قازاقتان شىققان عارىشكەرلەر

سول جىلدان بەرى كوككە سامعاعان عارىشكەرلەر سانى تەك ارتا ءتۇستى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن شەكسىز عارىشقا ءتۇرلى ماقساتتاعى ساپارلار ۇيىمداستىرىلىپ, قارقىندى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ارينە, بۇل بۇكىلالەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىق ءۇشىن العا قاراي ىلگەرى قادام بولدى. 

تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان كەيىن ەلىمىزدە دە عارىش سالاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلا باستادى. ناتيجەسى جامان ەمەس, سەبەبى قازاقتىڭ ءۇش بىردەي ەرى عارىشكەر اتاندى.  توقتار اۋباكىروۆ, تالعات مۇساباەۆ جانە ايدىن ايىمبەتوۆ. بۇگىندە بۇل ءۇش ەسىم تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلعان. 

قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق قاھارمانى, تەحنيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور توقتار اۋباكىروۆ 1946 جىلدىڭ 27 ماۋسىمىندا قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانى, «1-ءىنشى ماي» ۇجىمشارىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1969 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ارماۆير جوعارى اسكەري ۇشقىشتار ۋچيليششەسىن, 1979 جىلى اۆياتسيا ينستيتۋتىن بىتىرگەن.

ت.اۋباكىروۆ 1988 جىلى كەڭەس وداعىندا تۇڭعىش رەت اۋەدە قونباي ۇشاققا ەكى رەت جانارماي قۇيدىرۋ ارقىلى سولتۇستىك پوليۋسكە ۇشۋ ساپارىن ەرلىكپەن ورىندادى. 1989 جىلى العاش بولىپ اۆياتاسۋشى كرەيسەردىڭ الاڭقايشاسىنا «ميگ-29ك» رەاكتيۆتى ۇشاعىن ۇلكەن شەبەرلىكپەن ءدال قوندىردى. سونداي-اق ول رەاكتيۆتى ۇشاقتىڭ 50-دەن اسا جاڭا ءتۇرىن سىناقتان وتكىزدى. وسىلايشا 1990 جىلى عارىشكەرلەر قۇرامىنا الىندى.

1991 جىلى 2-ءشى ساۋىردە كەڭەس وداعىنىڭ عارىشكەرلەر دايىنداۋ ورتالىعىندا عارىشقا ۇشۋ دايىندىعىنا كىرىسىپ, سول جىلى 2 قازاندا بايقوڭىردان «سويۋز تم-13» كەمەسىمەن عارىشقا ۇشتى. عارىش كەمەسى جەر توڭىرەگىندەگى «مير» وربيتالىق كەشەنىمەن ءتۇيىستى. وندا ول وزگە عارىشكەرلەرمەن بىرگە بيوتەحنولوگيا, مەتاللۋرگيا, مەديتسينا سالالارى جانە ارال تەڭىزى ايماعى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ارال ۇستىندەگى تۇزدى شاڭ بوراماسىنىڭ پايدا بولۋ پروتسەسى, سول زياندى اەروزولداردىڭ قازاقستان مەن رەسەي ايماقتارىنا تارالۋىنىڭ عارىشتىق سۋرەتتەرى الىندى. سونداي-اق قازاقستان اۋماعىنداعى اتموسفەرانى جانە جەر بەتىن زەرتتەۋ, جۇلدىزدى اسپاندى استروفيزيكالىق باقىلاۋ جۇمىستارى دا ويداعىداي ءوتتى. اۋباكىروۆ 1991 جىلدىڭ 10 قازانىندا جەرگە قايتىپ ورالدى.

قازىر توقتار اۋباكىروۆ قازاقستانداعى عارىشتىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىن قالاۋعا, وتاندىق قارۋلى كۇشتەردىڭ اسكەري دايارلىعىن جەتىلدىرۋگە, اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە جۇمىستارىن جولعا قويۋعا بەلسەنە ارالاسىپ كەلەدى.

