بىلتىر 8 ماۋسىمدا ەڭ اۋقىمدى «سەمەي ورمانى» ورتەندى. بۇل الاپات ءورت ءبىر ايعا جۋىق ءسوندىرىلىپ, 15 ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. 60 مىڭ گا ورماننىڭ ك ۇلى عانا قالدى. تەرگەۋ امالدارى بارىسىندا سەمەيدەگى ءىرى ورتكە نايزاعايدىڭ سەبەپ بولعاندىعى ايتىلدى. ال ونى انىقتايتىن كامەرالاردىڭ ءبىرى ءسوندىرۋلى تۇرعان. قۇرىلعىنىڭ اككۋمۋلياتورىن اۋىستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەندە جۇمىسشىلار ونى قوسۋدى ۇمىتىپ كەتكەن. ماسەلەنىڭ ۇشى قايدا جاتىر...
ماسەلە بار جەردە, شەشىم دە بولماق. بۇل تۇيتكىل شەشىلۋ ءۇشىن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالاردىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەدى. قۇجاتتا كورسەتىلگەندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 68,6 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىنۋى كەرەك. بۇل سوماعا 1 مىڭ 82 بىرلىك ارنايى كولىك قۇرالدارى, ورتكە قارسى جانە ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنالعان 948 تەحنيكا, ءورتتى ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن ورناتۋ جانە ءورت باقىلاۋ مۇناراسىن سالۋ كىرەدى. ونىڭ سىرتىندا جاسىل القاپتاردى ساقتاۋ ماقساتىندا جاساندى ينتەللەكتىنى دە پايدالانۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە ەنىپ وتىر.
2024 جىلعى 12 اقپاندا ماجىلىستەگى ۇكىمەت ساعاتىندا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ قازاقستاندا ورمان ورتتەرىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ تۋرالى ايتقان ەدى. ورمان شارۋاشىلىعىندا تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ ارقىلى ورمان ورتتەرىن ەرتە انىقتاۋ جوباسى ىسكە قوسىلماق. ونى پرەزيدەنت جانىنداعى تسيفرلاندىرۋ جونىندەگى كوميسسيا ماقۇلدادى.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سەنسەك, ارنايى بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورتتەر راديۋسىن 30 كم-گە دەيىنگى ارالىقتا انىقتايدى. وتكەن جىلى بۇل جۇيە «ەرتىس ورمانى» قورىعى مەن «كوكشەتاۋ», «بۋراباي» ۇلتتىق, «مەدەۋ» تابيعي پاركىنە ەنگىزىلگەن. وسىلاردىڭ ىشىندە «بۋراباي» ۇلتتىق پاركىنە ەنگىزىلگەن جۇيە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. مىسالى, بۇرىن ورمان ورتتەرىنىڭ ورتاشا اۋدانى 80 گا بولسا, جۇيە ەنگىزىلگەننەن كەيىن ول 1,5 گا دەيىن قىسقارعان. ەىدۇ باسشىسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىنىڭ ورمان مەكەمەلەرىندە ازىرگە پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەتىن بەينەباقىلاۋ جۇيەسى عانا ورناتىلعان.
– جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانا وتىرىپ, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى تەحنيكالىق تاپسىرما ازىرلەندى. جوبا شەڭبەرىندە ورتتەردى ەرتە انىقتاۋ جانە تەز شەشىم قابىلداۋ, ءارتۇرلى كوزدەن دەرەكتەردى توپتاستىرۋ ارقىلى ەلدىڭ ورمان القاپتارىنىڭ اۋماعىندا مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ بىرىڭعاي احۋالدىق ورتالىعىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەگەن ەدى ەرلان نىسانباەۆ.
