الاياقتاردان قالاي قورعانامىز؟

دەپارتامەنت پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قارجىلىق الاياقتىق ماسەلەسىن ەرەكشە نازاردا ۇستاپ وتىر. ويتكەنى قىلمىستىڭ بۇل ءتۇرى بويىنشا زارداپ شەككەندەر سانى ازايار ەمەس. بىرلەسكەن ءىس-شارالار ناتيجەسىندە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ, كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ماسەلەگە تاپ بولماس ءۇشىن, ازاماتتارعا قۇقىقتىق كەڭەس بەرۋ جالعاسىپ كەلەدى.

«جىل سايىن قارجىلىق الاياقتاردىڭ ادىستەرى كۇردەلەنىپ كەلەدى. زيان كەلتىرۋ­شىلەر ازاماتتاردى الداۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ينجەنەريا مەن IT-تەحنولوگيالاردىڭ زاماناۋي ادىستەرىن قولدانادى. ءبىز بىرگە ارەكەت ەتىپ, الاياقتارعا قارسى سەنىمدى توسقاۋىل قويۋىمىز قاجەت», دەيدى ا.تەرەنتەۆ.

كەز كەلگەن ادام بىلىمىنە, جۇمىس سالاسىنا, مارتەبەسىنە قاراماستان قارجىلىق الاياقتاردىڭ قۇربانى بولۋى مۇمكىن. بىراق كوبىنە تسيفرلىق الەمگە دايىن ەمەس اعا بۋىن ارامزالاردىڭ ارباۋىنا تەز تاپ بولىپ جاتادى. بۇل كەزدەيسوق ەمەس, ويتكەنى ەگدە جاستاعى ازاماتتار سەنىمدى ءارى سەنگىش.

– قىلمىسكەرلەر زەينەتكەرلەرگە­ قوڭىراۋ شالىپ, وزدەرىن بانك قىزمەت­كەرلەرى رەتىندە تانىستىرادى. ولاردىڭ كارتوچكاسىنان الدەكىم قاراجات الۋعا تىرىسىپ جاتقانىن حابارلاۋى مۇمكىن. الاياقتار اقشانى قاۋىپسىز شوتقا اۋدارۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى سەندىرەدى. سودان كەيىن ولار ەگدە جاستاعى ادامنىڭ ينتەرنەتتى نەمەسە ءموبيلدى بانكينگتى قالاي پايدالانۋ كەرەگىن انىقتايدى, زەينەتاقى اقشاسىن قاشىقتان قالاي اۋدارۋ كەرەكتىگى تۋرالى نۇسقاۋلار بەرەدى, تەلەفونعا وسى نەمەسە باسقا قوسىمشانى جۇكتەۋدى ۇسىنادى نەمەسە اقشانى دەرەۋ بانكومات ارقىلى اۋدارۋعا كەڭەس بەرەدى. بۇل رەتتە الاياقتار اسىعىس جانە ەموتسيونالدى قىسىم جاسايدى. قارتتارعا ايتارىمىز, بەيتانىس ادامدار وزدەرىن بانك نەمەسە الەۋمەتتىك قىزمەتكەر, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى رەتىندە تانىستىرسا دا ولارعا ءسوزسىز سەنۋدىڭ قاجەتى جوق. ەگەر قوڭىراۋ شالۋشىلار سىزگە اتى-ءجونىڭىزدى ايتىپ حابارلاسسا جانە ءسىزدىڭ تۇرعىلىقتى مەكەنجايىڭىزدى بىلسە, بۇل ولاردىڭ رەسمي وكىلدەر ەكەنىن بىلدىرمەيدى. بارلىق قاجەتتى دەرەكتى ءتۇرلى تاسىلمەن الۋعا بولادى, ولار ينتەرنەتتە اشىق قولجەتىمدى بولۋى ىقتيمال. قىزمەتكەردىڭ اتى-ءجونى مەن لاۋازىمىن سۇراڭىز جانە ونى ەكى رەت تەكسەرۋ ءۇشىن ولاردىڭ وكىلى شاقىراتىن ۇيىمنىڭ Call-ورتالىعىنا قوڭىراۋ شالىڭىز. ەگەر تەلەفونىڭىزعا جاقىن ادامىڭىز حابارلاسىپ, بايلانىس ناشار ەستىلسە جانە ول قيىندىققا تاپ بولعانىن ايتىپ اقشا اۋدارۋدى سۇراسا, اڭگىمەنى اياقتاپ, وعان ءوزىڭىز قوڭىراۋ شالىڭىز. ەشقاشان جانە ەشكىمگە جەكە دەرەكتەرىڭىزدى, بانك كارتاسىنىڭ تولىق دەرەكتەمەلەرىن, سونىڭ ىشىندە كارتانىڭ جارامدىلىق مەرزىمىن, CVC/CVV كودىن, سونداي-اق كود ءسوزىن جانە اقشا قاراجاتىنىڭ قالدىعىن بەرمەڭىز. ەسىڭىزدە بولسىن, بانك قىزمەتكەرلەرى, قارجى ۇيىمدارىنىڭ Call-ورتالىقتارىنىڭ وپەراتورلارى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى ەشقاشان تەلەفون ارقىلى دەربەس دەرەكتەردى سۇرامايدى. بۇل قۇپيا اقپارات تەك الاياقتارعا قاجەت, – دەپ مىسال كەلتىردى ا.تەرەنتەۆ.

قارجى قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردى قورعاۋ ماقساتىندا 2023 جىلعى ساۋىردە ۇكىمەت بايلانىس, تولەمدەر جانە اقشا اۋدارىمدارى سالاسىنداعى رەتتەۋدى كۇشەيتۋگە جانە قاتاڭداتۋعا باعىتتالعان كرەديتتىك الاياقتىققا قارسى ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جول كارتاسىن بەكىتكەن. جول كارتاسىنىڭ جاۋاپتى ورىنداۋشىلارى رەتىندە ۇلتتىق بانك, تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى انىقتالدى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, جول كارتاسى اياسىندا 15 نەگىزگى ءىس-شارا قاراستىرىلعان.

«2024 جىلى ۇلتتىق بانكتىڭ قازاق­ستاندىق بانكارالىق تولەمدەر ورتا­لىعىنىڭ بازاسىندا الاياقتىق وپەراتسيالار بويىنشا دەرەكتەر جيناۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قارجى نارىعىنا ارنالعان انتيفرود ورتالىقتىڭ بىرىڭ­عاي بازاسىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. انتيفرود جۇيەسى بايلانىس وپەراتورلارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى بەلگىلەۋ مەن جاۋاپ­كەرشىلىكتى قاتاڭداتۋدى كوزدەيدى. اسىرەسە قارجى ۇيىمدارىنىڭ ءموبيلدى قوسىمشالارىنىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىگىنە قويى­لاتىن تالاپتاردى كۇشەيتۋ ما­ڭىزدى», دەيدى مامان.

بىلتىر 11 اقپاننان باستاپ جەكە تۇلعانىڭ ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ ۆەب-پورتالى ارقىلى بانكتىك قارىزدار مەن ميكروكرەديتتەردى الۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋدى بەلگىلەۋ نە الۋ قۇقىعى تۋرالى تۇزەتۋ قابىلداندى, ياعني بۇل شارا زاڭدى سيپاتقا يە بولدى. وسىلايشا, 2023 جىلعى شىلدەدە اگەنتتىك, اقك جانە 18 بانك اراسىندا ازاماتتاردىڭ قۇ­قىق­تارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا قاتىستى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلعان.

مەموراندۋمنىڭ ماقساتى – قارجى نارىعىنداعى الاياقتىققا قارسى ءىس-قي­مىل جونىندە شارالار قابىلداۋ, ينتەرنەت الاياقتاردىڭ ارەكەتتەرىنەن زارداپ شەككەن كليەنتتەرگە زالالدى وتەۋ تەتىگىن ازىرلەۋ, سونداي-اق ازاماتتارعا الاياقتىق تاسىلمەن كرەديتتەر رەسىمدەۋ كەزىندە تۋىنداعان بەرەشەكتى رەتتەۋ ارقىلى ەل تۇرعىندارىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ. مەموراندۋم تا­لاپ­تارى كليەنتتىڭ جەكە ءوزى جانە (نە­مەسە) ونىڭ بانك ءۇي-جايلارىندا جە­كە قاتىسۋىمەن وپەراتسيالار جاساعان جاع­دايلارعا قولدانىلمايدى.

مامان قاۋىپسىزدىك قىزمەتى كليەنت­تەرگە قوڭىراۋ شالمايتىنىن اتاپ ءوتتى. قاۋىپسىزدىككە قاتىستى بارلىق ما­سەلە بانكتىڭ ورتالىق كەڭسەسىندە شەشىلەدى. الاياقتىقپەن كۇرەستە بانك­تەر كليەنتتەردىڭ قولما-قول اق­شاسى­نىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرى مەن ال­گوريتم­دەرىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرادى. بۇ­عان كوپدەڭگەيلى اۋتەنتيفيكاتسيا, كۇ­دىكتى ارەكەتتەردى باقىلاۋ, زياندى باع­دارلامالىق جاساقتامادان قورعاۋ جانە دەرەكتەردى شيفرلاۋ سياقتى ءارتۇرلى شارا كىرەدى.

ەگەر ءسىز ءوزىڭىزدىڭ جەكە دەرەكتەرىڭىز تۋرالى اقپاراتتى ايتىپ قويعان بولساڭىز, كارتاڭىزدى شۇعىل تۇردە بۇعاتتاپ, بانكتىك قوسىمشاداعى جەكە كابينەتتەن, ەلەكتروندى پوشتادان, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اككاۋنتتاردان قۇپيا سوزدەردى وزگەرتۋىڭىز كەرەك. ەگەر الاياقتار ءسىزدىڭ شوتىڭىزدان اقشا الىپ ۇلگەرسە, بانككە, سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلاسىڭىز. بانك كارتوچكانى بۇعاتتاپ, جاڭاسىن قايتا شىعارادى.

الماتى