لۋدومانيا ەپيدەمياعا اينالىپ بارادى

ۇتىلعاننىڭ وكىنىشى

بۇگىندە ويناپ ءجۇرىپ وت باسقان جاس­تار كوپ. بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن توتا­­لي­زاتورلاردىڭ تورىنا تۇسكەن ازا­مات­تار­دىڭ سانى ادام شوشىرلىق. جەڭىل جول­­مەن اقشا تاۋىپ, تەز بايىپ كەتەمىن دە­گ­ەن جالعان ۇران جارعا ايداپ بارا جات­قان­داي. ادال ەڭبەك ەتىپ, بەينەتتىڭ بەرە­كەسىنە بولەنۋدىڭ ورنىنا اۋىردىڭ ءۇستى, جە­ڭىل­دىڭ استىمەن ءجۇرىپ قالتا قام­پايت­قى­سى كەلە­تىن­دەردىڭ سوڭى قايدا الىپ بارادى. باعام­داپ كوردىك. كوردىك تە جاعامىزدى ۇستا­دىق.

اقار-شاقار استانانىڭ ەلەۋسىزدەۋ ءبىر مۇيىسىندە ورنالاسقان بۇل مەكەمەدە اپتانىڭ ءار كۇنى ارپالىس. ءۇمىت پەن كۇدىك, ءومىر مەن ءولىم ءبىر-بىرىمەن قويان-قولتىق الىسقاندا, سەنىم مەن تاباندىلىق ۇلكەن كۇشكە اينالادى ەكەن. ويتكەنى «Komek Center» پسيحولوگيالىق وڭالتۋ ورتالىعى قۇمار ويىننىڭ قۇرىعىنا ىلىككەن, ىشكىلىككە سالىنعان, ەسىرتكىگە ەسى كەتىپ, ەكى ەستى كۇي كەشىپ جۇرگەن تالاي ازاماتتاردى قۇتقارىپ قالىپتى. سونىڭ ءبىرى – استانالىق مەيىرجان باقىتجان ۇلى. بۇل جىگىتتى ءبىز ورتالىقتىڭ كىرەبەرىسىنەن جولىقتىردىق. سۋىرتپاقتاي ءجون سۇراسا كەلسەك, ول وسى ورتالىقتا كوپتەن ەمدەلىپ جۇر­گەنىن جاسىرمادى. «تۇزاعىما» تۇسىر­گەن كەيىپكەرىمدى ۇركىتىپ المايىن, كوڭىلىنە كەل­مەيىن دەپ اڭگىمەنىڭ جاي-جاپسارىن جۇقالاپ سۇراپ ەدىم, ول اشىق-جارقىن اڭگىمەگە كوشتى.

– ونىڭ جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق. مەن بۋكمەكەرلىك كەڭسەگە ءباس تىگۋمەن اينالىسىپ ءجۇرىپ, سوعان تاۋەلدى بولىپ قالعانىمدى بىلمەي دە قالدىم. ەكى جىلدا بارلىعى 50 ملن تەڭگەگە شىعىندالىپپىن. ونىڭ ىشىندە قارىزعا باتقانىم بار. شۇكىر, ورتالىققا كەلىپ ەمدەلۋ ارقىلى ءبىر جارىم جىلداي وندايدان اۋلاق ءجۇرمىن. العاشقى كەزدە بەس اي جاتىپ ەمدەلدىم. قازىر كەلىپ-كەتىپ, پروفيلاكتيكا الىپ تۇرامىن, – دەيدى ەمدەلۋشى.

مەيىرجاننىڭ ايتۋىنشا, قۇمار ويىنعا تاۋەلدى بولاتىنداردىڭ كوبى بۋكمەكەرلىك كەڭسەگە ءباس تىگۋدەن باستالادى. ويتكەنى ول بارىنە قولجەتىمدى.

– ءوز باسىمنان وتكەن ءبىر وقيعانى ايتىپ بەرەيىن. كوپ ادامدى وتىرىك ايتىپ الدادىم. قۇمار ويىنعا سالىنىپ كەتكەن كەزدە انام كوپ جىلادى. بىراق ول وتىرىك ىستەپ جاتىر دەپ ويلادىم. ەڭ سوراقىسى سول, وزىمە كۇردەلى وپەراتسيا جاسالعالى جاتىر دەپ ادامداردان اقشا جينادىم. تاۋەلدىلىكتىڭ ءتۇبى ءۇش-اق جولعا باستايدى ەكەن: اۋرۋحانا, تۇرمە, بەيىت. ونىڭ باسقا جولى جوق, بۇل – تۇيىق ءومىر, – دەپ ءوزىنىڭ باسىنان كەشكەندەرىن جانە ودان تۇيگەن ويىن بۇكپەسىز ايتىپ بەردى.

ءسوز اراسىندا مەيىرجان ەمدەلىپ شىققان ورتالىققا دەگەن العىسىن دا اياپ قالعان جوق.

– ءبىراز جىل ءوز-ءوزىمدى جوعالتىپ الدىم. ماماندار قۇندىلىقتارىمدى قايتا قالىپتاستىردى. بۇل, ەڭ ءبىرىنشى – وتباسىم. قۇمار ويىندا ءجۇرىپ, بارىنەن قول ءۇزىپ قالىپپىن. ورتالىق بۇرىن قانداي بولساڭىز, سول قالپىڭىزعا قايتا الىپ كەلەدى. ءبارى دە – بىلىكتى مامانداردىڭ ەڭبەگى, – دەيدى ول.

بۇدان ءارى قازبالاي بەرۋدى ءجون كور­مە­دىك, ويتكەنى ول – ءالى دە ەمدەلىپ جۇرگەن ادام. ونىڭ ۇستىنە بىرەۋدىڭ جاراسىن تىرناپ, جانىن ازاپتاي بەرۋ دە قيىن. ول دا بۇل ويىمىزدى ىشتەي ۇققانداي, ءبىزدى ورتالىقتىڭ باسشىلىعى وتىرعان كابينەتكە قاراي باستاپ ءجۇرىپ كەتتى.

تاۋەلدىلىكتى ءتاۋىپ ەمدەمەيدى

– بۇل وڭالتۋ ورتالىعى 2019 جىلى رەسمي قۇرىلدى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن «Komek Center» پسيحولوگيالىق وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى ديرەكتورى نۇرلىبەك تۇرسىنبەكوۆ. – بۇل ورتالىق استاناداعى العاشقىلاردىڭ ءبىرى دەسە دە بولادى. ماسكۇنەمدىك, ناشا­قورلىق, ويىنقۇمارلىقتان وڭال­تۋ­مەن اينالىسىپ كەلەمىز. قوعامدا مۇنداي ادامدارعا دەگەن كوزقاراس ءالى كۇردەلى. ەڭ بەرگىسى, كەيبىرەۋلەر ەمدەتۋدەن ۇيالىپ, مۇنى جاسىرىن ۇستايدى نەمەسە تاۋىپتەرگە اپارادى. تاۋىپتەر تاۋەلدىلىكتى ەمدەمەيدى, بۇل – پسيحولوگيالىق دەرت. ادام ءوزىن-ءوزى باسقارا الماي قالادى.

كلينيكالىق پسيحولوگ مامان نۇرلى­بەك پارحات ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى اجىراسۋدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى وسى تاۋەل­دىلىك بولىپ وتىر. راس, ستاتيستيكا بو­يىنشا ءار اجىراسقان ون جۇپتىڭ جەتەۋى وسى ويىنى وسىلعانداردىڭ ساناتىنان ەكەن. ءتىپتى بىلتىرعى رەسمي دەرەككە سايكەس, ەلىمىزدە 350 مىڭنان اسا ادام جەڭىل اقشانىڭ بۋىنا اربالىپ, اۋىر جۇك ارقالاپ العان كورىنەدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇمار ويىنعا تاۋەلدىلىك ماسەلە­سى­نىڭ ۋشىعۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. «كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە قۇمار ويىنعا تاۋەلدىلىك بەلەڭ الىپ بارادى. كەيبىر وتباسىلار ءۇشىن بۇل ۇلكەن قاسىرەتكە اينالدى», دەگەن ەدى پرەزيدەنت قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا. پرەزيدەنت بۇل تەرىس ادەتكە, اسىرەسە جاستار اۋەس ەكەنىن ايتا كەلىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارعا ازا­مات­تاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى ءۇشىن قۇمار ويىندارعا قاتىستى شەكتەۋلەردى كۇشەيتۋدى تاپسىردى.

– بىلتىر دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ويىنقۇمارلىقتى كلينيكالىق حاتتاماعا ەنگىزدى. ياعني بۇل دا ەندى اۋرۋدىڭ ءبىر ءتۇرى سانالادى. بۇل قازىر ەپيدەميا تۇرىنە اينالىپ بارا جاتىر. ەمدەلە­تىن­دەردىڭ قاراسى وتە كوپ. قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ورتالىقتاردا ءبىر كۇندە 180 ادام ەمدەلەدى. ونىڭ ىشىندە جاعدايى تومەن ازاماتتار دا بار. ولارعا «امانات كومەك» قورى كومەكتەسەدى. بىراق بۇعان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت. ويىن­قۇ­مار­لىققا تەك اۋقاتتى ادامدار ۇرىنادى دەگەن قاتە پىكىر. مۇنىڭ نەگىزگى بولىگى – تەز بايىپ كەتكىسى كەلەتىن تومەنگى تاپ. سوندىقتان مۇنداي دەرتكە شالدىققان ادامداردىڭ ەمدەلۋىنە مەملەكەتتەن وسىنداي ورتالىقتارعا كۆوتا ءبولىنۋ كەرەك, – دەيدى ورتالىق ديرەكتورى.

بىلتىر ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ ەلىمىزدە 5 ميلليونداي جاس ازامات بار دەپ ەسەپتەسەك, ونىڭ ءبىر ميلليو­نى قۇمار ويىننىڭ جەتەگىندە جۇرگەنىن ايتقان ەدى. سوندىقتان دارىگەردىڭ «بۇل قازىر ەپيدەميا تۇرىنە اينالىپ بارا جاتىر» دەپ دابىل قاعۋى بەكەر ەمەس.

ادام ءالسىز, دەرت كۇشتى

وڭالتۋ ورتالىعىندا پسيحولوگ, پسيحوتەراپەۆت, پسيحياتر, ناركولوگ, قوعامدىق پسيحولوگ, تەڭ كونسۋلتانت سياقتى ماماندار جۇمىس ىستەيدى.

– مۇنداعى جۇمىستىڭ ءبارى زەرتتەلگەن, دالەلدەنگەن پسيحولوگيا عىلىمىنا نەگىزدەلەدى. پسيحولوگتەردىڭ ءبارى – كاسىبي مەدي­تسينا ماماندارى. سونىڭ ىشىندە تەڭ كونسۋلتانت دەگەن مامان بار. بۇل – نەگىزىنەن بۇرىن وسىنداي اۋرۋدان ايىق­قان, ياعني ءوز باسىنان كەشكەن ادام. ويتكەنى كەز كەلگەن جاڭا ەمدەلۋشى بىردەن ماماندارعا اشىلىپ سويلەسپەيدى. ءتىپتى سەنبەيدى. وسى كەزدە تەڭ كونسۋلتانت اينالىسادى. سودان كەيىن بارىپ, ول اداممەن ماماندار اينالىسادى, – دەيدى جەتەكشى مامان امانجان ابدۋكارىموۆ.

ورتالىقتاعى ماماندار قۇمار ويىنعا تاۋەلدى بولاتىنداردىڭ نەگىزگى سەبەبى تۇقىم قۋالاۋ, وتباسى جانە ورتا ەكەنىن ايتادى. بۇل – نەگىزگى سەبەپتەر. بۇعان قوسا قازىرگى كوۋچ, ترەنەرلەر تەز بايىپ كەتۋ تۋرالى ايتا بەرەتىن موتيۆاتسيالىق ۇگىت-ناسيحاتتار مەن بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ جارناماسى وتە كوپتىگى اسەر ەتەتىنىن العا تارتادى.

– قۇمار ويىنعا سالىنعان ادامداردى كوبىنە جاقىندارى الىپ كەلەدى. ويتكەنى ادام ءالسىز, دەرت كۇشتى. ولار ءوز اياعىمەن كەلە المايدى. قۇمار ويىنعا اقىل-ەسى تومەن ادامدار ەمەس, كەرىسىنشە, جاستايىنان ءارتۇرلى سالادا ناتيجەگە جەتكەن ادامدار كوبىرەك كەلەدى. ويتكەنى ونداي ادام ءوزىن «جولىم بولعىش» دەپ ويلايدى. ماسەلەن, «بولاشاق» باعدار­لا­ماسىمەن شەتەلدەن وقىپ كەلگەندەر بار, قازاق-تۇرىك ليتسەيىندە وقىعاندار بار, اسكەري سالادان دا كوپ. بۇلاردىڭ IQ دەڭگەيى جوعارى. ء«بىر اي قينالىپ اقشا تاپقانشا, ءبىر ساعاتتىڭ ىشىندە شىلقىپ شىعا كەلەمىن» دەگەن وي تۋادى ولاردا. ءسويتىپ, تاۋەلدىلىككە ءتۇسىپ قالادى, – دەيدى ورتالىق ماماندارى.