توقتار اۋباكىروۆ تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر:

• توقتار اۋباكىروۆ قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى.
• حالىق قاھارمانى توقتار وڭعارباي ۇلى تىشقاننان قورقادى.
• عارىش كەمەسىنەن بولەك ۆەلوسيپەد تەبۋدى ۇناتادى.
• مارستا ءومىر سۇرۋگە قارسى ەمەس.
• وزگە عالامشارلىقتاردىڭ بار ەكەنىنە سەنەدى.
• توقتار اۋباكىروۆ الەمنىڭ 256-شى, كسرو-نىڭ 72-ءشى, قازاقستاننىڭ 1-ءشى عارىشكەرى.
• قازاقتىڭ ءۇشىنشى عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆ پەن توقتار اۋباكىروۆ ءبىر كۇندە دۇنيەگە كەلگەن. ەكەۋى دە جەكە مەيرامىن 27-شىلدە كۇنى تويلادى.
• «الەمدەگى ەڭ قاۋىپتى جانۋار – ادام» دەگەن ويمەن تولىقتاي كەلىسەدى.
•  توقتار اۋباكىروۆ ەسىمى گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن 

 ***

كەڭ عارىشقا ساپار جاساعان ەكىنشى قازاق - تالعات مۇساباەۆ. ول 1951 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى قارعالى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1968 جىلى الماتى قالاسىنداعى №58 مەكتەپتى تامامداعاننان كەيىن لەنين كومسومولى اتىنداعى ريگا ازاماتتىق اۆياتسيا ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىندا «اۆياتسيالىق راديوجابدىقتاردى تەحنيكالىق پايدالانۋ» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدى. 1974 جىلى قازاقستانعا ورالىپ, بىرنەشە اي ينجەنەر بولىپ جۇمىس ىستەدى.

تالعات مۇساباەۆ جۇلدىزدار الەمىنە العاش رەت 1994 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ 4 قاراشاعا دەيىن ساياحاتتادى. مۇساباەۆ جەردەن «سويۋز تم-19» كەمەسىنىڭ بورت ينجەنەرى رەتىندە ۇشتى. سول كەزدە وعان «اگات-2» اتاعى بەرىلگەن ەدى. ساپار كەزىندە تالعات امانگەلدى ۇلى اشىق عارىشقا ەكى رەت شىقتى.

1996 جىلدىڭ 25 ناۋرىزىنان باستاپ 1997 جىلدىڭ قاڭتار ايىنا دەيىن مۇساباەۆ ەو-23 باعدارلاماسى بويىنشا ەكىنشى ەكيپاجدىڭ كومانديرى بولىپ ۇشۋعا دايىندالدى. 1998 جىلى ۇشىپ, عارىشتا 29 قاڭتاردان باستاپ 25 تامىزعا دەيىن بولدى. بۇل جولى وعان «كريستالل-1» اتاعى بەرىلدى. ساپار بارىسىندا مۇساباەۆ اشىق عارىشقا بەس رەت شىقتى.

2001 جىلى «سويۋز تم-32» كەمەسىنىڭ كومانديرى رەتىندە ۇشىپ, عارىش الەمىندە 28 ساۋىردەن باستاپ 6 مامىرعا دەيىن بولدى.

2003 جىلدىڭ 27 قاراشاسىندا مۇساباەۆ عارىشكەرلەردى دايىنداۋ ورتالىعى جەتەكشىلىگىنىڭ شەشىمىمەن قۇرامنان شىعارىلدى. بۇعان ونىڭ باسقا جۇمىسقا اۋىسۋى سەبەپ بولدى.

تالعات مۇساباەۆ تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر:

• تالعات مۇساباەۆ الەمنىڭ 309-شى, قازاقستاننىڭ 2-ءشى عارىشكەرى.
• مۇساباەۆتىڭ اتا-اناسى ونىڭ ەسىمىن ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆتىڭ قۇرمەتىنە بەرگەن.
• ءبىر اي ىشىندە بەس رەت (30 ساعات 8 مينۋت) اشىق عارىشتا بولعان ساپارى ءۇشىن گيننەسستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن.
• ونىڭ «العاشقى عارىش حيرۋرگى» دەگەن رەسمي ەمەس اتاعى بار.  2001 جىلعى ساپارىندا عارىش كەمەسىندە بولعان عارىشكەر-تۋريست ءوزىن جايسىز سەزىنىپ, دەنساۋلىعىنا شاعىمدانعان. سول كەزدە تالعات مۇساباەۆ ناۋقاسقا ۋكول سالىپ, باسىنداعى جاراسىن تىككەن دەسەدى.
• اشىق عارىشقا شىققان كەزدە, عارىشكەردىڭ كەمەگە بەكىتەتىن تەتىگى اجىراپ قالعان, بىراق اجالدان امان قالۋعا مۇمكىندىك تۋعان ەدى.

