تۇرىكمەنستانداعى «الاشوردا» ءىسى

اتالعان باياندامانىڭ «تەرگەۋ قۇجات­تا­رى مەن ىستەرىن جالعان جاساۋ جانە بۇر­مالاۋ, ارانداتۋ» اتتى بولىمىندە تۇرىك­مەنستانداعى «الاشوردا» كونتر­رە­ۆوليۋ­تسيالىق ۇلتشىل ۇيىمىنا قاتىستى تەرگەۋ ءىسى تۋرالى مالىمەتتەر بار.

1937 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تۇرىكمەن كسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى نودەۆ ورنىنان الىنعان. ونىڭ ورنىنا اشحاباد تەمىرجول-ترانسپورت ءبولىمىنىڭ نكۆد باستىعى س.موناكوۆ (1897-1939) تاعايىندالدى. ول رەسپۋبليكانىڭ ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى بولعان كەزىندە جازىقسىز ادامداردى جاپپاي تۇتقىنداۋ, «ۇش­تىكپەن» ازاماتتاردى زاڭسىز سوتتاۋ, ارانداتۋشىلىق, جالعان قۇجات جاساقتاۋ, ۇپاي جيناۋ جانە ورتالىقتى الداۋ, جالعان اقپاراتتار بەرۋ جۇرگىزىلدى. س.موناكوۆ كەيىنگى جاپپاي جازالاۋ وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ كەزىندە جەدەل توپتار مەن اۋداندىق بولىمشەلەرگە زياندى ەلەمەنتتەردى تۇتقىنداۋعا «ليميت» بەلگىلەدى. تىڭشىلىق جاساۋ, جاۋلاردى تابۋ سەكىلدى «ۇشتىكتىڭ» قاراۋىنا ۇسىنىلعان باسقا دا ىستەرگە باقىلاۋدى ءوزى جۇزەگە اسىردى. تەرگەۋ ىستەرىندە كەز كەلگەن ارانداتۋشىلىق پەن جالعاندىقتى قولداپ, كوتەرمەلەپ قانا قويماي, ءوز اپپاراتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە شپيون, زيانكەستەر, لاڭكەستىك جانە وزگە دە كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمدار تۋرالى ىستەردى قولدان جاساۋعا تىكەلەي تاپسىرمالار بەردى. قىزمەتكەرلەردەن تەرگەۋدەگى ادامداردىڭ قينالعان داۋىسى كابينەتىنە ەستىلەتىندەي ەتىپ قيناپ-جازالاۋدى تالاپ ەتتى. ال تەرگەۋشىلەر موناكوۆتىڭ بۇل تالابىن بۇلجىتپاي ورىندادى. قاماۋعا الىنعانداردىڭ قيناعانداعى جان داۋسى مەن ايقايى جاپسارلاس كوشەلەر مەن حالىق كوميسسارياتى عيماراتىنا ىرگەلەس ورنالاسقان ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىنا دا ەستىلدى.

1938 جىلدىڭ باسىندا س.موناكوۆ جانە ونىڭ ەڭ جاقىن سەرىكتەسى, تۇرىكمەن كسر نكۆد-سى 5-ءبولىمىنىڭ باستىعى پاش­كوۆسكي تۇتقىنعا الىنعان جازىق­سىز ازاماتتارعا «جاپپاي كونۆەيەر», «شۇڭ­قىر», «كامەرالىق وڭدەۋ», «ىلعالدى كامەرا», «شتاتتىق كۋاگەرلەر» سياقتى وزدەرى ويلاپ تاپقان جازالاۋ ءتۇرى مەن ءادىسىن كەڭىنەن قولداندى. «كونۆەيەردە» نەمەسە سول كەزدە «كونفەرەنتسيالار» دەپ اتالعانداي, تۇتقىندالعانداردى توپتىق ۇرىپ-سوعۋ, ازاپتاۋ ۇيىمداستىرىلدى. تۇت­قىندالعانداردىڭ ايعاقتارىن بوپ­سالاۋ­دىڭ ەڭ شەكتەن شىققان تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى ءسوزسىز «شۇڭقىر» دەپ اتالدى.

تەرگەۋ بارىسىندا قاماۋعا الىنعان­داردان جاۋاپ الۋدىڭ بۇل ءادىس-تاسىلدەرىن كراسنوۆودسك نكۆد-سى جەدەل توبىنىڭ باستىعى ا.ديمەنتمان ءجيى قولداناتىنى انىقتالدى. باياندامادا ەسىمى ەرەكشە اتالاتىن ا.ديمەنتمان تۇرىكمەنستانداعى قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ جاسىرىن «الاش­وردا» ۇيىمىن اشىپ, اشكەرلەۋگە بەلسەنە كىرىستى.

1937 جىلدىڭ تامىزىندا تۇرىكمەن كسر-ءى كراسنوۆودسك نكۆد-نىڭ باس­تىعى, جەدەل ۋاكىل ا.ديمەنتمان «قارا­بۇعازحيم» ترەست كارەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قو­نى­سوۆتى تۇتقىنعا الدى. نكۆد جەن­­دەتى كراسنوۆودسك قالاسى مەن تۇ­رىك­­مەنستاننىڭ باسقا اۋداندارىندا قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ ۇيىمى بار ەكەنى تۋرالى ارانداتۋشىلىق ايعاقتار الۋ­عا تۇرىكمەن كسر ىشكى ىستەر حالىق كوميس­سارى نودەۆپەن «ۇشتىك» تاراپى­نان قونىسوۆتى ايىپتاۋ تۋرالى كە­لى­سىمگە كەلدى. بىراق تۇتقىنداۋعا دەيىن قو­نى­سوۆتى ايىپتاپ, سوتتاۋ ءۇشىن ەش­قان­داي دەرەكتەردىڭ جوقتىعىنا قارا­ماس­تان, زاڭدىلىقتى ورەسكەل بۇزىپ, تۇت­قىن­داي­دى. كراسنوۆودسك نكۆد-نىڭ جەدەل توبى قونىسوۆ, جەتىكباەۆ, ەلەمەسوۆ جانە باسقالاردى قاماۋعا الدى.

تىكەلەي باستىعى نودەۆتىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن ديمەنتمان قونىسوۆتى اتۋ جازاسىنا كەسۋ تۋرالى الدىن الا جۇر­گىزىلەتىن تەرگەۋسىز-اق «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىن شىعارتىپ الدى. بۇل الداعى ۋاقىتتا جۇرگىزىلەتىن تەرگەۋ كەزىندە قونىسوۆتان «ۇيالماۋ» ءۇشىن قاجەت بولدى. جەندەت قونىسوۆقا «شۇڭ­قىر» ءادىسىن قولدانعان. «ۇشتىكتەن» اتۋ تۋرالى شەشىمگە قول جەتكىزگەن دي­مەنتمان قونىسوۆتىڭ قولىن بايلاپ, ۇكىمدى ورىنداۋ ماقساتىندا اتۋ ورنىنا الىپ كەلەدى. تەك اتىلار الدىندا وعان «ۇشتىكتىڭ» شەشىمى وقى­لىپ, تانىستىرىلادى. اتۋعا دايىندالعان شۇڭ­قىر باسىنا كەلگەننەن كەيىن ا.ديمەنتمان كراس­­نوۆودسك اۋدانىن­دا «الاشوردا» كونتر­رەۆو­­ليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيى­مى بار ەكەنى تۋرالى كۋالىك بەرۋگە قونى­سوۆ­تىڭ جاۋابىن كۇتەدى. سونىمەن بىرگە ا.ديمەن­تمان ەگەر قونىسوۆ وعان قاجەتتى ايعاقتار بەرۋگە كەلىسسە, «ۇش­تىك­تىڭ» شەشىمى جويىلىپ, ءومىرىنىڭ ساقتالاتىنىن ەسكەرتەدى.

جازىقسىز قونىسوۆ ءوزىنىڭ كىناسىن جوققا شىعارىپ, «الاشوردا» ۇيىمىنا مۇشە ەمەس ەكەنىن مالىمدەيدى. الايدا جەندەتتەر قونىسوۆتىڭ كوزىنشە بىر­نەشە ادامدى اتىپ ولتىرەدى. وسىدان كەيىن عانا ول ديمەنتمان بوپسالاعان ايعاقتاردى بەرۋگە كەلىسەدى.

سول ءتۇنى قونىسوۆتان جەدەل تۇردە «جاۋاپ الىندى». ا.ديمەنتمان مەن ونىڭ كومەكشىسى سارىچەۆ تاراپىنان الدىن الا جازىلعان جاۋاپ الۋ حاتتاماسىنا قول قويدى. وندا كراسنوۆودسك قالا­سىندا ۇلتشىل قازاق ۇيىمىنىڭ قاتى­­سۋشىلارى رەتىندە 40-تان استام ادامنىڭ ەسىم-سويى اتالدى. «جاۋاپ الۋدان» كەيىنگى كەلەسى كۇنى «الاشوردا» قازاق ۇلتشىلدارى ۇيىم­نىڭ مۇشە­لەرى رەتىندە حاتتامادا ەسىمدەرى اتالعانداردىڭ بارلىعى قاماۋعا الىندى. زاڭدىلىقتى اياققا تاپتاعان جەندەتتەر ا.ديمەنتمان مەن سارىچەۆ قونىسوۆقا قاماۋعا الىنعانداردى كامەرادا ءتيىستى تۇردە «وڭدەۋدى» قاتاڭ تۇردە تاپسىرعان.

تەرگەۋشىلەر ا.ديمەنتمان, سارىچەۆ جانە الەك­سەەۆ تۇتقىنعا الىنعان «الاش­­­ور­­داشىلار» اياۋسىز ۇرىپ-سوعۋ مەن قور­لاۋعا ۇشىراتتى. ولار ۇزدىكسىز ازاپ­تاۋلار ارقىلى الاش ءىسى بويىنشا تۇتقىندالعانداردى جازالاۋدى استە باسەڭدەتكەن جوق. ادام توزگىسىز ازاپ­تاۋلاردىڭ ناتيجەسىندە اتالعان ۇيى­مىنىڭ ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن قاتى­سۋ­شىسىنىڭ ءتىزىمى بار جاڭا ايعاقتار پايدا بولدى. سول ايعاقتار بويىنشا ۇيىمعا مۇشە دەگەن جالعان ايىپتاۋمەن جاڭا ادامدار قاماۋعا الىندى. مىسالى, تۇت­قىندالعانداردىڭ ءبىرى ۇلتشىل ۇيىم­نىڭ مۇشەلەرى رەتىندە 200 ادامدى اتا­دى. ولاردىڭ 180-ءى ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ا.ديمەنتماننىڭ بۇيرىعىمەن قامالدى. وسىلايشا, ا.ديمەنتمان مەن سارىچەۆ كراسنوۆودسك, گاسان-كۋلي جانە باسقا اۋدانداردىڭ 800-گە جۋىق تۇر­عىنىن قامتيتىن «الاشوردا» قازاق ۇلتشىل ۇيىمى تۋرالى ارانداتۋشىلىق ءىستى قولدان جاساقتادى.

