90-جىلدارى تەڭىز, قاشاعان جانە قاراشىعاناق مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ ارقايسىسىمەن 40 جىلعا كەلىسىمشارت جاسالدى. تەڭىزبەن كەلىسىم ۋاقىتى – 2033 جىلى, قاراشىعاناقتىكى – 2038 جىلى, قاشاعاندىكى 2042 جىلى اياقتالادى. سول مەرزىمدەر بىتكەننەن كەيىن دە ولارعا تيىسپەگەن ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. ماسەلەن, مولدوۆان بيزنەسمەنى ستاتي ءىسى قازاقستاندى قيىن جاعدايدا قالدىردى. سوتتاسىپ جاتقانىنا 10 جىلدان استى. ءبىر سوت بىتسە, ەكىنشىسى باستالادى. ويتكەنى بيزنەسمەن اناتولي ستاتي حالىقارالىق تاۋەلسىز سوتقا جۇگىنگەن. مىنا ءۇش ءىرى كەن ورنىنىڭ كەلىسىمشارتىندا دا «ەگەر قانداي دا ءبىر كەلىسپەۋشىلىك تۋىندايتىن بولسا, ءبىز جەرگىلىكتى سوتتى مويىندامايمىز, ءىسىمىز لوندونداعى تاۋەلسىز اربيتراجدى سوتتا عانا قارالادى» دەپ جازىلعان. سوندىقتان ولارمەن اراداعى كەلىسپەۋشىلىكتىڭ تۋىنداعانى بىزگە قاجەت ەمەس. تۋىنداي قالسا, ءبىزدىڭ جەڭىلىپ قالۋ ىقتيمالدىلىعىمىز جوعارى.
ءۇش كەنىش تە اسا كۇردەلى كەن ورنى سانالادى – تىم تەرەڭدە ورنالاسقان جانە ونداعى قىسىم مەن قۇرامىنداعى كۇكىرت دەڭگەيى وتە جوعارى. سوندىقتان ول جەرلەردى ويداعىداي يگەرۋ ءۇشىن ۇلكەن كولەمدە ينۆەستيتسيا سالىنىپ, وزىق تەحنولوگيالار مەن بىلىكتى ماماندار كەرەك ەدى. بۇل كومپانيالارمەن كەلىسىم جاسالعان كەزدە ەلىمىزدە اقشا دا, تەحنولوگيا دا, مامان دا بولعان جوق. سوندىقتان ءبىز ولاردىڭ شارتتارىنا كونۋگە ءماجبۇر بولدىق. كەلىسىم جاساسىپ جاتقان كەز – ەلىمىز ءۇشىن تىم قيىن كەزدەر ەدى, تيىسىنشە ءبىز قولدا باردىڭ ءبارىن ساتتىق. كەيىن سىني تۇرعىدان ويلاپ كورسەك, نەلىكتەن ءبارىن ساتىپ تاستادىق ەكەن دەپ ويلانامىن. ماسەلەن, سول كەزدە تەڭىزدە «قازمۇنايگاز»-دىڭ 25 پايىز ۇلەسى بار ەدى, سونىڭ 5 پايىزىن «ExxonMobil»-عا 1 ملرد دوللارعا ساتىپ جىبەرۋگە ءماجبۇر بولدى. قاشاعان مەن قاراشىعاناقتى ءبىر جىل ىشىندە بەرىپ جىبەردى. اۋەلى, اڭىسىن اڭداپ, بىرەۋىن بەرە تۇرساق قايتەر ەدى؟ جالعىز ولار ەمەس, باسقا دا ۇساق-تۇيەك كەن ورىندارى ساتىلىپ جاتتى عوي, سولاردىڭ اقشاسىن نەگە كادەمىزگە جاراتا تۇرمادىق؟ نەگە جاپپاي ساتتىق؟ مەنىڭشە, وسىنداي ۇتىلىستىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى – ەلىمىز تاراپىنان كەلىسسوزگە مىقتى ەكونوميست, زاڭگەرلەردىڭ قاتىسپاۋى بولدى. سول كەزدە كەن ورىندارىن گەولوگتەر باسقاردى, ولار كەيىن تۋىندايتىن ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەردى اڭعارا العان جوق. سالدارىنان ءبىز ءۇشىن وتە ءتيىمسىز كەلىسىمدەرگە قول قويىلىپ كەتتى.