***

ايدىن ايىمبەتوۆ – قازاقتان شىققان ءۇشىنشى عارىشكەر.

ايدىن ايىمبەتوۆ 1972 جىلدىڭ 27 شىلدەسىندە الماتى وبلىسى تالدىقورعان قالاسى وتەنەي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاقتان شىققان ءۇشىنشى عارىشكەر, حالىق قاھارمانى, اۆياتسيا گەنەرال-مايورى.

1993 جىلى العاش رەت عارىشكەرلىككە ءوتىنىش بەرگەن. بىراق تەك 2012 جىلدىڭ 12 قازانىندا عانا وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عارىشكەرى دارەجەسى بەرىلدى. 2015 جىلى 2 قىركۇيەكتە ەكىنشى بورتينجەنەر رەتىندە ترانسپورتتىق پيلوتتانعان «سويۋز تما-18م» كەمەسىندە ەپ-18 ساياحاتى اياسىندا بايقوڭىر عارىش ستانتسياسىنان حالىقارالىق عارىش ستانتسياسىنا اتتاندى. ايدىن ايىمبەتوۆ عارىشتا 10 كۇن بولىپ, ماڭىزدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. 

10 كۇنگە سوزىلعان ساپاردا ايدىن ايىمبەتوۆ عارىشتاعى 5-ءشى ۇلتتىق عىلىمي زەرتتەۋ باعدارلاماسىن ورىندادى. العاشقى 4 باعدارلاما 1991 جىلى توقتار اۋباكىروۆتىڭ جانە 1994, 1998, 2001 جىلدارى تالعات مۇساباەۆتىڭ عارىشتىق ساپارلارىندا اتقارىلعان ەدى.

جالپى عارىشتىق زەرتتەۋ باعدارلاماسى 10 عىلىمي تاپسىرمادان قۇرىلعان, ونىڭ ىشىندە ارال جانە كاسپي تەڭىزدەرىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە «داستارحان-6» دەپ اتالعان ۇلتتىق تاعام ونىمدەرىنىڭ عارىشتاعى پايدالى قاسيەتتەرىن زەرتتەۋ بولدى.

عارىش كەڭىستىگىن يگەرۋگە سىڭىرگەن اسا زور ەڭبەگى, عارىشقا ۇشۋ كەزىندە كورسەتكەن باتىرلىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن ايدىن ايىمبەتوۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى.

ايدىن ايىمبەتوۆ تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر: 

• ايدىن ايىمبەتوۆ الەمنىڭ 545-ءشى, قازاقستاننىڭ 3-ءشى عارىشكەرى.
• عارىشقا ۇشۋ مۇمكىندىگىن 22 جىل بويى كۇتتى. 
• ايدىن ايىمبەتوۆ عارىشكەر بولۋدى بالا كەزىنەن ارمانداعان.
• عارىشكەر مارس پلانەتاسىن باعىندىرعىسى كەلگەن.
• توقتار اۋباكىروۆ پەن ايدىن ايىمبەتوۆ ءبىر ايدا, ءبىر كۇندە دۇنيەگە كەلگەن عارىشكەرلەر. تۋعان كۇندەرى - 27 شىلدە.
• ايدىن ايىمبەتوۆتى شەكسىز عارىشقا زايىبى ليليا, ۇلى ءامىر, قىزدارى ديانا مەن دايانا شىعارىپ سالدى. قىزى دايانا اكەسىن شىعارىپ سالىپ تۇرىپ: «مەن اكەمە اق جول تىلەيمىن, عارىشتا جاتپلانەتالىقتارمەن تانىسقانىن قالايمىن. اكەشىمە ءوزىمنىڭ ەڭ سۇيىكتى ويىنشىعىم — ارىستاندى سىيلادىم», دەگەن ەدى.
•