– اۋەلگى ءسوزىمىزدى QazGPT-دان باستايىق. جۇمىس ىستەۋ ۇدەرىسىنە از-كەم توقتالساڭىز.
– ءسوز باستاماس بۇرىن, ءوزىمنىڭ كاسىبي ءبىلىمىمدى ايتا كەتەيىن. مەن «كومپيۋتەر عىلىمى جانە جاساندى ينتەللەكت باعىتى بويىنشا» قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە PhD تالىمگەرى, «Texas A&M» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترىمىن. وسى باعىتتىڭ باقشاسىندا جۇرگەن سوڭ, كوكەيىمىزگە نەبىر ويلار كەلىپ, ەلگە ەگىلىپ قىزمەت ەتكىمىز كەلەدى. ءسىز سۇراپ وتىرعان قولدانبا – سونىڭ ءبىرى. ءىستىڭ بارلىعى حالقىمىزعا تسيفرلىق دامۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى قالاي ىڭعايلاي الامىن دەگەن سۇراقتان باستاۋ الدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, 2022 جىلدىڭ اياعىندا شىققان ايگىلى ChatGPT ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ, قانشاما ادامدى تاڭعالدىردى. دەگەنمەن ءبىر وكىنىشتىسى – ChatGPT-دە قازاق ءتىلىنىڭ ساپاسى وتە ناشار بولدى. جالپىلاما الىپ قاراساق, بۇل قولدانبا ەلىمىزدە تاراتىپ جۇرگەن ادامدار ونى كوبىنە ورىس تىلىندە قولدانىپ, قازاق تىلىنە اۋدارادى. بۇل جايت ءتىلىمىزدىڭ ماڭىزىن ءتۇسىرىپ, قاۋىپ توندىرەدى. قازاق ءتىلىنىڭ جاساندى سانا سالاسىنا كەلۋىن كوپ كۇتتىرمەس ءۇشىن, ءبىزدىڭ توپ كوپشىلىك قولدانا الاتىن, جوعارعى ساپالى قازاقشا مودەلدى قۇرۋدى قولعا الدى. باسىندا وسى باعىت بويىنشا ءبىرشاما كۋرس ءتۇسىرىپ, ەلگە جايامىز دەپ ويلادىق. IT-اناليتيكادان دا ءبىراز كۋرس تۇسىردىك. اراسىندا كبتۋ-دا, ياعني قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق تا بەردىم. بىراق ونىڭ ءبارى جەتكىلىكسىز كورىندى. سەبەبى – تارالىمى از.
ال مىنانداي QazGPT سياقتى قۇرال جاساساق, ادامدار ەش قيىندىقسىز كىرىپ, قولدانىپ, قىر-سىرىن ۇيرەنە الادى. قولدانبا كەز كەلگەن سۇراققا قازاق تىلىندە جاۋاپ بەرەدى. ونى جەكە ءومىر مەن كاسىپتە ۇتىمدى پايدالانۋعا بولادى. بۇگىندە ءبىزدىڭ سايتقا 5 500 ادام تىركەلگەن, 200 ادام كۇندەلىكتى قولدانادى. سايتقا براۋزەر ارقىلى تەلەفوننان دا, كومپيۋتەردەن دە كىرە الاسىزدار. قازىرگى كەزدە ءۇش قابىلەتى بار. ءبىرىنشىسى – ءماتىن جازىپ بەرۋ, ەكىنشىسى – سۋرەت شىعارىپ بەرۋ, ءۇشىنشىسى – اعىلشىن تىلىندەگى بەينەجازبانىڭ مازمۇنىن بايانداۋ. قيالىڭىزداعى كەز كەلگەن دۇنيەنى جاساۋعا بولادى. ەشقانداي شەك جوق. مىسالى, ءسىزدى ءبىر سۇراق مازالاسا, ونى پلاتفورماعا جازاسىز, ول تولىققاندى جاۋاپ بەرەدى. تەك جاۋاپ قانا ەمەس, جۇمىسىڭىزدى جۇيەلەپ, سىزگە نەبىر قىزىقتى يدەيالار ۇسىنىپ, ءتىپتى ولەڭ دە جازادى. سوسىن ءوزىڭىزدىڭ قيالىڭىزداعى سۋرەتتى سالدىرتا الاسىز. ال اعىلشىن تىلىندەگى بەينەجازبانىڭ مازمۇنى – ءسىزدىڭ ءبىلىم الۋىڭىزعا, دامۋىڭىزعا وتە پايدالى.
– قازىر جاساندى ينتەللەكت قولدانبالارى كوپ. بىرىنەن ءبىرى وتەدى. بىراق قازاق ءتىلى اقساپ تۇرادى. ونى مويىنداماساق بولمايدى. ءسىزدىڭ قولدانبانى تەكسەرىستەن وتكىزىپ كوردىك. شىنىمەن دە انا ءتىلىمىز ءوز قادىر-قاسيەتىن ساقتاپ-اق تۇر ەكەن.
– بۇل ماسەلە مەنىڭ دە جانىمدى قينايدى. ءتىپتى مىنا قولدانبانىڭ ءوزى سول قينالىستان تۋعان. ونى جوعارىدا دا ايتتىم. قازاق ءتىلدى AI قولدانباسى قازاق ءتىلدى حالىققا جاساندى ينتەللەكتىمەن تانىسۋعا وتە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتەدى. ءبىر قىزىق اقپارات ايتايىن, شەتەلدىك جاساندى ينتەللەكت مودەلدەرىن ءبىزدىڭ ۇبت سەكىلدى تەستەن وتكىزگەن ەكەن. سولار 95-99 پايىزعا دەيىن دۇرىس جاۋاپ بەرگەن. بۇل قۇرىلعىنىڭ قانشالىقتى اقىلدى ەكەنىن كورسەتەدى. وسىنداي اقپاراتتاردى كورگەندە «انا تىلىمىزدە سويلەيتىن AI بولسا عوي» دەيتىنمىن. مىنە, كورىپ تۇرعاندارىڭىزداي بار. تەك ناسيحات پەن سۇرانىس جاعى جەتىسپەي جاتىر. جاساندى ينتەللەكت – تەز دامىپ كەلە جاتقان سالا. بۇكىل الەمدە ونىڭ ماڭىزى زور. ول ءبىزدىڭ عىلىم مەن باسقا دا الەۋەتىمىزدى كۇشەيتە تۇسەدى. ءبىزدىڭ حالىق وسىنى تۇسىنسە عوي دەيمىن.
– يزرايلدىك تاريحشى يۋۆال نوي حاراري جاساندى ينتەللەكتىنى كەي مەملەكەتتەر ادامداردى باقىلاپ, باسقارۋ ماقساتىندا پايدالانىپ وتىرعانىن ايتقان ەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, كەيىنگى جىلدارى ۇكىمەت نەمەسە ءىرى كورپوراتسيالار ادامدارعا مانيپۋلياتسيا جاساۋ ءۇشىن كۇردەلى تەحنولوگيالار ويلاپ تاپقان. ءتىپتى «قازىر تەحنولوگيا العاش رەت ادامداردى 24 ساعات بويىنا باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. كەزىندە كگب-نىڭ كەڭەس ازاماتتارىن تاۋلىك بويىنا باقىلاۋدا ۇستاۋعا ءارى جينالعان اقپاراتتى ءتيىمدى تۇردە وڭدەۋ مۇمكىندىگى بولعان جوق. تەك ساراپشىلار مەن ازاماتتاردى باقىلايتىن اگەنتتەرگە ارقا سۇيەدى. ال قازىر بيلىك نە ۇكىمەت ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادامدارعا ەمەس, قۋاتتى الگوريتمدەر مەن داتچيكتەرگە سۇيەنىپ وتىر» دەگەن ەدى.
– كەز كەلگەن دۇنيەگە ءبىر تاراپتان عانا قاراۋعا بولمايدى. قازاق «تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. سول سەكىلدى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دە پايداسى مەن زيانى بار. مۇنىڭ ءبارى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە – ونى جاساپ شىعارعان مەملەكەتتىڭ نەمەسە كورپوراتسيانىڭ ۇستانعان ساياساتىنا بايلانىستى. وسى تۇستا «جاساندى ينتەللەكت» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور التىنبەك شارىپباەۆتىڭ ايتقانى نازار اۋدارارلىق: «ەگەر جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىن جولعا قويۋعا ارناۋلى باعدارلاما جاساپ, عالىمدار توبىن جيىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەسە, ارينە, زياندى جاعى كوپ بولۋى مۇمكىن. ال قوعامعا قاجەت باعىتتاردى دامىتۋعا كۇش سالسا, جاساندى ينتەللەكتىدەن اسقان عىلىم جوق».
مىسالى, جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس جاساي باستاعان كومپانيالاردىڭ 40 پايىزى كوپ ۋاقىت وتپەي, ونى توقتاتقان. سەبەبى ولار قۇپيالارىنىڭ جاريالانۋىنان قورىققان. ءبىر جىلدارى Google ءوزىنىڭ «Checks» دەپ اتالاتىن ءونىمىن تانىستىرعان ەدى. «AI-مەن جۇمىس ىستەيتىن قۇپيالىلىق پلاتفورماسى» دەپ اتالاتىن ءونىمنىڭ باستى ارتىقشىلىعى – بيزنەستىڭ, يدەيانىڭ, كوماندانىڭ ىشكى قۇپياسىن ساقتايدى. سوندا تۇسىنگەنىم – جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا ەشكىم شەك قويا المايدى, عىلىم دامىعان سايىن جاساندى ينتەللەكت تە دامۋىن توقتاتپايدى. ال قاۋىپ پەن قۇقىق جاعىنداعى شەكتەۋ زاڭنىڭ اياسىندا بولۋعا ءتيىس. ءبارىبىر دە ءابسوليۋتتى بوستاندىق جوق. شىنداپ كەلگەندە شەكتەۋ ماسەلەسى تەك ءبىر مەملەكەتتىڭ دەڭگەيىندە ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدە كوتەرىلۋى شارت.
ءبىر قىزىعى, بىزدە كوپ ادام جاساندى ينتەللەكتىنىڭ نە ەكەنىن, قالاي قولدانۋ كەرەك ەكەنىن ءالى بىلمەسە دە, ونىڭ قاۋىپتى ەكەنىن وتە كۇشتى تۇسىنەدى. ەشتەڭە بىلمەي جاتىپ, باستارىن الا قاشادى. وسىعان نە كۇلەرىمدى, نە جىلارىمدى بىلمەيمىن. بۇل تەحنولوگيانى ءبىز, قازاقتار توقتاتا المايمىز. قانشا قارسى بولساق تا, ءتىپتى الەمنىڭ جارتىسى قارسى بولسا دا, توقتامايدى. سوندىقتان ۇركۋدىڭ قاجەتى جوق. وزىنەن قورقىپ جۇرگەندە, كەلەتىن قاۋىپى اياعىمىزدى اسپاننان ءبىر-اق شىعارۋى مۇمكىن. سول ءۇشىن دە زەرتتەۋىمىز كەرەك, يگەرۋگە ءتيىسپىز.
وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە بار. ول – بىزدە جاساندى ينتەللەكتىنى رەتتەيتىن زاڭ جوق. الەمدە 120-دان استام ەل سونى رەتتەيتىن وزدەرىنىڭ زاڭ جوبالارىن قابىلداپ جاتىر. تاعى دا قالىس قالىپ بارامىز. بۇعان قاتىستى پرەزيدەنت تە «پارلامەنت دەر كەزىندە وسىنى ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, زاڭ رەتىندە جاڭاعى قابىلداۋ كەرەك» دەگەن تاپسىرما بەردى. ۇكىمەت قازىر جوبانى قاراستىرىپ جاتىر دەيدى. كۇتەيىك.
– ءبىر جىلدارى «Dropbox» 500 قىزمەتكەرىن جاساندى ينتەللەكتىگە بايلانىستى جۇمىستان شىعاردى. كەيىنگى كەزدەرى الىپ كومپانيالاردا مۇنداي جاعداي وتە ءجيى كەزدەسەدى. ءبىرى – ادامي كاپيتالدى روبوتقا الماستىرامىز دەسە, ەندى ءبىرى – سولاي اقشا ۇنەمدەيمىز دەيدى. بىرتە-بىرتە ءبارى نارىقتاعى باسەكەگە ءتۇسۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت پەن ماشينالىق وقىتۋدى دامىتۋعا اۋىسىپ جاتىر.
– بۇل – ەڭ الدىمەن, ەكونوميكالىق ماسەلە. وسى جەردە جوعارىدا ايتقان «يگەرۋىمىز كەرەك» دەگەن ويدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. ول ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى اعىلشىن ءتىلىن جەتىك ءبىلۋ قاجەت. قازىر كوپتەگەن ماماندىققا قاۋىپ تونە باستادى. ويتكەنى قانشاما جۇمىستى جاساندى ينتەللەكت ءوزى اتقارا الادى. بۇل – ءبىر جاعى. مۇنىڭ ەكىنشى جاعى بار. وتكەندە ءبىر عالىم قىزىق وي ايتتى: «جاساندى ينتەللەكت ماماندىقتى جويىپ جىبەرمەيدى. تەك قانا سول جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانا بىلمەيتىن مامانداردى جۇمىسسىز قالدىرادى». وسىعان دەيىن تەوريادا وتە كوپ زەرتتەۋلەر بولدى. مىسالى, وپ-وڭاي ءبىر مىسال بار. ماشينا شىقپاي تۇرىپ ءبارىمىز اتپەن, اربامەن جۇردىك. ال ماشينا شىقتى دەگەن كەزدە اتاربا دايىندايتىنداردىڭ ءبارى قارسى شىقتى. جۇمىسسىز قالامىز دەپ قورىقتى. ال قازىر كولىك يندۋسترياسى دۇنيەگە كەلىپ, قارىشتاپ دامىدى. ءسويتتى دە, يندۋستريالىق حيميانى, مۇناي, گاز ءبارىن جىلدام دامىتتى. سوندىقتان مەن ء«بىر ءۇمىت بار» دەپ ايتقىم كەلەدى. مىنا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامىعانىنىڭ ارقاسىندا جاڭا تەحنولوگيالار پايدا بولادى. بۇكىل ادامزات كورمەي جۇرگەن, ەلەمەي جۇرگەن جاڭا سالالار اشىلۋى ىقتيمال. ءتىپتى ءبىز ەلەستەتە المايتىن جاڭا ءداۋىر كەلۋى مۇمكىن.
– شوتلاند عالىمدارى AI كومەگىمەن 4 300 حيميالىق قوسىلىستى تالداپ, جاسۋشالاردىڭ قارتايۋىنا اسەر ەتەتىن 21 زاتتى انىقتادى. ولاردىڭ ۇشەۋى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىردى: گينكگەتين, ولەاندرين جانە پەريپلوتسين. وسى قوسىلىستار زاقىمدالعان جاسۋشالاردى «تازارتىپ», قارتايۋدان كەلەتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الادى-مىس. عالىمدار بۇل جاڭالىقتى قارتايۋدىڭ الدىن الۋ مەن باسەڭدەتۋ جولدارىن تابۋعا باسقان ۇلكەن قادام دەيدى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاساندى ينتەللەكتىسى وسىنداي عىلىمي دەڭگەيگە قاشان جەتەدى؟
– ناقتى دامىعان ەلدەردە جاساندى ينتەللەكت ءىسى بەلگىلى ءبىر جولعا قويىلىپ, زاڭدىلىقتار قالىپتاسقان. ءبىز دە سونىڭ ىزىمەن اقىرىنداپ ىلگەرى باسىپ كەلەمىز. مىسالى, بيىل حالىقارالىق رەيتينگتە ەلىمىز جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى بويىنشا ەكى ساتىعا العا كوتەرىلىپ, 81-ورىنعا تابان تىرەدى. ناقتىلاي تۇسسەك, ءۇندىستان مەن يراننان كەيىن ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرى اراسىندا 3-ورىندا تۇر. مەملەكەت تە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە وسى سالا ستارتاپتارىن قولداۋ قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. ال ەكسپورت 3 جىلدا 5 ەسەگە وسكەن. بىزگە ەندى جەتىپ جاتقان جاڭا سالا بولعاندىقتان, ءبىرشاما ولقىلىق, تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بار. تسيفرلىق سالا ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بىزگە «قوعامدىق قۇرىلىم» جەتىسپەيدى. تەك ونىڭ عىلىم رەتىندە دامۋى مەن ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە ەنۋىنە باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ءتىپتى جاساندى ينتەللەكتىنى وقىتاتىن ارنايى ۋنيۆەرسيتەتتەر دە قاجەت. كوش جۇرە تۇزەلەدى عوي. سولاي-سولاي عىلىمي دەڭگەيگە ءبىز دە جەتىپ قالارمىز.
– راس. كوش جۇرە تۇزەلەدى. اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
