قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ عىلىمعا دەگەن تالابى, تاڭداعان ماماندىعىنا دەگەن قۇلشىنىسى حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنىڭ باسىندا توم تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە بايقالدى. عالىمنىڭ ۇستازى, ۇلكەن وقىمىستى پروفەسسور م.ا.ۋسوۆ قارشاداي قازاق بالاسىنىڭ ەرەكشە قابىلەتىن ەرتە بايقايدى. اكادەميك م.ۆ.مەلنيكوۆ ەستەلىگىندە: «ۋسوۆقا ءوزىنىڭ وقۋشىسىنا گەولوگيا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ۇيرەتۋدىڭ قاجەتى بولعان جوق, ول ونى ودان ءارى دامىتتى», دەپ جازدى. قانىشتىڭ ەرەن ەڭبەكسۇيگىشتىگىن, عىلىم جولىنداعى ۇزدىكسىز ىزدەنىسىن ونىمەن بىرگە وقىعان اكادەميك م.پ.رۋساكوۆ تا جوعارى باعالايدى. ينستيتۋتتى ءساتتى اياقتاعان, قازاقتان شىققان تۇڭعىش ينجەنەر-گەولوگ قانىش ساتباەۆ قازكسر حالىق شارۋاشىلىعى كەڭەسىنىڭ جولداماسىمەن قارساقباي زاۋىتىن قالپىنا كەلتىرىپ, مىس ءوندىرىسىن جولعا قويۋ ماقساتىندا 1925 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا كسرو ەڭبەك جانە قورعانىس كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن «اتباسار تۇستىمەتالل» ترەسىنىڭ قاراۋىندا قىزمەتكە جىبەرىلدى. 1926-1929 جىلدارى ترەستىڭ گەولوگيالىق توبىنىڭ جەتەكشىسى, ال 1929 جىلى ترەست قارساقبايعا كوشىرىلگەننەن باستاپ كومبيناتتىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ ءبولىمىنىڭ باس گەولوگى, باستىعى, كەيىننەن جەزقازعان گەولوگيالىق بارلاۋ پارتياسىنىڭ باستىعى بولىپ 1941 جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن قارساقبايدا تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. ۇلكەن جەزقازعان دەپ اتالاتىن الىپ مىس كومبيناتىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى مىستى ولكەنىڭ جان-جاقتى زەرتتەلىپ, ونىڭ مول بايلىعىنىڭ يگەرىلە باستاۋى قانىش ساتباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
جەزقازعان جەرىندە ەڭبەك ەتكەن العاشقى كەزدىڭ وزىندە-اق عالىم ونى «گەولوگيالىق ەلدورادو» دەپ اتادى. قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, جەزقازعان قويناۋىندا ءجۇز مىڭداعان ەمەس, ءجۇز ميلليونداعان كەن بايلىعى جاتىر جانە مۇندا وسى ۋاقىتقا دەيىن نە امەريكا, نە ەۋروپا بىلمەگەن دەڭگەيدە مىس وندىرۋگە بولادى دەپ ەسەپتەدى.
«قارساقباي اۋدانى جانە ونىڭ بولاشاعى» اتتى ماقالاسىندا قانىش ساتباەۆ: «جەزقازعان مۇمكىندىگى جاعىنان دۇنيەجۇزىنىڭ باي مىس ايماقتارىنا جاتادى جانە بولاشاقتا امەريكانىڭ بەلگىلى مىس ورىندارىن باسىپ وزادى», دەپ جازدى. الايدا سول كەزەڭدە كەڭەس وداعىنىڭ ونەركاسىپ ساياساتىن جۇرگىزگەن كەيبىر تەرىس پيعىلداعى شەنەۋنىكتەر قانىش ساتباەۆتىڭ بولجامىن تەرىسكە شىعارۋعا تىرىستى. بۇل پىكىر ۇلكەن جەزقازعان ونەركاسىبىن دامىتۋعا قاجەتتى تەمىرجول قۇرىلىسىن سالۋ كەزىندە دە كورىندى. مىنە, وسى ۋاقىتتا قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ تاباندىلىعى, عىلىمي تۇجىرىمدارىنىڭ نەگىزى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ايقىن بايقالدى.
ۇلكەن جەزقازعاننىڭ قازىنا بايلىعىنىڭ مولدىعى, بولاشاعى جونىندەگى قانىش ساتباەۆتىڭ كوزقاراسىن ورتالىق قازاقستاننىڭ پايدالى قازبالارىن انىقتاۋدا ۇلكەن ۇلەس قوسقان بەلگىلى گەولوگ-عالىمدار م.پ.رۋساكوۆ پەن ي.س.ياگوۆكين قولدادى. 1934 جىلى جارىق كورگەن ق.ساتباەۆ پەن م.پ.رۋساكوۆتىڭ «جەزقازعان ەكىنشى بەسجىلدىقتا» اتتى كىتابى جەزقازعاننىڭ سيرەك كەزدەسەتىن مول بايلىعى جونىندە عىلىمي نەگىزدەلگەن تۇجىرىمدامانى جاريالاپ, مىستى ولكەگە دەگەن ىنتالىلىقتى بۇرىنعىدان دا كۇشەيتتى. عالىمدار ۇلكەن جەزقازعاننىڭ بولاشاعىن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارناۋلى سەسسياسىندا تالقىلاۋدى تالاپ ەتتى.
1934 جىلى ماسكەۋدە كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ, كسرو جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ, تۇستىمەتالل باس باسقارماسىنىڭ, قازكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرىمەن ۇلكەن جەزقازعاننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارناۋلى سەسسياسى بولدى. ونىڭ جۇمىسىنا 57 مەكەمەنىڭ وكىلدەرى, كورنەكتى عالىمدار, ينجەنەر-گەولوگتەر قاتىستى. بەس كۇنگە سوزىلعان سەسسيا ماجىلىستەرىندە قانىش ساتباەۆ جەزقازعان ءوندىرىسىنىڭ بولاشاعى جونىندەگى وزەكتى ماسەلەلەرگە بەس عىلىمي بايانداما جاسادى. سەسسياعا قاتىسقان عالىمدار بۇل كۇنگە دەيىن عىلىمي ورتا كوپ بىلە قويماعان جانە قازاق ينجەنەرىنىڭ جەزقازعان جەرىندە تۇنىپ جاتقان مول قازىنا بايلىعى تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن دايەكتى تۇجىرىمدارعا سۇيەنگەن حابارلامالارىن ۇلكەن ىقىلاسپەن تىڭدادى. ەسىمى دۇنيەجۇزىنە ءماشھۇر عالىمدار – ا.و.ارحانگەلسكي, ۆ.ا.وبرۋچەۆ, ي.م.گۋبكين, ب.ە.ۆەدەنەەۆ جانە باسقالارى قانىش ساتباەۆتى تولىق قولدادى. بۇل – قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ عىلىم شىڭىنداعى العاشقى ۇلكەن جەڭىسى.
1934 جىلدىڭ قاراشا ايىندا بولشەۆيكتەر پارتياسى قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنە, قازكسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنە جازعان حاتىندا قانىش ساتباەۆ سالىنۋعا ءتيىستى تەمىرجولدىڭ تەك ۇلكەن جەزقازعاندى قاراعاندى كومىرىمەن قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس, جەزقازعان جەرىندە اشىلعان باي تەمىر-مارگانەتس كەنىن قاراعاندىدا سالىنۋعا ءتيىستى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا جەتكىزۋدە دە ۇلكەن ماڭىزى بار ەكەنىن ايتتى. عالىم جەزقازعان مارگانەتسىن بولاشاقتا ورالعا, ماگنيتوگور مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا جەتۋگە بولاتىنى تۋرالى دا پىكىر ايتتى. ول كىسىنىڭ كورگەندىگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە دالەلدەندى. 1942 جىلى قورعانىس ىسىنە اسا قاجەتى مارگانەتس كەنىن جەزدىدە ءوندىرۋ باستالىپ, تەمىرجول ارقىلى ورالعا, ماگنيتوگور مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا جەتكىزىلدى.
جوعارىدا ايتىلعان حاتتا قانىش ساتباەۆ تەمىرجول قۇرىلىسىنىڭ تەز ارادا سالىنۋى تەك ونەركاسىپ ءۇشىن عانا ءتيىمدى ەمەس, سونىمەن قاتار سارىسۋ وزەنىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن قولايلى, باي ساعاسىن وركەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورسەتتى. «ورتالىق قازاقستاندى قاق ءبولىپ وتەتىن تەمىرجول سالىنسا, تابيعي وندىرگىش كۇشتەرى مول, بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن يگەرىلمەگەن ولكەنىڭ ەكونوميكالىق, مادەني ءومىرىنىڭ كۇرت وركەندەۋىنە اكەلەر ەدى», دەپ جازدى. قانىش ساتباەۆتىڭ بۇل كوزقاراسىنىڭ دۇرىستىعىن ءومىر دالەلدەدى. 1937 جىلى سالىنىپ بىتكەن تەمىرجولمەن العاشقى قوزعالىس باستالدى.
«تۇستىمەتالدار» باس باسقارماسى باسشىلارىنىڭ كەرتارتپا ساياساتى تەمىرجول قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن دە توقتاعان جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە قۇرىلىسقا ءۇشىنشى بەسجىلدىقتا بولىنگەن قارجىنىڭ كولەمى بۇرىنعى جوبادان ەكى ەسە از, ياعني 350 ميلليون سوم بولدى. ال كومبيناتتىڭ جىلدىق ءونىمى 50 مىڭ توننا مىس بولاتىن ءوندىرىستىڭ تەك ءبىرىنشى كەزەڭىن عانا اياقتاۋ كوزدەلدى.
بىراق 1936 جىلى قايتا جاندانا باستاعان جوبالاۋ, باسقا دايىندىق جۇمىستارى تاعى دا توقتاپ قالدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇيىمدارىنداعى شەندى قىزمەتكەرلەردىڭ سىڭارجاق تەرىس ارەكەتتەرى تاعى دا بەل الدى. ەسكى سىلتاۋلاردى العا تارتىپ, مەملەكەت, حالىق قامىن ويلاعانسىپ, ولار تاعى دا ۇلكەن قۇرىلىستىڭ جاندانۋىنا زيانىن تيگىزدى.
قانىش يمانتاي ۇلى, ونىڭ سەنىمدى سەرىكتەرى شەنەۋنىكتەردىڭ كەرتارتپا كوزقاراستارىنا قارسى تالماي كۇرەسە وتىرىپ, جاڭا عىلىمي مالىمەتتەرمەن ۇلكەن جەزقازعاننىڭ بولاشاعىن كورسەتە ءبىلدى. ەگەر دە 1935 جىلى قانىش ساتباەۆ باسقارعان گەولوگتەر جەزقازعان كەن ورنىنداعى مىس قورىن 3 ملن توننا دەپ انىقتاسا, 1938 جىلى 4 ملن توننادان اسىپ كەتتى. جەزقازعان مىس قورىنىڭ كولەمى جاعىنان كەڭەس وداعى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا, ال دۇنيەجۇزى بويىنشا ءتورتىنشى ورىنعا شىقتى. اقىرى 1938 جىلدىڭ 10 اقپانىندا اۋىر ونەركاسىپ حالىق كوميسسارياتىنىڭ جاڭا №50 بۇيرىعى جاڭا جەزقازعان كومبيناتىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن 1941 جىلدىڭ باسىندا ىسكە قوسۋعا مىندەتتەدى, ال جالپى كومبينات قۇرىلىسى 1943 جىلى اياقتالۋعا ءتيىس بولدى. قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى – 520,1 ميلليون سوم, ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كەزەگى 371,9 ميلليون سومعا باعالاندى.
مىنە, ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ الىبى اتانعان جەزقازعان كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسى وسىلاي باستالدى. ۇلكەن جەزقازعان قۇرىلىسى ونداعان جىلدى قامتيدى. ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ وتتى جىلدارىندا دا, سوعىستان كەيىنگى شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ جىلدارىندا دا تولاستاعان جوق. ونىڭ تاريحىندا بىلىكتى جۇمىسشىلار مەن ينجەنەر-تەحنيك ماماندارىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنەن باسقا, كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ ءتولتۋىندىسىنداي بولعان گۋلاگ جۇيەسىندە تورىعىپ, قاماۋدا بولعان ونداعان مىڭ تۇتقىننىڭ دا قولتاڭباسى بار.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ونەركاسىبىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوسىپ جاتقان مىستى ءوڭىردىڭ بۇگىنگى ەڭبەككەرلەرى, ونىڭ بولاشاعى – جاستار وسىنداي قيىندىقپەن دۇنيەگە كەلگەن ءوندىرىس الىبىنىڭ العاشقى ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە قانىش يمانتاي ۇلىن زور ماقتانىشپەن ەستەرىنە الادى. بۇل سەزىم اسىل تۇلعانىڭ ەسىمىن ارداقتايتىن ءاربىر ازاماتتىڭ جۇرەگىنەن تابىلارى حاق.
تىلەگەن سادىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
