«قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە – نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ. زەرتتەۋلەر دەرەگى بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ تۇتىنۋ شىعىندارىنىڭ ەداۋىر بولىگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە تيەسىلى. ونىڭ 17%-ى – ەت (تاۋىقتى قوسا ەسەپتەگەندە), 8%-ى – استىقتان (نان, جارما, ت.ب.) وندىرىلەتىن ونىمدەر, 5% – ى ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى, 4%-ى – كوكونىستەر, جەمىستەر مەن قانت. بۇل – ءبىز ءوزىمىزدى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك ونىمدەر. ول ءۇشىن ءبىز ۇلكەن جوبانى ىسكە قوستىق – بۇل سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنا جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ بويىنشا وڭ تاجىريبەسىن قايتالاۋ. وتكەن جىلى 65 فەرمانى نەسيەلەۋگە 100 ملرد تەڭگە ءبولىندى, ولار ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى وڭىرىندە سالىنىپ جاتىر. بيىل نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋگە ءتيىس جوبالارعا تاعى 100 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, سونداي-اق كوكونىس قويمالارىن تەرەڭ وڭدەۋ بويىنشا جوبالار قاجەت», دەدى ۆيتسە-پرەمەر.
سونىمەن قاتار سەرىك جۇمانعارين ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اگروونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن 2024 جىلى 2,5 ملرد تەڭگە سۋبسيديا كوزدەلگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل سوما الداعى ۋاقىتتا كوبەيمەك.
«سىزدەرمەن كەزدەسكەنگە دەيىن مەن قۇرىق پورتىنا باردىم. وندا تىرشىلىك قايناپ جاتىر, پورتتىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆاسى ۇلكەن. گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنىڭ ارقاسىندا ماڭعىستاۋدىڭ لوگيستيكالىق الەۋەتى جوعارى. مىندەت – جۇكتەردى اۋىستىرىپ تيەۋ بويىنشا ءىرى حالىقارالىق حابقا اينالۋ», دەدى ول.
كەزدەسۋ بارىسىندا كاسىپكەرلەر وزدەرىن تولعاندىراتىن سۇراقتاردى قويدى. شەتەلدىك اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرمەن باعا باسەكەلەستىگى ەڭ وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر.
«ماۋسىمدا بىزگە يراننان قيار بەلسەندى تۇردە اكەلىنىپ, ولار جەرگىلىكتى ونىمدەردەن ەكى ەسە ارزان ساتىلادى. مىسالى, يراندىق قياردىڭ ءبىر كيلوسى 500 تەڭگەدەن ساتىلادى, ال جەرگىلىكتى قيار 1 000 تەڭگەدەن تۇرادى. يراندا قۇننىڭ جارتىسىن مەملەكەت سۋبسيديالايدى, بىزدە ونداي شارا قاراستىرىلماعان. بۇل تۇرعىندارعا قياردى ارزان باعامەن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن جەرگىلىكتى قيار ەكولوگيالىق تۇرعىدان ايتارلىقتاي تازا, ويتكەنى تاسىمالداۋ كەزىندە بالعىندىقتى ساقتاۋ ءۇشىن ءارتۇرلى تىڭايتقىشتپەن وڭدەلمەيدى», دەدى «دوكتور اگرو» جشس ديرەكتورى بايرام كازىم.
مۇنايلى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى الماگۇل قاراساەۆا كوكونىستەردىڭ بىرنەشە ءتۇرى وسىرىلەتىن جىلىجاي تۋرالى ايتىپ بەردى. بيىل لاۆاندا القابىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. كاسىپكەردىڭ پىكىرىنشە, بۇل تۋريستەردى تارتىپ قانا قويماي, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى. الايدا بۇگىندە جىلىجايدا دا جۇمىس قولدارى جەتىسپەيدى.
ء«بىزدىڭ ايماقتا جۇمىسسىزدار كوپ, بىراق بارلىعى مۇناي كومپانيالارىندا جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. ءبىز جۇمىسقا تۇرعىزۋ ورتالىعىنا جىلىجايدا بوس ورىندار بار ەكەنى تۋرالى حابارلاما جىبەرەمىز, بىراق ەشكىم اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمىندا جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى», دەيدى الماگۇل قاراساەۆا.
سەرىك جۇمانعارين فەرمەرلىك جىلىجاي يەلەرىنە سۋبسيديا الۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ايتىپ بەردى. ول ءۇشىن جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن ۇلتتىق ستاندارتقا سايكەس كەلتىرۋ قاجەت. بۇعان فەرمەرلەرگە تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى كومەكتەسەدى. سونداي-اق وڭىردەگى جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسىن ەسكەرە وتىرىپ, ۆيتسە-پرەمەر تۇركىستان وبلىسىنىڭ مىسالىندا سالالىق قاۋىمداستىق قۇرۋدى ۇسىندى.
ءوڭىر باسشىسى نۇرلان نوعاەۆ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سۇرانىسقا يە جانە وزەكتى كاسىپتەر بويىنشا كادرلار دايارلاۋعا بەلسەندى تۇردە گرانتتار ءبولىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. الايدا كوپتەگەن جاس اۋىل شارۋاشىلىعىندا ۇسىنىلاتىن پەرسپەكتيۆالاردى ەلەمەي, مۇناي سالاسىندا جۇمىس ىستەگەندى ءجون كورەدى.