بىراق مويىنداۋ كەرەك ينۆەستورلار ءۇش كەن ورنىن جوعارى دەڭگەيدە يگەرىپ وتىر. ونداعى يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالۋى, جۇمىس ەتيكاسىنىڭ قالىپتاسۋى, ادام ەڭبەگىنىڭ باعالانۋى ءبارىبىر باسقا كەن ورىندارىنان الدەقايدا وزىق. ولار جىل سايىن مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرىپ كەلە جاتىر. ەلىمىزدە ولارعا پارا-پار دەڭگەيدە كەن ورنىن يگەرىپ, قىزمەتكەرلەرىنە جاعداي جاساپ وتىرعان كومپانيا تابا الماسپىز.
ال وسىنداي ورىنداردىڭ ۇلەسىن رەسەيلىكتەرگە بەرەيىك دەۋدىڭ استارىندا نە جاتۋى مۇمكىن؟ ءۇش كەن ورنى دا ونىمدەرىن تولىقتاي شەتەلگە ەكسپورتتايدى. ىشكى نارىققا ءبىر تامشى مۇناي بەرمەيدى. ءاۋ باستاعى كەلىسىمدە سولاي جازىلعان. قالعان كومپانيالار بولسا, ونىمدەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن ىشكى نارىققا جىبەرۋگە مىندەتتەلگەن. ال ىشكى نارىقتا جىل ساناپ مۇناي ونىمدەرىن تۇتىنۋ دەڭگەيى ءوسىپ كەلە جاتىر. وسى قارقىنمەن كەتە بەرسە, وندا بولاشاقتا اتالعان ءۇش كەن ورنىن دا مۇنايىنىڭ ءبىر بولىگىن ىشكى نارىققا جىبەرۋگە مىندەتتەۋگە تۋرا كەلەدى. ايتپەسە ەلىمىزدە تاپشىلىق باستالىپ, ونىڭ سوڭى ۇلكەن الەۋمەتتىك قيىندىققا اكەلىپ سوقتىرادى. بالكىم, وسى تۇيتكىلدى شەشۋدىڭ ءبىر امالى رەتىندە وسىنداي اڭگىمە قوزعالىپ جاتقان سياقتى. ويتكەنى ول كومپانيالار كەسىمدى مەرزىم تاياعاندا «قازاقستان ءۇشىن زاۋىت سالامىز», «قازاقستان ءۇشىن الەۋمەتتىك جوبالارعا كوبىرەك قارجى بولەمىز» دەپ كەتپەۋدىڭ جولىن قاراستىرا باستاۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل ەل بيلىگىنىڭ «ەگەر ىشكى نارىققا مۇنايدىڭ ءبىر بولىگىن جونەلتەتىن بولساڭدار, ءبىز سەندەرگە تيىسپەيمىز, باسقا اكتسيونەرلەردى ارالاستىرمايمىز» دەگەن بەلگىسى بولۋى دا عاجاپ ەمەس.
ال ەگەر راسىمەن ينۆەستور اۋىستىرعىمىز كەلسە, ول كەن ورىندارىنىڭ ۇلەسى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزگە ءوتۋى كەرەك. ءارى قاراي كىمگە بەرەرىن قازاقستان ءوزى شەشسىن. رەسەيدىڭ شەتەلدە «قاڭتارىلعان» اكتيۆتەرىن ءبىزدىڭ كەن ورىندارىنا الماستىرۋعا كىم رۇقسات بەردى؟ وسى جەردە نە ۇكىمەت, نە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, نە «سامۇرىق-قازىنا» شىعىپ ءبىر اۋىز ءسوز ايتۋى كەرەك ەدى. ويتكەنى ءۇش كەن ورنى ينۆەستورلارىندا ۇرەي تۋىندادى عوي, ال ونى ەشكىم باسقان جوق, جۇباتقان جوق. بۇل دۇرىس ستراتەگيا ەمەس.
