ۇزاق ۋاقىت بويى تۇيسىك قۇبىلىسىن زەرتتەۋ جانە ءتۇسىنۋ سيقىرشىلاردىڭ, تەولوگتەردىڭ جانە فيلوسوفتاردىڭ موينىندا بولدى. ءتىپتى ونى يلاھي تۇسىنىكتىڭ كورىنىسىمەن بايلانىستىردى. بىرتە-بىرتە XVII عاسىردان باستاپ تۇيسىكتى ءتۇسىنۋدىڭ راتسيوناليستىك نەگىزى قالىپتاسا باستادى. رەنە دەكارت, گوتفريد لەيبنيتس جانە بەنەديكت سپينوزانىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا ينتۋيتسيا – ويلاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە قاراستىرىلدى. ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ول پسيحولوگتەردىڭ زەرتتەۋ ورىسىنە ەندى.
نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دانيەل كانەمان تۇيسىكتى شەشىم قابىلداۋداعى ەكى جۇيەسىنىڭ ءبىرى دەپ سانايدى. ول ونى سەزىمگە نەگىزدەلگەن «جىلدام» جۇيەگە جاتقىزادى. دەگەنمەن فاكت تىلىنە نەگىزدەلگەن ەكىنشى جۇيە باياۋ, بىراق دالىرەك ەكەنىن دە جوققا شىعارماعان ابزال. كانەماننىڭ پىكىرىنشە, ءينتۋيتيۆتى جۇيە سەنىمسىز, بىراق رەاكتسيا جىلدامدىعى ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىن ارتتىراتىن جاعدايلاردا جاقسى كومەكتەسەدى. ەگەر ەجەلگى ادامدى تۇيسىگى جىرتقىشتاردىڭ شابۋىلىنان قۇتقارسا, قازىرگىلەردى كىرەبەرىستەگى باسبۇزارلاردان نەمەسە وزگە دە قاۋىپتەن قۇتقارىپ ءجۇر. كەيبىر عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بولاشاقتا تۇيسىكتى كۇشەيتەتىن ءتيىمدى ادىستەر پايدا بولۋى دا مۇمكىن.
تەحاستاعى رايس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەنەدجمەنت پروفەسسورى ەريك دەين جۇرگىزگەن ەكسپەريمەنتتى قاراڭىز. 2012 جىلى ونىڭ زەرتتەۋ توبى ستۋدەنتتەردەن قانشاما سومكە ىشىنەن ديزاينەرلىك سومكەلەر سەرياسىن تاڭداۋدى تالاپ ەتەدى. ياعني سومكەلەردىڭ جارتىسى – ديزاينەرلىك, جارتىسى – جاساندى. قاتىسۋشىلاردىڭ جارتىسىنان وزدەرىنىڭ ىشكى ينستينكتەرىن ەلەمەۋدى جانە انىقتاۋ ءۇشىن لوگيكانىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدى سۇرادى. قالعاندارىنان تەك تۇيسىك ارقىلى انىقتاۋدى تالاپ ەتتى. ناتيجەسى قالاي بولدى دەيسىز عوي؟ تۇيسىككە جۇگىنگەندەر لوگيكاعا سۇيەنگەندەرگە قاراعاندا 60 پايىز دالىرەك تاپتى.
وسى تۇستا ەپيفانيانىڭ تۇيسىكتەن ايىرماشىلىعىن ۇعىنۋىمىز كەرەك. تۇيسىكتى ەپيفانيامەن شاتاستىرماڭىز. ەپيفانيا – تۇسىنىكسىز تۇجىرىمدامانى كەنەتتەن ءتۇسىنۋ. كوپشىلىك وسى ەكى ۇعىمدى شاتاستىرىپ الادى. بۇل شەشىم شىعارعاندا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. تۇيسىگىڭىز تۇڭىلدىرمەسىن!
