اتالعان ورتالىقتارعا باستايتىن باستى سەبەپ رەتىندە كوبىنە بالا دامۋىنداعى كەشەۋىلدەۋ كورسەتىلەدى. مۇنداعى ماسەلە بالدىرعانعا بولەتىن ۋاقىتتىڭ تاپشىلىعىنان, نازاردىڭ كەمشىندىگىنەن تۋىنداپ جاتاتىنىن دا تۇسىنەمىز. سونداي-اق گادجەتتەردىڭ شامادان تىس قولدانىلۋى مەن جاس اتا-انالاردىڭ تاربيەدەگى تاجىريبەسىزدىگى دە – نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. وسىدان كەلىپ بالانىڭ بويى وسكەنىمەن, وي ورىسىندە تەجەلۋ بار ەكەنى بايقالىپ قالادى. بۇنىڭ ءبىر كورىنىسى – بالا ءتىلىنىڭ كەش شىعۋى. قازىر وسى ماسەلەمەن لوگوپەدتەردىڭ الدىن لەك-لەگىمەن تولتىرىپ جاتقان وتباسىلار كوپ. مۇندايدا ءتىل ۇستارتۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرىن ۇسىناتىن ماماندار تۇپتەپ كەلگەندە نەمەرەلەرىن اتا-اجەسىنىڭ قاراۋىنا بەرۋدەن اسقان جاتتىعۋ جوق ەكەنىن العا تارتادى. ويتكەنى ومىردەن كورگەنى مەن تۇيگەنى مول, كوكىرەگى قازىنا قاريالار تاربيەلەگەن بالانىڭ ءتىلى تەز شىعاتىنى ارتىق دالەلدى قاجەت ەتپەيدى. راسىندا, اتا-اجەسىنەن ەرتەگى تىڭداپ, جاڭىلتپاش جاتتاپ, تاقپاق ايتىپ ۇيرەنگەن بالالاردىڭ ءمۇدىرۋى مۇمكىن ەمەس قوي.
بالا تاربيەسىندەگى وسىنداي تۇيتكىلدى جاعدايلار اۋىلدارعا قاراعاندا, قالالاردا ءجيى كەزدەسەدى. ونىڭ ءبىر سەبەبى قازىنالى قاريالاردىڭ اۋىلداعى قاراشاڭىراقتا قالاتىنىنان شىعار. وسى ورايدا ون جىلدان اسا ۋاقىت ەلوردادا تۇرىپ جاتقان دوسىمنىڭ مىسالى ويىما ورالىپ وتىر. ول ءبىراز جىل بۇرىن تۇڭعىشىنىڭ تاقىلداپ تۇراتىن جاسقا جەتكەنىمەن, ءالى بىلدىرلاپ جۇرگەنىن بايقايدى. الايدا ءار بالانىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي بۇل قالىپتى جاعداي شىعار دەپ اسا ءمان بەرە قويماپتى. سودان سول جىلدارى اۋىلداعى اكە-شەشەسىن قالاعا كوشىرىپ اكەلۋگە ۇگىتتەپ ءجۇرىپ كوندىرگەن. ۇلكەن كىسىلەر كەلگەن سوڭ تۇڭعىشى بىردەن اتاسىنىڭ بالاسىنا اينالىپ شىعا كەلەدى. سوندا بارىپ جاڭاعى ءتىلى كۇرمەلىپ جۇرگەن بالاسى شەشىلىپ سويلەي باستايدى. بۇگىندە بۇل قاريالاردىڭ قاراۋىندا ەكى نەمەرەسى بار. اتاسىنىڭ استىنا سۋ جاڭا كولىك مىنگىزىپ قويعان. ۇلكەن نەمەرەسىن مەكتەپكە, كىشىسىن بالاباقشاعا اپارىپ اكەلەدى. ال بالاباقشاداعى تاربيەشىلەر كەنجەسىنىڭ مىنەز-قۇلقىنان اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسى ءبىلىنىپ تۇراتىنىن ايتادى ەكەن.
«قارتايعاندا زەينەت بەر» دەيتىن قازاق قاريالارىنىڭ بار ەرمەگى نەمەرەلەرى ەكەنى ءشۇباسىز. ولار جانىنان ءتاتتى كورەتىن نەمەرەلەرىن باعۋدى بەينەت ەمەس, باقىت سانايدى. بىلايشا قۇنتتاي قويماعانىمىزبەن, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن نىعايتاتىن وسىناۋ ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتىڭ ورنى بولەك ەكەنىن ىشتەي ءبىلىپ تۇرامىز. ال نەمىستەر وتباسى ينستيتۋتىن دامىتۋدا اتا-اجەنىڭ رولىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ارنايى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپتى. ناقتىراق ايتساق, 2022 جىلى فەدەرالدى دەموگرافيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (BiB) مەن نەمىس ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (DIW) بىرىگىپ جۇرگىزگەن «اتا-اجەلەر سۇرانىسقا يە مە؟» دەگەن زەرتتەۋى جاريالاندى. زەرتتەۋگە سايكەس, التى جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ 50 پايىزدان استامى ۇنەمى اتا-اجەلەردىڭ باقىلاۋىندا بولادى ەكەن. ولار نەمەرەلەرىن بالاباقشاعا اپارىپ اكەلۋدى ءوز موينىنا العان. زەرتتەۋشىلەر بۇدان بارلىق تاراپتىڭ ۇتاتىنىن مالىمدەدى. اتا-انالار الاڭسىز جۇمىسىن ىستەيدى, بالالار اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسىن الادى, ال قاريالار ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزىپ, وزدەرىن قوعامعا قاجەت سەزىنەدى. سونداي-اق عالىمدار نەمەرە باعۋ قاريالاردىڭ ءومىرىن ۇزارتىپ, ءتىپتى الجاسۋدان ساقتاپ, اقىل-وي قابىلەتىن ارتتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ياعني دەمەنتسيا مەن التسگەيمەر اۋرۋىنىڭ ءتيىمدى تەراپياسىنىڭ ءبىرى نەمەرەمەن ۋاقىت وتكىزۋ ەكەن. مۇنىڭ عىلىمي انىقتاماسى بەلسەندى قارتايۋ دەگەن حالىقارالىق تەرمينمەن تۇسىندىرىلەدى.
ايتپاقشى, ەلىمىزدەگى قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى «قازاقستان وتباسىلارى – 2022» ۇلتتىق بايانداماسىندا بەلسەندى قارتايۋعا ارنايى توقتالىپ, مالتا مەن جاڭا زەلاندياداعى دۇرىس قارتايۋ ساياساتى جونىندە كەڭىنەن ءسوز قوزعاپتى. اينالىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءتۇيىنى قازاقى قالىپتاعى ادەمى قارتايۋعا كەلىپ تىرەلەدى. تەك سول بارىمىزدى باعالاپ, قادىرىن بىلسەك بولعانى. وسى ورايدا قايبىر جىلى پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءلاززات رامازانوۆانىڭ تۇركيادا نەمەرەسىن باعاتىن اتا-اجەگە زەينەتاقىسىنىڭ 50 پايىزى كولەمىندە الەۋمەتتىك كومەك بەرىلەتىنىن ايتا كەلە, وسى ءادىستى ءبىزدىڭ ەلدە دە قولدانىسقا ەنگىزۋ كەرەك شىعار دەپ وي تاستاعانى ەسكە ءتۇستى. قالاي دەگەنمەن, قوعامدى العا باستايتىن اتاسى مەن اجەسىنىڭ بالالارى كوبەيە بەرگەنى كوسەگەمىزدى كوگەرتەتىنى ءسوزسىز.
