الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان بابامىز مۋزىكا سالاسىن اسا ۇلكەن عىلىم رەتىندە قاراستىردى. جالپى, قازاق حالقىنىڭ مۋزىكاعا كوڭىل ءبولۋى, ونىڭ ادام جانىن تاربيەلەۋ جولىندا اسا ماڭىزدى ەكەنىن جەتە تۇسىنگەنىن بايقاۋعا بولادى.
مۋزىكا ارابشا «مۋسيكا» دەپ اتالسا, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قازاق زيالىلارى مۋزىكانى اۋەز دەپ اۋدارعان. ال مەلوديا اۋەن ەكەنى بەلگىلى. اۋەزدىڭ ادامعا اسەرىن قازاق حالقى ەجەلدەن بىلگەن جانە سوعان بايلانىستى تۇرمىس-سالت ءداستۇرى, فولكلورى قالىپتاسقان. ءسابي دۇنيەگە كەلگەننەن اناسىنىڭ اۋەندەتكەن ءالديىن – بەسىك جىرىن تىڭداپ, ءۇش-ءتورت جاسىنان شىڭكىلدەك دومبىرانى ەرمەك ەتىپ, كەيىن جىر-داستان ەستىپ, ەرجەتۋى دالا حالقىنا قالىپتى جاعداي بولعان. تۇرمىس-سالت جىرلارى, بەسىك جىرى, سىڭسۋ, بەتاشار, تويباستار, ارىزداسۋ (قوشتاسۋ) جوقتاۋ حالقىمىزدىڭ «اۋەزدىك فولكلورىنا» اينالدى.
وسى اتالعان داستۇرلەردىڭ ءبارىنىڭ وزىنە ءتان اۋەندەرى بار. سونىڭ بارلىعى «قوڭىر ۇنمەن» ەسىلگەن. قوڭىر داۋىسپەن ورىندالعان. بۇل تۇرمىس-سالت جىرلارى قازاق حالقىنىڭ «اۋەزدىك فولكلورى» رەتىندە حالىقتىڭ جادىندا قوڭىر ۇنمەن ماڭگىلىككە قالىپ قويدى. ءتىپتى قايعىنى ازالى كۇيمەن جەتكىزىپ, باقيلىق بولعاندا جوقتاۋىن ايتىپ, ارۋلاپ شىعارىپ سالۋ ءداستۇرى دە قوڭىرقاي ۇنمەن عانا قابىلدانعان. جوقتاۋ ايتۋ, ازالى كۇي تارتۋ وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان وڭىرلەر بار.
«تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ,
ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ.
ومىردەگى قىزىعىڭ ءبارى ولەڭمەن,
ويلاساڭشى بوس قاقپاي ەلەڭ-سەلەڭ...», دەپ اباي حاكىم وسى ولەڭ جولدارىن حالىقتىڭ كونە جىرلارىن جەتە تۇسىنگەن سوڭ باتىل ايتقان. ەندى «قوڭىر» ءسوزىنىڭ ۇعىمدىق قولدانىسى تۋراسىندا وي وربىتۋگە كەلسەك, قازاقتا «قوڭىر» دەگەن ءسوز كوپ قولدانىلادى. بۇل ءسوزدى كۇندەلىكتى ومىردە دە ەمىس-ەمىس ەستىپ جاتامىز. مىسالعا: قوڭىر جەل, قوڭىر كۇز, قوڭىر ءتۇس, قوڭىرجاي, قوڭىر ءۇن, ءتىپتى ادامنىڭ جاعىمدى داۋىسىن «قوڭىرقاي داۋىسى بار ەكەن» دەپ تە ايتىپ جاتادى. جالپى, «قوڭىر» ءسوزى جۇمساقتىق پەن جايلىلىقتى, سالماقتىلىق پەن بايىپتىلىقتى سيپاتتايتىن ۇعىم دەسە دە بولادى.
«قوڭىر» ءسوزى قانداي دا ءبىر زاتتىڭ ءتۇسىن بىلدىرەتىنى انىق. ال «قوڭىر ءۇن» دەگەنگە تەرەڭ ۇڭىلمەسە دە, كوپشىلىك جالپىلاما تۇسىنەدى. نەگىزى بۇل ۇعىم ءان-كۇي تارتىپ جۇرگەن ونەرپازدارعا تاڭسىق ەمەس. جەتە تۇسىنبەسە دە, قانداي ماعىنادا ايتىلعانىن ءبىلىپ تۇرادى. «قوڭىر» ۇعىمىنىڭ حالىق مۋزىكاسىنداعى قولدانىسى اسا تەرەڭ بولعان. اسىرەسە كۇي تارتقاندا دىبىستىڭ قويۋلىعىنا, جالپاقتىعىنا, جۇمساقتىعىنا, قۇلاققا جاعىمدىلىعىنا بايلانىستى ايتىلعان. حالقىمىزدىڭ مۋزىكا اسپاپتارى: دومبىرا, قوبىز, ساز سىرناي, سىبىزعى, جەتىگەن – ءبارى قوڭىر ۇنىمەن سامال جەل ەسكەندەي ەسىلتىپ ساز توگەدى. كوڭىلدىڭ ءبىر ءساتىن مەڭزەگەن اۋەندى «كۇي» دەپ اتاعان. ۋاقىت وتە كەلە «كۇي» حالىقتىڭ مۋزىكالىق جانرىنا اينالدى. ادامنىڭ كوڭىل كۇيىن, تىلسىم الەمنىڭ كۇيىن, اڭ مەن قۇستىڭ, تابيعاتتىڭ سيقىرلى دىبىستارىن, بولماسا ەستىگەن اڭىز-اڭگىمەلەر مەن تاريحي وقيعالاردى سۋرەتتەپ, حالىق كۇيشىلەرى قوڭىر ۇنمەن كۇي تارتىپ جەتكىزە بىلگەن.
قازىرگى تاڭدا كۇي جانرىن اسپاپتىق مۋزىكامىزداعى شوقتىعى بيىك جانر رەتىندە قاراستىرامىز. سول كۇيدىڭ ۇنىمەن, كۇيشى ىشىندەگى شەرىن, نازىن, قۋانىشىن جەتكىزىپ تىڭداۋشىنى ەمىرەنتكەن, ءتىپتى قارا قوبىزدىڭ ۇنىمەن ادام ەمدەپ, بويدى تازارتقانى جازىلىپ تا, ايتىلىپ تا ءجۇر. سونىمەن قاتار قوبىز بەن دومبىرا كۇيلەرىندە «قوڭىر» دەگەن كۇيلەر كوپ كەزدەسەدى. اتاپ ايتساق, قورقىتتىڭ «قوڭىرى» جانە باسقا كۇيلەر دە قوڭىر ۇنمەن ۇندەسەدى. ال دومبىرا كۇيلەرىندە حالىق كۇيلەرى: «قوڭىر», «جايما قوڭىر», «مايدا قوڭىر», سۇگىردىڭ «ناز قوڭىرى», ابىكەننىڭ «قوڭىرى», سەكەن تۇرىسبەكتىڭ «قوڭىر جەل» دەگەن اندەرى ءبارى – تابيعاتىنا قاراي قوڭىر ۇنمەن ەسىلىپ تۇرادى. قۇلاققا جاعىمدى, جالپاق ءۇندى, سالماقتى جانە بايىپپەن, بايسالدىقپەن ورىندالادى.
قازىرگى تاڭدا بىزگە ءمالىم ءۇش مىڭنان استام دومبىرا كۇيلەرى بار. ءتىپتى قوبىز, سىبىزعى كۇيلەرىن قوسقاندا بەس مىڭعا جۋىق كۇيلەر بار دەپ اقسەلەۋ سەيدىمبەك ءوزىنىڭ «كۇي تاريحى» كىتابىندا جازىپ كەتتى. نەگىزىندە ءار نارسەنىڭ وزىندىك دامۋى جانە قۇلدىرايتىن كەزەڭى بولادى. مىسالعا دومبىرا اسپابى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وزىندىك دامۋ ۇردىسىمەن جەتتى. العاشقىدا توعىز پەرنەلى دومبىرا, ون ءتورت پەرنەلى دومبىرا, كەيىن حح عاسىردىڭ باسىندا دومبىرا اسپابى 19 پەرنەلى بولىپ بەكىدى. ونى قالىپتاستىرعان اكادەميك احمەت جۇبانوۆ بولدى. سول ون توعىز پەرنەلى دومبىرانى پايدالانعالى ءبىر عاسىر بولىپ قالدى. سونىمەن قاتار ا.جۇبانوۆ دومبىرانىڭ قۇلاق كۇيىن قالىپتاستىردى, ياعني استىڭعى ىشەگى سول نوتاسى, ۇستىڭگى ىشەگى رە بولىپ قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ, ەلىمىزدەگى بارلىق انسامبل, وركەسترلەردىڭ دومبىرا توبى وسى بۇراۋمەن شىعارمالار ورىندايتىن بولدى. بۇگىنگە دەيىن سول ءۇردىس جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. جالپى, دومبىرا, قوبىز ترانسپورتتىق اسپاپ بولىپ سانالادى, بۇل دەگەنىمىز نوتاعا جازىلۋىنان ءبىر وكتاۆا تومەن ەستىلەدى. سول سەبەپتى دە وركەستر نەمەسە انسامبلدە دومبىرا, قوبىز قوڭىر ۇنىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى.
جوعارىدا ايتىلعانداي, دامۋ مەن قۇلدىراۋدىڭ بولۋى زاڭدىلىق دەمەكشى, قازىرگى قۇلدىراۋىمىز قوڭىر ءۇندى قابىلداي الماۋىمىز بولىپ تۇر. سەزىمتالدىق پەن نازىكتىكتىڭ جوعالىپ بارا جاتقانى دا – وسى قوڭىر ۇننەن اجىراپ بارا جاتقانىمىزدىڭ اسەرى. وسى تۇرعىدا قازاق حالقى قوڭىر دىبىستىڭ اسەرى ادام بالاسىنا اسا ءتيىمدى ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن. ەندى سونى باعالاپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ارەكەت جاساۋىمىز كەرەك. ەگەر تەرەڭىرەك قان جۇگىرتىپ قاراستىرساق, تومەن (جۋان) دىبىستىڭ تەربەلىسى باسەڭ قوزعالىستا ادامنىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. دىبىس جوعارىلاعان سايىن, ياعني جىڭىشكەرگەن سايىن تەربەلىس جيىلەي تۇسەدى. ەگەر كەز كەلگەن دىبىس ءبىر وكتاۆا جوعارى ورىندالسا, دىبىس تەربەلىسى ەكى ەسە جيىلەيدى. سوندا دىبىس جوعارىلاعان سايىن, ياعني جىڭىشكەرگەن سايىن دىبىس كۇشى ايقىن جانە قاتتى ەستىلەدى. ال تومەنگى دىبىستار, ياعني جۋان دىبىستار باسەڭدەۋ جانە جالپاقتاۋ ەستىلەدى دە, قۇلاققا سالماق سالماي, ەركىن جانە بايسالدى قابىلدانادى.
دانىشپان حالقىمىز سول تومەن دىبىس پەن جوعارعى دىبىستىڭ, ياعني جىڭىشكە مەن جۋان دىبىستىڭ ورتاسىن «قوڭىر» دىبىس دەپ اتاعان. اسا تومەن دە ەمەس, اسا جوعارى دا ەمەس, ەكەۋىنىڭ التىن ورتاسىن «قوڭىر» دەپ اتاعان دەۋگە بولادى. مىنە, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعى دا وسىندا. سول قوڭىر ۇنمەن تاربيەلەنگەن, تاڭعا دەيىن توقتاۋسىز جىر جىرلاپ, توم-توم داستاندى جاتقا سوعىپ, ءان مەن كۇيدى جانىنىڭ ءلاززاتى ءۇشىن پايدالانعان بىردەن-ءبىر حالىق – قازاق.
سول سەبەپتى قازىرگى تاڭدا ۇرپاعىمىزدى جاھاندانۋ زامانىنا جۇتىلدىرمايىق دەسەك, قوڭىر ۇنمەن تاربيەلەۋ كەرەك. قوڭىر ءۇن – قۇلاققا جاعىمدى ءۇن, ميعا سالماق سالماي, جۇرەكتى تىنىشتاندىرىپ, 62 تامىردى ءيدىرىپ, سەزىمنىڭ سەلتەگىنە جەتكىزىپ, ءتۇرلى ويعا سالىپ, ويدان وي تۋدىرىپ, ءارتۇرلى قيال الەمىنە ەندىرىپ, ەرىكسىز ەمىرەنتەدى. مي قابىرشىقتارىن جۇمسارتىپ, بارلىق اقپاراتتى قابىلداۋعا جول اشادى. ءاردايىم قاتتى جانە شۋلى دىبىس تىڭداپ ۇيرەنگەن ادام قوڭىر ۇنگە ەمىرەنبەيتىن حالگە جەتەدى. ءتىپتى ەشقانداي اسەر الا الماي تىڭداۋدان جەريدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اشۋشاڭ مىنەز قالىپتاسادى. وعان دا داعدىلانۋ كەرەك. بالانى جاسىنان قوڭىر ۇنمەن تاربيەلەسەك, مەيىرىم دە, يناباتتىلىق تا, نازىكتىك تە سىڭەدى. سول سەبەپتى ۇرپاعىمىزدى دومبىرا مەن قوبىز ءۇنىن تىڭداۋعا ۇيرەتكەن ابزال. مىنە, قارا قوبىز بەن دومبىرانىڭ قۇدىرەتى دە وسىندا.
نۇرلان بەكەنوۆ,
مادەنيەت قايراتكەرى
استانا