«ماڭعىستاۋدىڭ كوپتەگەن جاس تۇرعىنى جەرگىلىكتى وقۋ ورىندارىندا مۇناي ونەركاسىبى سالاسى بويىنشا ءبىلىم الىپ, باسقا وڭىرلەردە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن جانە باسقا دا سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى تاڭداۋدى ەلەمەيدى. دەگەنمەن ءالى كۇنگە دەيىن ءتيىستى دەڭگەيدە دامىماعان سالالار بار, وعان اۋىل شارۋاشىلىعى دا جاتادى. ءبىز بۇل سالانى دامىتۋ ءۇشىن بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندار مەن يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر قاجەت ەكەنىن تۇسىنەمىز, اسىرەسە يمپورتقا جوعارى تاۋەلدىلىككە بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋىن ەسكەرگەندە. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىن, اتاپ ايتقاندا, اگروونەركاسىپ سەكتورىن بەلسەندى تۇردە دامىتۋ جانە وسى باعىتتا كادرلار دايارلاۋ ماڭىزدى», دەدى نۇرلان نوعاەۆ.
وبلىسقا ساپار كەزىندە س. جۇمانعارين كاسپي تورابىنىڭ دامۋ بارىسىمەن تانىستى. ءبىرىنشى نىسان قۇرىق پورتىنداعى «سارجا» كوپفۋنكتسيونالدى تەڭىز تەرمينالى بولدى. جوبا ەلىمىزدىڭ ترانسشەكارالىق حابتارىن دامىتۋداعى ماڭىزدى بۋىن-كاسپي كولىك تورابى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى.
«سارجا» تەرمينالى قازاقستان پورتتارى ارقىلى جۇك اينالىمىن جىلىنا 11 ملن تونناعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە العاشقى جۇك ايلاقتارى مەن نەگىزگى ينجەنەرلىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمى سالىندى, باس جۇك تەرمينالىنان جۇكتەردى اۋىستىرىپ تيەۋ قىزمەتتەرى كورسەتىلەدى.
2024 جىلدىڭ باسىنان باستاپ سارجا تەرمينالى 6 كەمەنى قابىلدادى, 380-نەن استام ۆاگون وڭدەدى, ال قىزمەت باستالعاننان بەرى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا بارلىعى 51 000 توننادان استام جۇك اۋىستىرىلدى.
«بۇگىندە ءبىز 5 ترانسشەكارالىق حابتى – قىتاي شەكاراسىنداعى قورعاس تورابىن, قىرعىزستانمەن بىرلەسكەن «الاتاۋ» يندۋستريالىق ساۋدا-لوگيستيكالىق كەشەنىن, وزبەكستان شەكاراسىنداعى «ورتالىق ازيا» ترانسشەكارالىق حالىقارالىق كووپەراتسيا ورتالىعىن, ورالداعى «ەۋرازيا» لوگيستيكالىق ورتالىعىن جانە قۇرىق تەڭىز پورتىن قامتيتىن كاسپي تورابىن بەلسەندى دامىتىپ جاتىرمىز. قۇرىق تەڭىز پورتى قازاقستاننىڭ ەسكپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋدا ايرىقشا ماڭىزعا يە. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدى وڭىردەگى ەڭ ءىرى كولىك-لوگيستيكالىق حابقا اينالدىرۋدى مىندەتتەدى. بۇل رەتتە ماڭىزدى رولدەردىڭ ءبىرى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنا بەرىلەدى», دەدى سەرىك جۇمانعارين.
سونداي-اق كومپانيانىڭ باس ديرەكتورى نۇرجان ماراباەۆ سەرىك جۇمانعارينگە تەڭىز بالىق شارۋاشىلىعىن جانە ءزايتۇن پلانتاتسيالارىن دامىتۋ جوباسىن ۇسىندى. ەكى جوبا دا ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. تاۋارلى بالىق ءوسىرۋ باستامالارى لوسوس تۇقىمدى بالىق وسىرۋگە ارنالعان فەرمالار قۇرۋعا باعىتتالعان. جوبانى ازىرلەۋشىلەردىڭ بولجامىنا سايكەس 2026 جىلى 200 توننا ءونىم ءوندىرىلۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى تەڭىز باسسەينىنە كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سونداي-اق قۇرىق پورتىنىڭ ماڭىندا ءزايتۇن اعاشتارىن ءوسىرۋ جوباسى اياسىندا وتكەن جىلى 2000 كوشەت ەگىلدى. جوبانىڭ ماقساتى – قازاقستان نارىعىن جوعارى ساپالى وتاندىق ونىممەن ء(زايتۇن جانە ءزايتۇن مايى) قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ونى جاقىن مەملەكەتتەرگە ەسكپورتتاۋ. ۆيتسە-پرەمەر سەرىك جۇمانعارين وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باستامالارىنا جوعارى باعا بەرىپ, تەڭىز تەرمينالىن سالۋ جوباسى ۇكىمەتتىڭ باقىلاۋىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, «ازەرسۋن لوگيستيكا جانە ءوندىرىس ورتالىعى» جشس كاسىپورنىندا بولىپ, جەمىس-جيدەك, كوكونىستەردى ساقتاۋعا ارنالعان قويما كەشەنىن ارالادى.
