جەمقورلىق • 12 ناۋرىز, 2024

پاراقورلىقتان قايتسەك قۇتىلامىز؟

191 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

بيىل قاڭتاردىڭ سوڭىنا تامان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جانە دۇنيە جۇزىندەگى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن زەرتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق «Transparency International» ۇيىمى بىلتىرعى سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسىنىڭ ناتيجەلەرىن جاريالادى. وندا قازاقستان 180 ەلدىڭ ىشىندە 93-ورىنعا يە بولىپ, پوزيتسياسىن 8 تارماققا جاقسارتىپتى. بۇل ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مونيتورينگ پەن مادەنيەتتىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك.

پاراقورلىقتان قايتسەك قۇتىلامىز؟

الايدا قوعام تاراپىنان باتىل ايىپتالىپ, اشكەرەلەنىپ, ءتيىستى مەم­لە­كەتتىك ورىندار اشىق كۇرەس جۇر­گىزىپ جاتقانىنا قا­راماستان, ەلى­مىزدە جەمقورلىق كورى­نىس­تەرى تىيىل­ماي, كەرىسىنشە ادىلەتتىلىك, ەلدىك, تۇتاس­تىق سىندى قۇندىلىقتاردى جەگى قۇرت­تاي جالماپ بارا جاتقانى قاتتى الاڭ­دا­تا­دى.

قوعامدى ىندەتتەي جايلاعان سىباي­لاس جەمقورلىقتىڭ اۋىر ءبىر سالاسى – پا­راقورلىق. پاراقورلىق – ەلدىڭ دامۋى­نا كەدەرگى كەلتىرەتىن كەرتارتپا كەسەلدىڭ ءبىرى. جەمقورلىق, پاراقورلىق ەتەك العان جەردە ادىلدىك پەن شىندىققا, ىزگىلىك پەن ادامشىلىققا ورىن قالمايدى.

كلاسسيكالىق باسقارۋ ۇلگىسىنە جەتىپ, وركەن جايىپ وتىرعان قاي مەم­لە­كەتتى الىپ قارا­ساڭىز دا جاپپاي جەمقورلىق اتاۋلىدان ادا. ۇكىمەتىنىڭ بۇل جەگى قۇرتپەن كۇرەسى دە كۇشتى, حال­قىنىڭ پاراقورلىققا دەگەن نولدىك توزبەۋشىلىگىنە دە ءتانتى بولاسىڭ.

ال بىزدە شە؟ بىزدە بالانىڭ دا, پارانىڭ دا العاشقى قادامى پەرزەنتحانادان باستالادى دەمەسكە شاراڭ جوق. «قولى جەڭىل بولسىن» دەپ حيرۋرگ, اكۋشەر-گينەكولوگتەردى بايىتىپ جاتقان دا ءوزىمىز. ءبىز ءۇشىن اقشانى بىرەۋ استىرتىن كەلىپ بەرىپ كەتىپ جاتقان جوق. بۇل رەتتە بىرجاقتى قاراۋعا تاعى بولمايدى. اكۋشەرلەردىڭ كەيبىرى ىمداپ ىڭعاي تانىتسا, كەيدە العىسى كەلمەگەن ادالدىعىنا قاراماي, جابىسا كەتىپ قالتاسىنا تىقپالايتىن تاعى ءوزىمىز. سويتە وتىرىپ, قوعامدا قالىپتاسقان «بىزدە اقشاسىز ەش تىرلىك بىتپەيدى, شەشىلمەيدى» دەگەن كەرەعار كوزقاراستىڭ ومىرشەڭدىگىنە ءوزىمىز «ۇلەس» قوسىپ كەلەمىز.

بالاباقشاعا بالاڭدى ورنالاستىرۋ, مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ جۇمىسقا تۇرۋ ماشاقاتىنىڭ دا تورەسى تاعى دا – پاراقورلىق. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرسىن اقتارىپ شىقساڭىز, جاڭا­­لىقتار تىزبەگىندەگى پارامەن ۇستال­عان, سىبايلاس جەمقورلىق بويىنشا كۇدىككە ىلىنگەندەردىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىنا قاتىستىلاردىڭ قاتارى باسىم. قۇددى ءبىر وسى سالا باسشىلارى ءبىلىم­دى جۇيەلەۋمەن ەمەس, ءوز «تىرلىگىن شەشۋ­مەن» اينالىسىپ كەتكەن بە دەرسىڭ. جۋىر­دا عانا تالدىقورعان قالالىق ءبىلىم ءبولىمى ەسەپشىسىنىڭ ەكى ميلليارد تەڭگەنى «جان­سىزدارعا» جالاقى ەتىپ بەرىپ, قازى­نادان قارجى جىمقىرعانى جۇرت­شى­لىقتىڭ عانا ەمەس, جەمقورلىققا قارسى كۇرەسەتىن كۇشتىك قۇرىلىم وكىلدەرىنىڭ دە جاعاسىن ۇستاتتى. بۇل ەندى سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتىنداعى فاكتىلەر. ال پارا تۇرىندەگىسىن دە از دەپ ايتا المايمىز. «انتيكور» وندايلاردىڭ تالايىن اشكەرەلەدى.

جۋىردا ءبىر وڭىرگە ساپارلاپ بار­عانى­مىز­دا ءبىر دۇكەندەگى ساتۋشىسى مەن ونىڭ تانىسىنىڭ اڭگىمەسىن قۇلا­عىمىز شالىپ قالدى. دۇكەنشىنىڭ ايتۋىنشا, سول قالاداعى جاڭادان اشىل­­عان مەكتەپكە مۇعالىمدەردى قاتاڭ كون­كۋرسپەن قابىلداپ جاتىر ەكەن. ونىسىنا ءىشىمىز جىلىپ قالدى. الايدا دۇكەن ساتۋشىسىنىڭ قارىنداسىنىڭ ول كونكۋرسقا قاتىسپاي-اق, 2 ميل­­ليون تەڭگەمەن سول مەكتەپتىڭ مۇعالىمى اتان­عا­نىن ەستىپ, كوڭىل قۇلا­زى­دى. ەلىمىزدە ۇرپاق تاربيەسى مەن ۇلتتىڭ بولا­شا­عى سەنىپ تاپسىرىلعان سالادا اسقان ساق­تىقپەن ءارى پاراساتپەن شەشىلۋگە ءتيىس نارسەلەردىڭ پارامەن شەشىلىپ كەتىپ جات­قانى قىنجىلتادى.

ەلىمىزدە تەك ءبىلىم سالاسى جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق بىلىعىنا باتىپ جاتىر دەۋدەن اۋلاقپىز. ۇرپاقتى ادال ەڭبەگىمەن, تازا ارىمەن تاربيەلەپ وتىرعان مۇعالىمدەر دە بارشىلىق. الاي­دا قۇزىرلى ورگاننىڭ رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرسىنان قوعامنىڭ كەز كەلگەن سالاسىنا قاتىستى سىبايلاس جەمقورلىق, پارا­قورلىق, الاياقتىق فاكتىلەرىن تابۋعا بولادى.

قاي ءوڭىردىڭ بولسىن جول قۇرى­لىسى مەن اۆتوموبيل جولدارىنا قا­تىس­تى باسقارماسى باسشىلارىنان جول­دىڭ ساپاسى نەگە ۇزاققا شىدامايتىنىن سۇرا­ساڭ, ونىڭ سەبەبىن كولىكتىك باقىلاۋ كو­ميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە اكەلىپ تى­رەي­دى. ياعني ولار كوپ جاعدايدا اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ نورمادان تىس سالماق ارتپاۋى­نا, كۇن كۇرت ىسىپ كەتىپ, اسفالت جۇم­ساراتىن كۇيگە جەتكەندە ولاردىڭ جولدا جۇرۋىنە شەكتەۋ قويمايتىن كورىنەدى. قىس­قاسى, جۇرگىزۋشىلەر ونىڭ ءبارىن كوز قىستى, بارماق باستى ارەكەتپەن «شە­شىپ» كەتەدى ەكەن. وسىدان كەيىن جول سا­پاسى تۋرالى كىمنەن, نە سۇرايمىز؟ جاڭا سالىنعان كەيبىر جولدىڭ دا جايى قا­بىل­داعانداردىڭ قاعازىندا عانا قانت­تاي. اينالىپ كەلگەندە تاعى وزىمىزگە كە­لىپ تىرەلەدى. پارا سۇرايتىندارعا بەرە­تىن دە, الماي­تىندارعا الۋدى ۇيرە­تەتىن دە ءوزىمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار