كودەكستىڭ ماقساتى – جاريا-قۇقىقتىق قاتىناستاردان تۋىندايتىن داۋلاردى سوتتا قاراۋ كەزىندە ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاپ, ولاردىڭ سوت ۇدەرىسىندە اكىمشىلىك باسقارۋ ورگاندارىمەن تەڭ دارەجەدە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ. وعان دەيىن جاريا-قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ تاراپتارى تەڭ بولمادى, تارازىنىڭ ءبىر جاعىندا جەكە تۇلعا, ەكىنشى باسىندا ءوز مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن اپپاراتى بار مەملەكەتتىك ورگان تۇراتىن. مىنە, كودەكس جانە دە اكىمشىلىك سوتتاردى قۇرۋ ءدال وسى تەڭسىزدىكتى جويۋعا باعىتتالعان.
اكىمشىلىك ادىلەت دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپ ەلىندە قولدانىلىپ كەلەدى. ول قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ سانالادى. جاڭا كودەكستىڭ قابىلدانۋىمەن جەكە تۇلعا جانە اكىمشىلىك ورگان اراسىنداعى داۋ سوتتا قارالعاندا جەكە سوت وندىرىسىنە ءبولىنىپ شىعارىلدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتىنىڭ توراعاسى بەردىبەك مۇستافين مەن وسى سوتتىڭ سۋدياسى گۇلميرا دانياروۆا وتكەن جىلدىڭ جۇمىس قورىتىندىسىن شىعارعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى.
ءبىر جىلدىڭ ىشىندە مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتقا 699 تالاپ-ارىز تۇسكەن ەكەن. سونىڭ ىشىندە ەڭ كوبى – سوت ورىنداۋشىلاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قارسىلىق بىلدىرگەن داۋلار. 2022 جىلى ونىڭ سانى 234 بولسا, بىلتىر ءسال عانا ازايىپ 209-عا تۇسكەن. بۇل سوت ورىنداۋشىلاردىڭ سۋديانىڭ شەشىمى اياسىنان شىعىپ كەتە بەرەتىن ارەكەتىن كورسەتىپ تۇر. ويتكەنى شاعىمدانۋشىلار سۋديانىڭ شەشىمىنە ەمەس, كوبىنەسە سوت ورىنداۋشىنىڭ ارەكەتىنە قارسىلىق بىلدىرەدى ەكەن.
تالاپ-ارىزدىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن بولىگى جەر, تۇرعىن-ءۇي قاتىناستارى جانە سالىق ماسەلەسىنە بايلانىستى داۋلار. ناقتى ايتار بولساق, جەر داۋىنا قاتىستى ارىزدار 127 بولعان, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما از. 2022 جىلى ولاردىڭ سانى 179 بولعان. ال تۇرعىن-ءۇي قاتىناستارىنا قاتىستى داۋلار 68 بولىپ, الدىنداعى جىلدان 3-كە عانا ارتقان. م ۇلىك جانە سالىققا قاتىستى داۋلار تۇراقتى تۇردە ەكى جىلدا دا 40-تان ءسال ارتىق. مەملەكەتتىك قىزمەت الۋعا قاتىستى داۋلار دا تