كونستيتۋتسيانىڭ 24-بابىنىڭ 1 جانە 2-تارماقتارىنا سايكەس اركىمنىڭ قاۋىپسىزدىك جانە گيگيەنا تالاپتارىنا ساي كەلەتىن ەڭبەك جاعدايلارىنا, قانداي دا ءبىر كەمسىتۋسىز ەڭبەگى ءۇشىن سىياقىعا, سونداي-اق جۇمىسسىزدىقتان الەۋمەتتىك قورعالۋعا قۇقىعى بار. ال حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى 2006 جىلعى 15 ماۋسىمداعى ۇسىنىسىندا مۇشە مەملەكەتتەر ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۇلتتىق ساياساتتى جۇرگىزۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
ەلىمىزدىڭ ەڭبەك كودەكسىندە اركىمنىڭ جۇمىس ۋاقىتىنىڭ قالىپتى ۇزاقتىعىنا, قانداي دا ءبىر كەمسىتۋشىلىك پەن ماجبۇرلەۋسىز ەڭبەككە ەركىن كەلىسۋگە قۇقىعى بار ەكەندىگى ايتىلعان. بۇل رەتتە, جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەك قاتىناستارى ۇدەرىستەرىندە قىزمەتكەردى كەز كەلگەن سەبەپپەن كەمسىتۋگە قۇقىعى جوق. وسىلايشا, ەل كونستيتۋتسياسى مەن وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەر ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ, ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى كەمسىتۋشىلىكتى بولدىرماۋ قاجەتتىگىن ايقىندايدى.
قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, جۇمىس ۋاقىتىنىڭ قالىپتى ۇزاقتىعى اپتاسىنا 40 ساعاتتى قۇرايدى. بۇل رەتتە, ەڭبەك شارتى قالىپتى ۋاقىت ءۇشىن تولەممەن جۇمىس ۋاقىتىنىڭ از ۇزاقتىعىن كوزدەۋى مۇمكىن. ال كەي ادامدارعا قىسقارتىلعان جۇمىس ۋاقىتى بەلگىلەنەدى. ماسەلەن, 14 پەن 16 جاس ارالىعىنداعى جەتكىنشەكتەر اپتاسىنا 24 ساعاتتان ارتىق جۇمىس ىستەمەۋى كەرەك. ال 16 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى قىزمەتكەرلەردىكى 36 ساعاتتان اسپايدى. اۋىر جانە زياندى جۇمىستارمەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەر – 36, ءى جانە ءىى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار قىزمەتكەرلەر دە 36 ساعاتتان اسپايدى.
قىزمەتكەر مەن جۇمىس بەرۋشى جازباشا كەلىسىم جاساسىپ, 40 ساعاتتان اسپايتىن تولىق ەمەس جۇمىس ۋاقىتىن بەلگىلەي الادى. مۇنداي ۇزاقتىق جىل سايىنعى اقىلى دەمالىستىڭ ۇزاقتىعىنا, ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋگە جانە باسقا قۇقىقتارعا اسەر ەتپەيدى. 2023 جىلعى 1 ماۋسىمنان باستاپ ءتورت كۇندىك, بەس كۇندىك جانە التى كۇندىك جۇمىس اپتالارىن اۋىستىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. مۇنداي جۇيەمەن, مىسالى, ءبىر اپتا ىشىندە ازامات بەس كۇندىك كەستەمەن, ال ەكىنشىسى ءتورت كۇندىك كەستەمەن جۇمىس ىستەي الادى. بۇل كەستە قىزمەتكەردىڭ ارىزى جانە جۇمىس بەرۋشىنىڭ كەلىسىمىمەن بەلگىلەنەدى.
ۇستەمە جۇمىس ءاربىر قىزمەتكەر ءۇشىن تاۋلىك ىشىندە ەكى ساعاتتان, ال اۋىر جۇمىستاردا, ەڭبەك جاعدايلارى زياندى جانە قاۋىپتى جۇمىستاردا – ءبىر ساعاتتان اسپاۋعا ءتيىس. ال مۇنداي جۇمىستاردىڭ جالپى ۇزاقتىعى ءتورت كۇندىك, بەس كۇندىك جانە التى كۇندىك جۇمىس اپتاسىندا ايىنا ون ەكى ساعاتتان جانە جۇمىس ۋاقىتىنىڭ جيىنتىق ەسەبىن بەلگىلەۋ كەزىندە جىلىنا ءجۇز جيىرما ساعاتتان اسپاۋعا ءتيىس.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىس ۋاقىتى دا مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ قىزمەتىنە بايلانىستى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەڭبەك زاڭناماسىمەن رەتتەلەدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن ەكى دەمالىس كۇنى بار بەس كۇندىك جۇمىس اپتاسى بەلگىلەنەدى. بۇل رەتتە, شۇعىل, الدىن الا كۇتپەگەن جۇمىستاردى ورىنداۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ەڭبەك زاڭناماسىنا سايكەس, ياعني قىزمەتكەردىڭ كەلىسىمىمەن ۇستەمە جۇمىسقا, دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرى جۇمىسقا تارتىلۋى مۇمكىن.
ۇستەمە جۇمىس ىستەگەن جاعدايلاردا مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە دەمالىس كۇندەرى (ساعاتتارى) بەرىلەدى نەمەسە جۇمىس مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋ جۇيەسىنە سايكەس وتەلەدى. الايدا ءىس جۇزىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ بەلگىلەنگەن نورمالارى ورەسكەل بۇزىلىپ جاتادى. باسشىلار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى, جۇمىسشىلاردى جۇمىستا قالۋعا, ارتىق جۇمىس ىستەۋگە, دەمالىس كۇندەرى جۇمىسقا شىعۋعا ءماجبۇر ەتەدى.
ەڭبەك قاتىناستارىندا جۇمىس بەرۋشى باسىم تاراپ بولىپ تابىلاتىنىن نازارعا الا وتىرىپ, بۇل تەڭسىزدىكتى قىزمەتشىنىڭ, قىزمەتكەردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا نۇقسان كەلتىرە وتىرىپ پايدالانۋ قاۋپى بولادى. ەڭبەك سالاسىنداعى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا ارتىق جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولعان ازاماتتاردى كەمسىتۋشىلىككە قارسى قورعاۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋ قاجەت. ازاماتتاردى ولاردىڭ كەلىسىمىنسىز, ءتيىستى بۇيرىقسىز جانە تولەمسىز ۇستەمە جۇمىستارعا تارتۋ تاجىريبەسى ازاماتتاردىڭ دەمالىس قۇقىقتارىن ورەسكەل بۇزادى جانە جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان ءتۇرلى كەمسىتۋشىلىك تەرىس پايدالانۋ مۇمكىندىگىن تۋعىزادى. سالدارىنان قىزمەتكەرلەر, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر دەمالۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ قانا قويماي, جۇمىستا نەگىزسىز كىدىرىسپەن بايلانىستى الەۋمەتتىك – وتباسىلىق, تۇرمىستىق ماسەلەلەرگە تاپ بولىپ جاتادى.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ, قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى – وزەكتى, ويتكەنى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ قوعامداعى الەۋمەتتىك شيەلەنىستەرگە دە اكەپ سوعادى. سوندىقتان كەلىسىم مەن ءتيىستى تولەمى بولماعان كەزدە ارتىق جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردى قورعاۋدا كەمسىتۋشىلىككە قارسى نورمالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋ قاجەت. سونداي-اق ەڭبەك زاڭناماسىنا ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى كەمسىتۋشىلىك ۇعىمىن ەنگىزۋ ماڭىزدى. مۇندا كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋ جونىندەگى نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق تالاپتاردان باسقا ەڭبەك قاتىناستارى شەڭبەرىندە قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ كەمسىتىلۋىن كورسەتۋ قاجەت.
جۇمىس بەرۋشىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە, قىزمەتكەرگە ۇستەمە جۇمىستى ورىنداۋ, جۇمىس كۇنى اياقتالعاننان كەيىن ءتيىستى تولەمسىز جانە ەڭبەك زاڭناماسىندا كوزدەلگەن نەگىزدەرگە قاراماستان جۇمىس ورنىندا قالۋ تۋرالى تالابى ءبىر سوزبەن ايتقاندا – ماجبۇرلەۋ. سوندىقتان ەڭبەك سالاسىنداعى كەمسىتۋشىلىككە جول بەرگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەت.
قازىرگى ۋاقىتتا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىق ادام قۇقىقتارى جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىگى سالاسىنداعى ءىس-قيمىل جوسپارىن ورىنداۋ اياسىندا جۇرتشىلىقپەن بىرلەسىپ ايەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ جونىندە زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى پىسىقتاپ جاتىر.
بولات بەيىسوۆ,
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى
