كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
راسىندا سولاي. كۇللى وقيعا جەلىسى ءبىر قايناردان باستاۋ الادى. ولار ادام ساناسىنىڭ اقپاراتتىق قورىندا جينالعان ىلكى تاجىريبەدەن تامىر الىپ, زامان اعىسىنا قاراي جاڭاشا سيپاتتا تۇرلەنىپ وتىرادى. تەك اۋەلگى ءتىنى جوعالمايدى. ماسەلەنىڭ مانىنە تەرەڭدەپ ەنۋ ءۇشىن, الدىمەن ارحەتيپ ۇعىمىمەن تانىسۋىمىز كەرەك.
ارحەتيپتى تەرمين رەتىندە عىلىمي اينالىمعا العاش ەنگىزگەن كارل گۋستاۆ يۋنگ بولىپ سانالادى. الايدا ادەبيەتتانۋشى الماز مىرزاحمەتتىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ۇعىم شۆەد عالىمى اشقان جاڭالىققا دەيىن بولعان. «بۇل تەرمين العاش فيلونا يۋدەيادا «ادامداعى قۇداي بەينەسى», يرينيادا «الەم جاراتۋشىسى نارسەلەردى ءوز ىشىنەن جاساعان جوق, الايدا ول ولاردى وزىنەن تىس ارحەتيپتەرگە ۇقساتىپ جاراتتى, «Corpus Hermeticum» (قۇدايدى «ارحەتيپتىك جارىق» دەپ اتاعان) دەلىنسە, اۆرەلي اۆگۋستيندە «پلاتوندىق» يدەيالاردىڭ ءسينونيمى رەتىندە دە تانىس بولعان. «ارحەتيپ» تەرمينى ديونيسيا ارەوپاگيتادا بىرنەشە رەت كەزدەسەدى. لەۆي-بريۋل الەمتانۋداعى سيمۆوليكالىق فيگۋرالاردى بەلگىلەۋ ءۇشىن «ۇجىمدىق ۇعىم» تەرمينىن قولدانعان ەكەن» دەپ تۇجىرىمدايدى. سايىپ كەلگەندە ارحەتيپ دەگەنىمىز – ادام ساناسىنىڭ ىلكى قاباتى. ال ادەبيەتتەگى ارحەتيپ – كوركەم ماتىنگە تۇسىرىلگەن ميفولوگيالىق موتيۆتەردىڭ پروەكتسياسى.
امەريكالىق ميفولوگ دجوزەف كەمپبەلل – بارلىق ەرتەگى, اڭىز, ءاپسانالاردىڭ ءتۇپ توركىنى ءبىر ەكەندىگىن العا تارتىپ, ولاردىڭ ءوزارا ۇقساستىعىن جۇيەلەگەن بىرەگەي عالىم. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ول بارلىق وقيعا كەيىپكەرلەرىنىڭ ءناسىلى, سىرت-كيىمى, گەوگرافياسى ءتىپتى, ۋاقىت, كەڭىستىگى ءبىر-بىرىنەن الشاق بولسا دا, ولاردىڭ ارحەتيپتىك سيۋجەتى ءبىر ەكەنىن دالەلدەيدى. وسىلايشا, دجوزەف كەمپبەللدىڭ يدەياسىن دامىتىپ, وزىندىك تەورياسىن ۇسىنعان كريستوفەر ۆوگلەر سيۋجەتتەگى وقيعانىڭ امبەباپ قۇرىلىم بولشەكتەرىن كەلەسىدەگىدەي تارقاتقان:
- قالىپتى كەڭىستىك;
- ساياحاتقا (جولعا) شاقىرتۋ كەلۋى;
- شاقىرۋدى قابىلداماۋ;
- «تالىمگەردى» كەزدەستىرۋ;
- ءبىرىنشى تابالدىرىق;
- سىناقتان ءوتۋ, وداقتاستار مەن دۇشپاندار;
- قۇپيا ۇڭگىرگە جاقىنداۋ;
- باستى سىناق;
- سىيلىق;
- كەيىن قايتۋ;
- قايتا تۋ;
- سيقىرلى قۇرالمەن كەرى ورالۋ.
ەندى ءوزىڭىز بىلەتىن سيۋجەتتى اڭگىمە, پوۆەسىڭىزدى وسى قۇرىلىمعا سالىپ كورىڭىزشى. وسى تاقىرىپتا ۇلكەن زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن ادەبيەتتانۋشى الماز مىرزاحمەتتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, وسى ون ەكى ارەكەتتى جيناقتايتىن ءبىر-اق ارحەتيپتى كورۋگە بولادى. ول – قاھارماننىڭ ا پۋنكتىنەن ب پۋنكتىنە بارىپ قايتۋى. ءدىني-ميفولوگيالىق تانىممەن زەردەلەيتىن بولساق, ادام بالاسى ءتاڭىردىڭ دارگەيىندە دۇنيەگە كەلدى. كەيىن ودان الىستاپ, فانيلىك الەمدە تىرشىلىگىن جالعاستىردى. اقىرىندا العاشقى مەكەنگە, ابايشا ايتساق «لاماكانعا» قايتۋى كەرەك.
ء«ومiردiڭ باسى – بالا, ورتاسى – ادام,
قارتايىپ, شال بولعان سوڭ كەتتi شاماڭ.
ماقتاپ جۇرگەن ءومiرiڭ وسى بولسا,
ءۇش-اق اۋىز ولەڭمەن بولدى ءتامام» دەيتىن شاكارىمنىڭ ولەڭى دە جوعارىداعى ويىمىزدى قۋاتتاپ تۇر.