ورناتىلىپ جاتقان جۇيە قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ «Thomson Reuters» مەدياسىنىڭ زەرتتەۋىنشە, ءورتتى ازايتۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگيالارىنىڭ ءبىرى – جاساندى ينتەللەكت. ياعني ءورتتى بولدىرماۋدىڭ بىردەن-ءبىر امالى – ونىڭ الدىن الۋ. جاساندى ينتەللەكت بولماسا, باقىلاۋشىلار بارلىق ورماندى كۇندىز-ءتۇنى كىرپىك قاقپاي اڭدىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل – سالىستىرمالى تۇردە مۇمكىن ەمەس دۇنيە. قاتەلىك كەتىپ قالۋ, ماڭىزدى بەلگىلەردى جىبەرىپ الۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى. ال جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن كامەرالار كۇن-ءتۇن دەمەي ءبارىن باقىلاي الادى. ەگەر ورماندا شوق, ۇشقىن پايدا بولىپ, ءتۇتىن شىقسا, دەرەۋ دابىل قاعادى. بۇل تەحنولوگيانى كەز كەلگەن جەرگە ورناتۋعا بولادى. ءتىپتى قىلمىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە پايدالانۋ ءتيىمدى.
– 5-6 جىل بۇرىن وت تۇتانعان جەردى انىقتاۋ ءۇشىن ول جاققا تۇتاس ءبولىمدى جىبەرۋ قاجەت بولاتىن. بۇعان اۆياتسيانى جۇمىلدىرۋ كەرەك. ەندى مۇنى كامەرانى باسقارۋ ارقىلى باقىلاپ وتىرۋعا بولادى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مۇمكىندىگى مول. بۇدان بىلاي وعان قيال-عاجايىپ رەتىندە عانا قاراۋعا بولمايدى. كەيىنگى جىلدارى كليمات قاتتى وزگەرىپ, تابيعي اپاتتار جيىلەپ كەتتى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ يگىلىگىن پايدالانا بىلگەنىمىز ابزال, – دەيدى گەولوگيا جانە گەوفيزيكا پروفەسسورى نيل دريسكولي.
تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانىپ, ءورتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا دامىعان مەملەكەتتەر ءبىرشاما زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, جوبالار جاساعان. ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن ءبىرشاما ءتاسىل مەن تاجىريبەمەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىك. اقش-تىڭ بىلىكتى ماماندارى «Atlas of Potential Control Locations» جۇيەسىن جاساپ شىققان. ول – ماشينالىق وقىتۋ نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن الەۋەتتىك باقىلاۋ كارتاسى. ءورت بولۋى مۇمكىن اۋماقتان جولعا دەيىنگى قاشىقتىق, جەر بەدەرىنىڭ ەرەكشەلىگى, جەردەگى جانعىش ماتەريالداردىڭ بولۋى, سول ايماقتاعى باسقا دا ءورت شىعاراتىن سەبەپتەر سياقتى دەرەكتەردى تالدايدى. سودان كەيىن ءورت شىعا قالعان جاعدايدا قاي جاعىنان, قالاي ءوشىرۋ ءتيىمدى ەكەنىن جانە قانشا قۇرىلعى, كۇش قاجەت ەكەنىن انىقتايدى. ەسكەرە كەتەتىن دۇنيە, ماماندار بۇل تەحنولوگيانى ءورت ءسوندىرۋ بولىمدەرى مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قولجەتىمدى تۇردە ءورت ماۋسىمى باستالار الدىندا ساقاداي-ساي قىلىپ دايىنداپ قويادى.
ءورتتىڭ الدىن الۋ امالدارى تۋرالى ايتىلدى. ال الدا-جالدا ءورت شىعىپ, قىزىل جالىن دەس بەرمەگەن جاعدايدا نە ىستەۋ قاجەت؟ بۇل تۇرعىدا ماماندار «FireNet» شەشىمىن ۇسىنادى. ونى جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن ورمان ورتتەرىن انىقتايتىن «سrowdai» امەريكالىق كومپانياسى جاسادى. العاش 2019 جىلى تانىستىرىلعان. جۇيە ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ءورت بولىپ جاتقان اۋماقتان الىنعان ورمان ورتتەرىنىڭ بەينەجازبالارىنىڭ كادرلارىندا وقىتىلدى. دروندار دالا ورتتەرىنىڭ ۇستىنەن ۇشىپ, جوعارى كادر جيىلىگىندە (سەكۋندىنا 20-عا دەيىن) بەينە جازادى. الگوريتمدەر جازبالاردى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە وڭدەيدى جانە دروننىڭ ورنالاسقان جەرى بويىنشا جانۋ ورىندارىن انىقتايدى. ءورتتى انىقتاۋ دالدىگى 92 پايىزدى قۇرايدى. ءورتتى تەز ءوشىرىپ, ءورشىتىپ الماۋعا كومەكتەسەتىن قۇرالدار باسقا ەلدەردە دە ازىرلەنگەن. مىسالى, 2019 جىلى وڭتۇستىك كورەياداعى حونگيك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى دجە سىن لي ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە ءورت وشاقتارىنىڭ پايدا بولۋىن جانە ءسوندىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن 90 پايىز دالدىكپەن بولجاي الاتىن الگوريتم جاسادى. تەحنولوگيا سپۋتنيكتىك كەسكىندەر جانە «Azure Machine Learning» ماشينالىق وقىتۋ الگوريتمىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان. ونىڭ كومەگىمەن قىزىل جالىن كەزىندە ءورت سوندىرۋشىلەر ۇتىمدى جوسپار قۇرا الادى. ياعني بريگادالاردى قايتا توپتاستىرىپ, ولاردى قاجەتتى جەرگە باعىتتايدى. بۇل قىزمەت قوڭىراۋلارعا تەزىرەك جاۋاپ بەرۋ مەن ءورتتىڭ ىقتيمال زاقىمدانۋىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جالىننان قىزعىشتاي قورعايتىنى جاقسى-اق. دەگەنمەن كومپيۋتەرلىك جۇيەلەر ءمىنسىز جۇمىس ىستەمەيتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. سول ءۇشىن مامان مەن جاساندى سانا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بۇل جۇيەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ءورت سوندىرۋشىلەرگە كومەكتەسۋ ماقساتىندا قۇرىلعان.
الدىمىزدا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەلىمىزدىڭ دامۋى مەن قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن مەيلىنشە پايدالانۋ مىندەتى تۇر. ونى مەملەكەت باسشىسى دا ايتتى. ءتىپتى جاساندى ينتەللەكت جۇيەسىن قۇرۋعا ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىنىن دە جەتكىزدى. بۇل تۋرالى «ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت جۇيەسىن قۇرۋ – ءوز الدىنا بولەك ءارى وتە ماڭىزدى ماسەلە. قازاقستاننىڭ بولاشاعى جانە ونىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ورنى وسى جۇمىستىڭ ءساتتى ىسكە اسۋىنا بايلانىستى. سوندىقتان بۇل باعىتقا ءوزىم جەتەكشىلىك ەتەمىن جانە شەتەلدىك, وتاندىق ماماندارمەن كەزدەسەمىن, سونداي-اق جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدا ۇستايمىن», دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ورمان ورتتەرىن ءدال ۋاقىتىندا انىقتاپ, قۇرىقتاۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت كومەگىنە جۇگىنۋ جۇمىستارى ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر جۇيەگە تۇسكەنى قۋانتارلىق جايت. مۇنداي تاجىريبە جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بۇرىن دا بولعان. جەرىمىزدىڭ 5 پايىزعا جۋىق اۋماعىندا عانا ورمان بارىن ەسكەرسەك, جاساندى ينتەللەكت جۇيەسىن بارلىق القاپقا ەنگىزۋگە بولادى. مۇنىڭ قارجىلىق جاعى مەن وزگە دە الەۋەتى – ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.
