جەرگىلىكتى دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك, جايىق-كاسپي وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسى ماڭعىستاۋ وبلىسى تۇپقاراعان اۋدانىندا تابىلعان يتبالىقتاردىڭ ولەكسەسى 62-گە جەتكەنىن مالىمدەدى. وقيعا ورنىنا باقىلاۋشى توپ جىبەرىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا بالىق ينسپەكتسياسى, وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىك وكىلدەرى دە بار. ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى سۋدان سىناما العان, بىراق ناتيجەسىن ءالى جاريالاعان جوق.
«قوسىمشا ينسپەكتورلاردان قۇرالعان توپ تۇپقاراعان اۋدانىنا كەتتى. ونىڭ ىشىندە ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى دا بار. ولەكسەلەردىڭ تەڭىز جاعاسىنا شىعۋىنا سولتۇستىك-باتىستان تولاسسىز سوققان جەل سەبەپ بولىپ وتىر. نەگىزىنەن, يتبالىقتار تەڭىزدە ولگەن, تەك ولەكسەلەرى جاعاعا شىققان. ادەتتە يتبالىقتاردىڭ ءولۋى اۋا تەمپەراتۋراسىنا بايلانىستى بولادى», دەدى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بالىق ينسپەكتسياسى باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى اندرەي رۋدسكي.
قىزىل كىتاپقا ەنگەن جانۋاردىڭ قىرىلۋ سەبەپتەرىنە قاتىستى قۇزىرلى ورىندار ءالى كۇنگە تۇشىمدى جاۋاپ بەرە الماي وتىر. وسىعان وراي ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ادىلقاسىم جاقىپباەۆتان جاعدايدىڭ جاي-جاپسارىن سۇراپ كورگەن ەدىك. 55 جىل تاجىريبەسى بار زەرتتەۋشى مامان تەڭىز جانۋارىنىڭ جاپپاي قىرىلۋ سەبەبى ەسكى مۇناي ۇڭعىمالارىنىڭ ورنىن كەزىندە دۇرىس جاپپاعاننان بولاتىنىن ايتادى.
«بىلتىر يتبالىقتار مەن بەكىرە تەكتەس بالىقتار قىرىلعان كەزدە تەكسەرۋگە باردىم. ارنايى ەكى بالىقتى الىپ كەلىپ ورتالىقتا زەرتتەپ كوردىك. ناتيجەسىندە, بالىقتاردىڭ بويىندا مۇناي قالدىقتارى بارى انىقتالدى. ونىڭ سەبەبى – ول جەردە ءجۇز جىلدان بەرى مۇناي قازىلعان. سول مۇناي ۇڭعىمالارىن بەتونمەن بىتەۋ كەرەك. كەيبىر جەرلەردە ول دۇرىس جابىلماعان. ماسەلەن, يتبالىقتار كوكتەمدە تەڭىز جاعاسىنا كەلەدى. سول كەزدە كولدىڭ جاعاسى مايلانىپ جاتادى. بالىقتار سودان ۋلانعان», دەيدى ءا.جاقىپباەۆ.
زەرتتەۋشى بۇدان ەندى بالىقتاردى قورعاۋ قيىن ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جويىلىپ بارا جاتقان بالىقتاردى ەلىمىزدەگى باسقا كولدەرگە جەرسىندىرۋ ارقىلى ساقتاپ قالۋعا بولادى.
«كاسپي تەڭىزىندەگى يتبالىقتاردى باسقا كولدەرگە كوشىرۋ قاجەت. مىسالى, ارال تەڭىزىنە, بالقاش كولىنە نەمەسە ساسىقكولگە. ويتكەنى ەلىمىزدەگى كولدەر مەن تەڭىزدەر – ءبىر تەڭىزدىڭ ءتۇبى. ۋاقىتشا امان ساقتاۋ ءۇشىن مايلانىپ جاتاتىن جاعالاۋلارعا مۇناي سەكىلدى ۋلى زاتتاردى سورىپ الاتىن قۇرىلعى ورناتۋعا بولادى», دەيدى ول.
زەرتتەۋشىنىڭ بۇل پىكىرىن رەسەي عالىمدارى دا نىقتاي ءتۇستى. رەسەيلىك «كومپاس» قورى مەن داعىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى كاسپي يتبالىعىنىڭ قىرىلۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر.
1 ءساۋىر كۇنى رەسەيلىك «پروزراچنىي مير نا كاسپي» تەلەگرام-ارناسى جانۋارلار ءولىمىنىڭ نەگىزگى سەبەبى اۋىر مەتالدارمەن (كوبالت, قورعاسىن, سىناپ, كادمي) سوزىلمالى ۋلانۋدان ەكەنىن جازدى.
«كاسپي يتبالىعىن ساقتاۋعا تەڭىزبەن شەكتەسكەن بەس ەل مۇددەلى. تابيعات بارىمىزگە ورتاق. ونى ساقتاۋ جۇمىسى ءۇش باعىتتا جۇرۋگە ءتيىس. ءبىرىنشى – كاسپي يتبالىعىنىڭ قىرىلۋ سەبەبىن زەرتتەۋ, ەكىنشى – پوپۋلياتسيانى ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋ, جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق اراسىندا ەكولوگيالىق اعارتۋشىلىق جۇمىسىن جۇرگىزۋ», دەيدى كورشى ەلدىڭ تابيعات جاناشىرلارى.
بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىر ەلىمىزدىڭ قولدانبالى ەكولوگيا اگەنتتىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى رەسەي عالىمدارىمەن بىرلەسىپ 2023 جىلدىڭ قىس مەزگىلىندە بالىقتاردىڭ شوعىرلانۋى كەزەڭىندە جۇرگىزگەن ساناق قورىتىندىسى يتبالىقتاردىڭ جالپى سانى 259 872 ەكەنىن انىقتاعان. ال كاسپي تەڭىزىنىڭ ەلىمىزگە قاراستى بولىگىندە 240 168 يتبالىق قالعان. بىرنەشە جىل بۇرىن 300 مىڭداي يتبالىق بارى ايتىلعان ەدى. كورسەتكىشتەرگە قاراپ تۇرساق, سانى جىل سايىن سيرەپ بارا جاتقانىن بايقايمىز.
كاسپي يتبالىعى پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ ماقساتىندا جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە بويىنشا 2024 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن كاسپي تەڭىزىنىڭ اكۆاتورياسىندا مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆات قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