ولاردىڭ ايتۋىنشا, قازىر كوپ جاستار مەملەكەتتىك وڭالتۋ ورتالىقتارىنا كوپ بارمايدى. ويتكەنى وندا ەمدەلۋشى تۋرالى دەرەك رەسمي تىركەۋگە الىنادى. ودان كەيىن ول ادامنىڭ بولاشاعىنا بالتا شابىلۋى مۇمكىن. ويتكەنى ونىڭ ىشىندە ءومىر پاراعىن ەندى باستاعان جاستار بار. ال مۇندا ەمدەلەتىندەر تۋرالى دەرەك كەلىسىم بويىنشا ءانونيمدى ساقتالادى.

جەلگە ۇشقان 70 ملن تەڭگە

دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, لۋدوما­نياعا ىلىككەن ادامنىڭ ءبىرىنشى مىنەز-قۇلقى وزگەرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇنەمى سىركەسى سۋ كوتەرمەي تۇرادى. ءتۇن ۇيقىسى بۇزىلىپ, اسقا زاۋقى بولمايدى. تۇيىقتالادى. بۇل بەلگىلەر بايقالعان كەزدە ماماندارعا قاراتۋ قاجەت. ياعني جاقىندارى جاناشىرلىق تانىتپاسا, ءىس ناسىرعا شاپتى دەي بەرىڭىز. مۇنى وسى ورتالىقتا ەمدەلىپ جاتقان باقتيار دا راستاپ وتىر. ول تەگىن جازباۋىمدى ءوتىندى. جاسى 40-قا جۋىقتاپ قالعان. ءتورت جىل بويى قۇمار ويىنعا تاۋەلدى بولىپتى.

– ءوزىمىزدىڭ پاتولوگيامىز بار, ول بەلگىسىز ءبىر الىس جاق. ادام باسىنا نەشە ءتۇرلى وي كەلەدى. ءوز-ءوزىڭدى ولتىرە سالعىڭ كەلەتىن كەزدەر دە ءجيى بولادى. سوندىقتان مامانمەن سويلەسۋ كەرەك. ولار ىشكى دۇنيەڭدەگى نارسەلەردى سىرتقا الىپ شىعىپ, جۇمىس ىستەيدى. قىسقاسى, ەسىمدى ءبىر جيناسام, ءتورت جىلدا 70 ملن تەڭگە ۇتىلىپپىن, – دەيدى ەمدەلۋشى.

راسىندا, ورتالىقتا ەمدەلۋشىلەردىڭ قاراسى كوپ ەكەنى بايقالادى. مامان­دار­دان تاۋەلدىلىككە سالىنعان ادامدارعا قانشالىقتى ەم قوناتىنىن سۇراپ كوردىك.

– ءبىزدىڭ ىشكى ستاتيستيكامىز بەن جالپى زەرتتەۋلەرىمىز بار. سوعان ساي, تولىق 5 اي ستاتسيونار تۇرىندە ەمدەۋدەن وتكەن 10 ادامنان التاۋ-جەتەۋى تولىق ايىعىپ شىعادى. ال ەمدەلىپ شىققاننان سوڭ بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا, ءبىر اي نەمەسە ءبىر جىلدان كەيىن قۇمارلىققا قايتا سالىنىپ كەتەتىندەر بولادى. سول ءۇشىن ءبىز ەمدەلۋشىلەردىڭ وتباسىن دا وقىتامىز, – دەيدى ورتالىقتىڭ پسيحولوگ مامانى دانيار جامانتاەۆ.

تاعى ءبىر مۇرات ەسىمدى ەمدەلۋشى قۇمار ويىنعا قۇنىققانى سونشا, ءباس تىگەمىن دەپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى ءوزىنىڭ باسىن تىگىپ جىبەرە جازداعانىن ەندى تۇسىنگەنىن ايتادى.

