نەكەسىز جۇپ, جازىقسىز بالا

دەموكراتيالىق جانە گۋمانيزم قۇندىلىقتارىنا ساي قوعامدا جاڭا قالىپتاسقان قۇبىلىستار­دى مۇلدە جوققا شىعارا المايمىز. سوندىقتان بۇل – تالداۋ مەن ساراپتاۋدى قاجەت ەتەتىن جايت. بۇل رەتتە ءبىز ەكپىندى بالالارعا تۇسىرمەكپىز. باستى ماسەلە – ولار­دىڭ بولاشاعى. قوعام قاشاندا تەپ-تەگىس تاقتايداي بولماعان, ۇنەمى كەدىر-بۇدىرى كەزدەسىپ وتىرادى. ماسەلەن, كەيىنگى جىلدارى ء«وزىم ءۇشىن بالا تۋىپ الدىم» دەيتىن ايەلدەردىڭ قاتارى كوبەيگەنى راس. ارينە, ءبىز ەشكىمدى جازعىرا المايمىز. بىراق بۇل بە­لەڭ العان جاعدايدىڭ ارتىندا بالا تاعدىرى تۇر.

«نەكەسىز تۋعان بالالار» دە­گەن اتاۋدى العاش ەستىگەندە قۇ­لاق­قا تۇرپىدەي ءتيىپ, كىرپىدەي جيى­رىلعانىمىز راس. بۇل جەردە كەم­سىتۋدەن ياكي اسپەتتەۋدەن اۋلاق­پىز. بىراق ءدۇيىم ەلگە بىر­دەڭەنى دۇڭك ەتكىزىپ قويىپ قالۋعا تاعى بولماس. سول ءۇشىن مۇنى «ازا­ماتتىق نەكەدە دۇنيەگە كەلگەن بالالار» دەپ اتاۋعا بولار ەدى. ايت­كەنمەن, «ازاماتتىق نەكە» – ورىس­شادان سوزبە-ءسوز اۋدارىلعان كالكا تىركەس. مىسالى, ورىستا قىلمىسكەردى دە «گراجدانين» دەپ اتاي بەرەدى. ال قازاقى ۇعىمدا «ازامات» ادامگەرشىلىگى جوعارى, كىسىلىگى مول دەگەندى بىلدىرەدى. قازاق بىرەۋگە سۇيسىنسە, «مىناۋ ناعىز ازامات» ەكەن دەيدى. سوندا مۇنداي قاسيەتتى ءسوزدى قالايشا بەلگىلى ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتەن ال­شاقتاۋ جۇپتارعا قيا سالامىز دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇعان قوسا قازىر «زاڭدى نەكە» دەگەن دە تىركەس بار. الايدا نەكە دەگەننىڭ ءوزى زاڭ جانە ءتارتىپ دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل ءدىني, رەسمي جانە ءداستۇرلى. ولاي بولسا, بۇل ۇعىمدى «رەسمي نەكەدە تۋماعان بالالار» دەپ جۇمسارتىپ اتاۋعا بولار ەدى, بىراق ءبىر ۇعىمدى ءتورت سوزبەن بەرۋ ءتىلدىڭ شىرايىن بۇزىپ, كۇردەلەندىرە تۇسەتىنى تاعى بار. سوندىقتان «نەكەسىز تۋعان بالالار» دەگەن اتاۋ ورىندى ءارى ۇعىمدى ءدال جەتكىزەتىن ءسوز دەپ تۇيدىك. بۇل كەرىسىنشە مادەنيەتتى تۇردە الەۋمەتتەنگەن اتاۋ ەكەنى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.

قازىر ەلىمىزدە «ازاماتتىق» نەكەدە تۇراتىن جۇپتاردىڭ ناقتى كورسەتكىشى جوق. مۇنداي ستاتيس­تيكا حالىق ساناعى كەزىندە دە جۇر­گىزىلمەيدى. بۇل جاعدايدا دەمو­گرافتار رەسمي تىركەلگەن نەكەدەن تىس تۋعان بالالاردىڭ ۇلەسى سياقتى جاناما دەرەكتەردى پايدالانادى. ماسەلەن, 2019 جىلعى دەرەك بويىنشا ەلدە 71 920 بالا نەكەسىز دۇنيەگە كەلگەن. ال 48 863 بالا نەكەدە تۇرمايتىن ايەلدەردەن تۋعان. 2020 جىلعى ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, كەيىنگى 10 جىلدا تۋعان 3 397 652 ءسابيدىڭ 682 987-ءسى نەكەسىز دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. بۇعان قوسا تولىق ەمەس وتباسىلاردىڭ دا توپىرلاعانى بايقالادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, بىلتىر ەلىمىزدە 452 مىڭنان اسا وتباسىندا بالا اناسىمەن تۇرسا, 68 مىڭ وتباسىندا بالا اكەسىمەن تۇرادى ەكەن. ال 700 مىڭ وتباسىندا بالا اكەسىز تاربيەلەنىپ جاتىر.

بۇۇ-نىڭ (يۋنفپا) «ۇرپاق جانە گەندەر» ۇلتتىق زەرتتەۋىنىڭ ەسەبى بويىنشا قازاقستاندا ەرلەر­دىڭ 7%-دان ازى جانە ايەلدەردىڭ 8%-ى تىركەلمەگەن نەكەدە تۇرا­دى. قارىم-قاتىناستىڭ بۇل ءتۇرى قالالىق جەرلەردە جانە دىنگە سەن­بەيتىن جاستار اراسىندا ءجيى كەز­­دەسەدى. سونداي-اق «ەرلەر ارا­­سىن­دا تىركەلمەگەن نەكەدە جاس­تار­دىڭ ­(18–29 جاس) ۇلەسى – 8,5%, ال ايەلدەر­دە ەرەسەك جاستاعىلار (40–49 جاس) 10,1% ءجيى كەزدەسەدى», دە­لىن­گەن. ال فريدريح ەبەرت قو­رىنىڭ 2021 جىلعى الەۋمەتتىك زەرت­تەۋىنە ساي­كەس قازاقستان جاس­تارىنىڭ تەك 8%-ى عانا ۇيلەنۋ نەمەسە تۇر­مىسقا شىعۋ ما­ڭىز­دى ەمەس دەپ ەسەپ­تەيدى, رەس­پون­دەنت­تەردىڭ جارتى­سىنان كوبى (64,6%), كەرىسىنشە, بۇل ومىردەگى ماڭىزدى قادام ەمەس دەپ سانايدى.

ساراپشىلار بۇل قۇبىلىستى بىرنەشە سەبەپپەن تۇسىندىرەدى. ءبى­­رىنشىسى – دەموگرافيالىق احۋال.­ ەلدە ەرلەرگە قاراعاندا ايەل ادام­داردىڭ كوبەيۋى جانە باسقا دا فاكتورلار بار.

ال زاڭگەر دۋمان كوپباەۆ بىر­گە تۇراتىن, بىراق نەكەدە جوق ەرلى-زايىپتىلار رەسمي وتباسى ەمەس دەپ سانالاتىنىن ايتادى. ەگەر مۇنداي وتباسىندا نارەستە پايدا بولسا, وندا كەيبىر قيىندىقتار تۋى مۇمكىن.

«بالانىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن الۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى جەرىنە احات بولىمىنە نەكەنى تىركەۋ تۋرالى رەسمي قاعازدى سۇرايدى. ونىڭ جوقتىعىنان كەيىن ەرلى-زايىپتىلار سابيلەردىڭ اكەلىگىن انىقتاۋى كەرەك. احات-قا جۇگىنۋ كەرەك, اكەسى بالانى ءوز بالاسى دەپ تانيتىنى جانە ءوز تەگىن بەرۋگە كەلىسەتىنى تۋرالى ءوتىنىش جازادى. وسى رەسىمدەردەن كەيىن عانا تۋ تۋرالى كۋالىك بەرىلەدى, وندا رەسمي اكەسىنىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلەدى», دەيدى زاڭگەر.

زاڭ جۇزىندە ەر ادام بۇل ونىڭ بالاسى ما, الدە جوق پا دەپ كۇمان­دانسا نەمەسە بالانى مويىن­دا­عى­سى كەلمەسە, وندا ايەل ونى سوت­قا بەرىپ, دنق ساراپتاما ار­قىلى­ تانۋعا ماجبۇرلەۋگە قۇقىلى ەكە­نىن ايتادى. بۇل ءراسىم شامامەن 50–150 مىڭ تەڭگە تۇرادى, ال ساراپ­تا­ما 2–14 جۇمىس كۇنى ارالىعىندا ­انىق­تالادى. بىراق مۇنىڭ دا ءادىل ەكەنىنە سەنبەيتىن ازاماتتار دا كەز­دەسەدى.

كەز كەلگەن بالا تۋعان ساتتەن باس­تاپ اتى-ءجونى, تەگى, اكەسىنىڭ اتىن يەلەنۋگە قۇقىلى. بۇل حا­لىق­ارالىق جانە قازاقستان زاڭى­مەن بەكىتىلگەن. بالا اتىن اتا-انا­سىنىڭ نەمەسە ولاردىڭ بىرەۋىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا الادى. بالادا اكەسى بولعان جاعدايدا ونىڭ اتىنا سايكەس اكەسىنىڭ اتىن الادى, ونى اتا-اناسى سايلاي المايدى. كەز كەلگەن تەكتى الۋعا بولمايدى, تەك اتا-اناسىنىڭ بىرەۋىنىكىن الا­دى. اكەسى انىقتالماسا, وندا اكەسىنىڭ اتى بالانىڭ اكەسى رەتىندە جازىلعان ادامنىڭ اتى بويىنشا, تەگى اناسىنىڭ نەمەسە اتاسىنىڭ اتى ۇلتتىق داستۇرلەر ەسكەرىلە وتىرىپ بەرىلەدى. الايدا قازىر قوعامدا اكەسىنە بالاسىن مويىنداتا الماي جۇرگەن ايەلدەر از ەمەس.

بۇل جەردە اكەلىك نە ءۇشىن كەرەك؟ اكەلىك قامقورلىق سەكىلدى ۇعىمداردان تىس ەڭ الدىمەن ءۇش قاجەتتىلىك بار. ءبىرىنشى, بالا­­نىڭ تۋ تۋرالى قۇجاتتارىن الۋعا, ەكىنشى ەگەر ەر ادام تۋعان بالا­سىنا كومەك كورسەتپەسە, وندا ودان اليمەنت تالاپ ەتۋگە, ءۇشىنشى ەگەر اكەسى قايتىس بولسا, وندا بالا ونىڭ مۇراسىن يەلەنۋ ماق­ساتىندا قاجەت. سول سەبەپتى نەكەدە تۋماعان بالانىڭ اكەسىن انىقتاۋ جۇرگىزىلەدى.

الايدا سوت ارقىلى تانىل­عان اكە بالاسىنان باس تارتسا دا, اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلسا دا اليمەنت تولەۋگە مىندەتتى. الي­مەنت – اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن مىندەتى. تۋ تۋرالى كۋالىكتە اكە­سى كورسەتىلمەسە, وندا اكەلىكتى سوت ارقىلى تانۋعا بولادى. «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستىڭ 138-بابىنا سايكەس اتا-انالار وزدەرىنىڭ كامەلەتكە تولماعان بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا مىندەتتى.

ءبىزدىڭ ەلدە ەكونوميكالىق جاۋاپ­كەرشىلىك كوبىنە-كوپ ەر ادام­عا جۇكتەلەدى. الايدا الەمنىڭ كەي­بىر ەلدەرىندە نەكەسىز تۋعان بالا­عا ەكى جاق بىردەي جاۋاپتى بو­لادى. سونىڭ ءبىرى – پور­تۋگاليا. 1999 جىلى نەكەسىز بىرگە تۇراتىن جۇپتارعا بالانى بىرلەسىپ اسىراپ الۋ قۇقىعى جۇكتەلگەن.

ەلىمىزدە رەسمي نەكەدە بولسىن, نەكەسىز بولسىن, ءار تۋعان با­لا­نىڭ قۇقىعى بىردەي. ولار­­دى الالاۋعا زاڭ جۇزىندە جول بە­رىلمەيدى. ەكونوميكالىق-الەۋ­مەتتىك مۇمكىندىكتەرى دە بىردەي, ءبارى دە مەملەكەتتەن ءتيىستى جار­دەم­اقىلارىن الا الادى. بىراق بالا­لاردىڭ باقىتتى ءارى الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋى جانە بولاشاعى ەكونو­ميكالىق جاعدايمەن بىتپەيتىنى تۇسىنىكتى. ول – اتا-انانىڭ قام­قور­لىعى. بۇل رەتتە پسيحولوگ ۆالەري ءماريدىڭ ايتۋىنشا, بالا قانداي وتباسىندا وسسە دە, وعان ءبىرىنشى كەزەكتە اتا-انانىڭ قامقورلىعى مەن مەيىرىمى قاجەت.

«بىرلىگى جاراسقان وتباسىن قۇرۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن سويلەسە الاتىن سانالى اتا-انا كەرەك. بالاعا اقشا مەن ۋاقىت ءبولىپ, ماحاببات بەرە الاتىن بولساڭىز, اتا-انا بولۋعا دايىنسىز. ابزالى – بالانى تولىق وتباسىندا ءوسىرۋ», دەيدى مامان.

قورىتا ايتقاندا, مۇنىڭ ءبارى قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىككە كەلىپ تىرەلەدى. ارينە, حالقىمىزدىڭ سانى وسكەنى جاقسى. دەموگرافيا­لىق ءوسۋ ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى ەكەنى ءسوزسىز. بىراق بالا كوڭىلى كۇپتى بولماسا ەكەن دەيسىڭ...