زەرتتەۋ دەگەندە ءبىز, مۇعالىمدەر, زەرتحانا مەن زەرتتەۋ الاڭدارىن كوز الدىمىزعا كەلتىرىپ, عىلىمعا, عىلىمي جاڭالىقتارعا بايلانىستى ماسەلەنى ويعا الۋشى ەدىك. كەمبرديج باعدارلاماسىنا دەيىن ساباقتى زەرتتەۋ دەگەن سويلەم, بولماسا تۇسىنىك, ۇعىم, پايىم ويىمىزعا دا كىرمەگەن. بىراق ول ساباقتى ەلەۋسىز قالدىرۋ ەمەس, ونىڭ ماڭىزىن جوققا شىعارۋ دا ەمەس, سول جىلداردا ساباقتى تالداۋ سيپاتىنداعى ءىس اتقارىلاتىن.
مەكتەپ اكىمشىلىگى, بولماسا اشىق ساباققا قاتىسقان مۇعالىمدەر وتكىزىلگەن ساباقتى جان-جاقتى تالداپ, جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىن جىپكە تىزگەندەي ەتىپ بەرەتىن. ساباعى سىنعا تۇسكەن مۇعالىم اكىمشىلىك پەن ارىپتەستەرى ايتقان پىكىرلەر مەن سىني ەسكەرتپەلەردى جادىنان شىعارماي تۇزەتىپ, ءوز ءىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدەگى شەبەرى اتاناتىن. بۇل ءىستىڭ ءبىر كەمشىلىگى دە كوزگە ايقىن ۇرىپ تۇرۋشى ەدى, ول – مۇنداي تالداۋلار ۇزىلمەي جۇرەتىن ۇزدىكسىز جۇمىستىڭ قاتارىنا جاتا قويمايتىنى. ءبىر وقۋ جىلىندا ەكى, ءارى كەتسە ءۇش رەت قانا وتكىزىلەتىن ساباق تالداۋى مۇعالىمدەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ شەبەرلىگىن ۇشتاۋعا ازدىق ەتەتىن, سونداي-اق ساباق تالداۋىنىڭ كەيىننەن كوزبوياۋشىلىققا اينالا باستاعانى دا, جاسىرىن ەمەس. مۇعالىمنىڭ ساباعىنا قاتىسىپ, ونى تالداۋعا اكىمشىلىك تارابى اسا ىقىلاستى دا بولا قويمايتىن. قاعازباستىلىقتان باس كوتەرە الماي, التىننان دا قىمبات ۋاقىتىن جوعارى جاقتان كەلىپ جاتقان سانسىز نۇسقاۋلار مەن جارلىقتاردى ورىنداۋعا جوعالتاتىن وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەن مەكتەپ ديرەكتورىن كىنالاي دا المايسىڭ. اشىق ساباققا كەلسەك, ول ارينە كوبىنەسە ساناتىن كوتەرۋگە تالاپ قىلعان مۇعالىمنىڭ ءىس-ارەكەتى بولعان سوڭ, ىمىراعا كەلە وتىرىپ, جوقتى بارمەن كورسەتەتىن جول-جوراعا اينالعانى دا اقيقات, ەكى جاعدايدا دا ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋ ارتىق.
ۋاقىت تالابى, زامان لەبى, عاسىر عالاماتى مۇعالىمگە ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدى, وقۋشى وي-ءورىسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋدى كۇن تارتىبىنە مەيلىنشە قاتاڭ قويىپ, ۇستازدار قاۋىمىنا اسا جاۋاپتى مىندەت جۇكتەدى. كەمبيردجدىك وقۋ مەن وقىتۋدىڭ جەتى ءمودۋلى, ودان كەيىن كەلگەن وقۋ مەن وقىتۋدىڭ جاڭارتىلعان باعدارلاماسى ءبىزدىڭ ۇستازدارعا دا تىڭ سەرپىن بەردى. جاس ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم مەن سانالى تاربيە بەرۋدەگى جاڭا يدەيالار مەن جاڭا ءادىس-تاسىلدەردى كۇن تارتىبىنە ەنگىزدى. انىعى, ۇستازداردىڭ جادىنا قايتالاي جاڭعىرتتى. باقساق باقا ەكەن دەگەندەي, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىز بىزگە شىت جاڭا قىلىپ ۇسىنىپ وتىرعان ادىستەر مەن تاسىلدەر بۇرىننان دا ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە كەزدەسسە دە, بالەندەي ءمان بەرمەي جۇرگەن ءادىس-تاسىلدەرىمىز بولىپ شىقتى. تەك انا كىسىلەر كۇل اراسىندا جاتقان التىنىمىز بەن جاۋھارىمىزدى, سول ك ۇلىنەن ارشىپ, جارقىراتىپ ءبىزدىڭ الدىمىزعا جايىپ سالدى. اتالعان كۋرستاردا ءدارىس تىڭداي ءجۇرىپ, كوز الدىمىزدا تۇرسا دا كورمەي جۇرگەن كوپتەگەن دۇنيەگە كوزىمىز اشىلدى, ءمان-جايعا قانىقتىق. ونىڭ ءبارىن وسى ءبىر شاعىن ماقالادا قامتۋ مۇمكىن ەمەس بولعاندىقتان تاقىرىپقا ساي ساباقتى زەرتتەۋ دەگەن نە, ونىڭ ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدا قانداي ماڭىزى بارىنا توقتالماقپىن. ەڭ اۋەلى, ساباقتى زەرتتەۋ دەگەن نە؟ سوعان كەلەيىك. ساباقتى زەرتتەۋ كەز كەلگەن مۇعالىمنىڭ, مەيلى ول ەڭبەك جولىن باستاعان جاس ماماننىڭ بولسىن, مەيلى بار عۇمىرىن بالا وقىتۋعا سارپ ەتكەن ارداگەر ۇستازدىڭ بولسىن, كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتى, تىنىس-تىرشىلىگى. مۇعالىمنىڭ تاجىريبە الماسۋىنا, ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋىنە, وقۋ مەن وقىتۋدا بولىپ جاتقان دەرەكتەردى جيناقتاپ تالداۋىنا, وزىندىك رەفلەكسيا جاساۋىنا باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ جيىنتىعى. ساباقتى زەرتتەۋ ىسىندە جالعاندىق, كوزبوياۋشىلىق جايىنا قالادى, شىنايىلىق پەن شىندىق العا شىعادى, ونداي بولماعان جاعدايدا وڭ ناتيجەدەن كۇدەر ۇزە بەر. مۇعالىمنىڭ بولجامى ءبىر جاعىنان, شىنايىلىق پەن شىندىق ءبىر جاعىنان, ءۇش جاقتى تەپە-تەڭدىك جاعدايدىڭ بولۋى شارت, ايتپەسە ءبىر جاعىنا قاراي قۇلاعان موسى دا ءبىر, ناتيجە دە ءبىر. ساباقتى زەرتتەۋ وسى تەپە-تەڭدىكتى ۇستاپ تۇرۋدىڭ كەپىلى دەسەك قاتە كەتپەيمىز.
ساباقتى زەرتتەۋ ناقتىلاپ ايتساق مۇعالىمنىڭ ارەكەتى, ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى ارەكەتسىز زەرتتەۋ جوق, زەرتتەۋسىز ارەكەت جوق. ساباقتى زەرتتەۋ ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە, ارتتىرۋعا ءسوزسىز ىقپال ەتەدى, زەرتتەۋ ۇدەرىسى ۇزدىكسىز, ارينە پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك, گيگيەنالىق تالاپتار قاتاڭ ساقتالاتىن ۇدەرىس. بەلگىلى ءبىر وقۋشىمەن, بەلگىلى ءبىر باعىتتا, بەلگىلى ءبىر ماقساتپەن اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ جەمىستى بولاتىنىن ايتقان ءجون. ساباقتى زەرتتەۋدىڭ باستى ماقساتى – ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ بولعان سوڭ, زەرتتەۋ وبەكتىسى وقۋشى بولادى, مۇعالىم وقۋشى بويىنداعى بارلىق مۇمكىندىكتىڭ كوزىن اشۋعا, بالانىڭ ويى مەن ساناسىنداعى بولۋعا ءتيىستى وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋگە كۇش سالۋعا مۇمكىندىك الادى. بالا ساناسىنداعى «مەن»-گە جاعىمدى اسەر ەتىپ, ونىڭ بويىنا ءوزىن لايىقتى باعالاۋ داعدىسىن قالىپتاستىرادى, وقۋشىنىڭ وقۋعا, بىلىمگە, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتەدى. وقۋشىنىڭ ءوز ويىن ايتۋ, ونى جەتكىزە ءبىلۋ, قاعاز بەتىنە تۇسىرە الۋ, جولداسىنىڭ, مۇعالىمنىڭ ايتقانىن تىڭداي ءبىلۋ سەكىلدى داعدىلارىن جەتىلدىرىپ, دامىتادى. بالامەن جۇمىس ىستەگەن مۇعالىمنىڭ قاتەلەسۋىن دە جوققا شىعارا المايمىز, زەرتتەۋشى مۇعالىم مۇنداي جاعدايدا, ءوزىنىڭ قاتەلىگىن دەر كەزىندە اڭعارا بىلسە, ءارى ولقىلىعىن ورنىنا كەلتىرە السا, قۇبا-قۇپ.
بۇل ارادا زەرتتەۋ سۇراقتارى مۇعالىمنىڭ باعدارشامىنا اينالسا نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. مىسالى, بالانىڭ بىلىمىندەگى ورىن العان ولقىلىق قايدان شىعىپ جاتىر, ونىڭ سەبەبى نە, ونى جويۋ ءۇشىن قانداي ءىس-قيمىل جاساعان ءجون, وسى ءبىر سۇراقتارعا دۇرىس جاۋاپ تابا العان مۇعالىم بالا ءبىلىمىنىڭ ساپاسىن دا سەنىمدى تۇردە ارتتىرا الادى. ءبىلىم ساپاسى دەگەندە, سىنىپتاعى بارلىق وقۋشىنىڭ ءبارى بىردەي «4» پەن «5»كە وقىعانىن ەمەس, ول ءتىپتى مۇمكىن دە ەمەس, ءاربىر وقۋشىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە ءبىلىم الۋىن ەسكەرگەن ءجون. وقۋ – وقۋشى ءۇشىن ەڭبەك, وقۋشى كۇندەلىكتى ساباق بارىسىندا, ەڭبەككە تارتىلادى, ەڭبەك ەتۋگە داعدىلانادى, ەڭبەكسۇيگىشتىك قاسيەتتىڭ يەسى بولادى, مەكتەپتەن كەيىنگى « ۇلى ومىردە» دە وسى قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا وكىنىشسىز عۇمىر كەشەدى. مۇعالىم بەرگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسى وسى تۇستا انىق كورىنەدى, ويتكەنى وسى ءبىر تۇتاس تۇلعانى سومداپ شىعاراتىن دا سول.
ايگۇل تولەجانوۆا,
ى.التىنسارين اتىنداعى № 83 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمى
استانا
