ جونىندەگى بورىشتار ەسەپتەن شىعارۋعا جاتپايدى, جەڭىلدىك جوق. الايدا ساراپشىلار بۇل زاڭدى ەكىنشىدەڭگەيلى بانكتەر مەن ميكروقارجىلىق ۇيىمدار ءۇشىن ءتيىمسىز دەيدى. تەك ءوزىنىڭ پايداسىن ويلايتىن بانك­تەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى حالىقتى تاقىرعا وتىرعىزىپ جات­قانى بەلگىلى. ويتكەنى ولار ءوز شى­عىندارىن حالىقتىڭ ەسەبىنەن جابۋدى كوزدەيدى. مىسالى, مۇنى جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭدى قولدانۋ تاجىريبەسى ايقىن كورسەتىپ وتىر. سەبەبى ەكونوميست ارمان بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ەرەجە نەسيە بەرۋشىلەر ءۇشىن ۇلكەن قارجىلىق ىڭ­عايسىزدىق پەن سالىقتىق مىن­دەت­تەمەلەردى ورىنداۋعا ماج­بۇرلەيتىن كورىنەدى.

«ەگەر نەسيەنى ەسەپتەن شىعار­ساڭىز, ءبىزدىڭ سالىق زاڭىنا سايكەس بانك ەسەپتەن شىعارىلعان نەسيە بويىنشا سالىق تولەۋگە مىندەتتى بولىپ شىعادى. ويتكەنى زاڭ بو­يىنشا بۇل تابىس بولىپ سانالادى. وسى ماسەلە دە ءبىر جاعىنان بانكتەردىڭ جۇمىسىن تۇرالاتىپ تۇر», دەيدى ساراپشى.

بۇل تىرلىكتە تۇيتكىل كوپ. ايت­كەن­مەن بۇل ماقالامىزدى كوڭىل­دى نوتامەن اياقتاۋعا نەگىز بار. ويتكەنى بيىلدان باستاپ ەلىمىزدە تالاي جىل تايراڭداپ كەلگەن كەي­بىر ميكروقارجى ۇيىمدارى لي­تسەنزياسىنان ايىرىلىپ جاتىر. ءسويتىپ, وعان بەرەشەگى بارلار ءوسىمپۇلسىز قارىزدارىن قاي­تارۋعا مۇمكىندىك الدى. ءتىپتى كەيبىر قارىزدار زاڭسىز رەسىم­دەلگەنى راستالسا, قارىزدار قاي­تارىلمايدى. بۇل جايت بۇگىندە ءبىراز بورىشكەردىڭ تىنىسىن اشىپ جاتقانى راس.