– وڭالتۋ ورتالىعىندا ەمدەلىپ, تاۋەل­­دىلىكتەن ايىققاندا ومىرگە قايتا كەلگەندەي بولدىم. جاسىراتىنى جوق, ىستەمەگەنىم جوق. قازىر ويعا الۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. بەس بالاممەن, وتباسىممەن اجىراستىم. مە­نىڭ كەسىرىمنەن انام ەكى رەت ينسۋلت الدى. ۇيدە ساتپاعان ەشتەڭە قالمادى. ءبارىن باسكە تىكتىم. قارىزعا بەلشەمنەن باتتىم. بارىنەن ايىرىلىپ, جالعىز قال­دىم. ساتاتىن ەشتەڭە قالمادى. تاپ-تازا تاقىرعا وتىردىم. ءسويتىپ, ءبىر كۇنى ترانس­پلانتاتسيا تۋرالى ەستىدىم. ياعني اعزا­لارىمدى دونور رەتىندە جاسىرىن ساۋدالايمىن دەپ شەشتىم. مۇنىمدى بايعۇس شەشەم ەستىپ قالىپتى, سودان وسىندا اكەل­دى. ەگەر مەن مۇندا كەلىپ وڭالماسام, قازىر قاڭ­قا سۇيەگىم عانا قالعانداي ەدى. قازىر, شۇكىر, ءبارى وڭالىپ كەلەدى, – دەيدى ول.

«Komek Center» پسيحولوگيالىق وڭال­تۋ­ ورتالىعىندا وزبەكستان, قىرعىز ەلدە­رى­مەن قاتار كانادا, گەرمانيا ەلدە­رىنەن كەلىپ ەمدەلەتىندەر دە بار.

قاراپ تۇرساق, اقشادان ۇتىلعان, تاعدىرعا تۇتىلعان دا – ويىنشى. ويىن­حانا­­لاردىڭ ۇپايى تۇگەل. ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسى ۇسىنعان دەرەك بويىنشا, ەلى­مىزدە قۇمار ويىنحانالار شامامەن 40%-عا ازايعان. بىلتىر ەلدە جاسىرىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن 12 ورىن انىقتالدى. بۇعان قوسا ويىن تەرمينالدارىنا قاتىستى 28 قىل­مىستىق ءىس قوزعالعان ەكەن. ماماندار وتكەن جىلدارعا قاراعاندا جاع­داي تۇزەلىپ كەلە­دى دەپ سەندىرەدى. ياعني كەيىنگى بەس جىل­دا قىلمىس 5,5 ەسە ازايعان. الاي­دا ويىن بيزنەسىنە قۇيىلعان ينۆەس­تي­تسيالار كولەمى 300 ملن تەڭگەدەن اسىپتى.

بەلەڭ العان ىندەتپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ۇكىمەت بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردى, لوتە­رەيا­­لاردى جانە ونلاين كازينولاردى جار­نا­مالاۋعا تىيىم سالماق. جاس دەڭگەيىنە قاتىستى دا وزگەرىس بولۋى مۇمكىن. ويىن ويناۋعا رۇقسات بەرۋ 25 جاسقا دەيىن بولماق. بۇعان قوسا اليمەنت تولەمەي جۇرگەندەر مەن بانك نەسيەلەرىنىڭ مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى بار ازاماتتاردىڭ وينا­ۋىنا تىيىم سالۋ قاراستىرىلىپ جاتىر.

بەيرەسمي اقپارات بويىنشا بانك­تەر­دىڭ ترانزاكتسيالارىنىڭ 40 پايىزىن ءباس تىگۋ قۇرايدى ەكەن. 2017 جىلدان باس­تاپ بۋكمەكەرلىك بيزنەس اينالىمى 15,5 ملرد تەڭگەدەن 2022 جىلى 554 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوسىپتى. ال بىلتىر 1 ترلن تەڭگەگە جەتىپ جىعىلعان ەكەن. تاعى ءبىر دەرەك, باس پروكۋراتۋرا اقپاراتى بويىنشا بىلتىر ەلدەگى 305 مەملەكەتتىك قىزمەتكەر قوناەۆ قالاسىنداعى كازينولارعا 507 ملن تەڭگە ۇتىلىپتى. سوندا بۇل قاراجات مەملەكەتتىڭ, ياعني حالىقتىڭ سالىعىنان تۇسكەن قارجىسى ەمەس پە دەگەن دە سۇراق كوكەيدى تەسەتىنى راس.

ەلىمىزدە مەكتەپ جاسىنداعى 3,5 ملن بالانىڭ 700 مىڭنان استامى ءبىر رەت بولسىن ءباس تىككەن. «دانىككەننەن قۇنىققان جامان». بىراق سول قۇنىعۋ دانىگۋدەن باس­تالىپ كەتپەسە يگى ەدى...