ديمەنتمان مەن سا­رى­چەۆ قۇراستىر­عان رە­فە­­راتتار ارقىلى قا­ماۋ­عا الىنعان ساۋاتسىز قازاق­تاردى اتالعان جەن­دەتتەر ويلاپ تاپقان كراس­نو­ۆودسك قالاسىنداعى «الاش­وردا» قازاق ۇلت­شىل­ ۇيىمى تۋرالى اران­داتۋ­شىلىق ءىس بويىن­شا ايعاقتار بەرۋگە ماج­­بۇرلەدى. كەيىن بۇل زاڭ­سىز قىلمىستىق ارە­كەت­­­تەردى تەرگەپ-تەكسەرۋ­ با­رى­­س­ىندا تۇرىكمەن كسر ىشكى ىستەر حالىق كوميس­سارى جانىنداعى ينسپەكتور ا.ديمەنتمان باسقارعان نكۆد كراسنوۆودسك جەدەل توبى جانە كومەكشىسى سارىچەۆتىڭ تاپسىرماسى بو­يىن­شا قاماۋعا الىنعانداردى «وڭدەۋدى» قونىسوۆ, جەتىكباەۆ جانە باسقالار جۇرگىزگەنى انىقتالدى.

بۇل تۇتقىندالعانداردىڭ كوپشىلىگى «ۇش­تىكتىڭ» ۇكىمىمەن تۇرىكمەن كسر نكۆد-سى تاراپىنان اتىلىپ, سوتتالدى. اتۋعا كەسىلگەندەردىڭ ىشىنەن قونىسوۆ پەن قارابۇعازكول اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى جەتىكباەۆ كەزدەيسوق ءتىرى قالدى. سەبەبى ولار الدىن الا جاساقتالعان قۇ­جاتتار بويىنشا اتىلعان بولاتىن. وسىنداي زاڭسىز سۇمدىق ىستەرگە جول بەرىلدى.

تۇرىكمەنستانداعى «الاشوردا» ۇيىمى «مۇشەلەرىنە» تاعىلعان ايىپ­تاردىڭ اقىلعا قونبايتىنى كوپە-كورى­نەۋ ەدى. بىراق بۇل قارا­نيەتتىلەردى شىمىركەندىرگەن جوق. وسىن­داي ستاندارتتى ايىپتاۋلار ەلدىڭ بارلىق ايماعىندا جۇرگىزىلدى.

نكۆد اسكەرىنىڭ تۇرىكمەنستان شەكارا وكرۋگىنىڭ اسكەري پروكۋرورى, ءى رانگالى اسكەري زاڭگەر كوشارسكي بايانداماسىندا: «الاشوردا» كراس­نو­ۆودسك ۇيىمى دەپ اتالاتىن ءىس بويىنشا نكۆد «ۇشتىگى» تاراپىنان سوتتالعاندارىنىڭ اراسىندا ناقتى جاۋلاردىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزى بولعانى داۋسىز. تۇتقىندالعاندار مەن سوتتالعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ەرتەدەگى ۇلتشىلدارمەن ورتاق ەشتەڭەسى بولماعان. قىزمەتكەرلەردىڭ ءىسىن تەرگەۋ بارىسىندا «الاشوردا» ىسىمەن قاماۋعا الىنعانداردىڭ بارلىعىن تالقىلاۋدىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋ مۇمكىن بولمادى. ويتكەنى ىستەردى تەكسەرۋ كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. الايدا كسرو پروكۋراتۋراسى تۇرىكمەن كسر-ءى پروكۋراتۋراسىنا بۇل ماسەلەنى ارنايى شەشۋدى تاپسىرۋى قاجەت دەپ سانايمىن. اتاپ ايتقاندا, نكۆد «ۇشتى­گىمەن» باس بوستاندىعى­نان ايىرۋ­عا سوتتالعانداردىڭ ىستەرىن قايتا تەكسەرۋ قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا تۇتقىن­دالعانداردىڭ كەيبىرى قاماۋدان بوساتىلدى» دەپ جازدى.

جازىقسىز جانداردىڭ ناقاق كوز جاسىنا قالعان نكۆد جەندەنتتەرىنىڭ بارلىعى 1939 جىلى تۇتقىنعا الىنىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ءسويتىپ, لايىقتى جازالارىن الدى. تۇرىكمەنستانداعى «الاشوردا» ءىسى وسىلايشا اياقتالدى.

اققالي احمەت,

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى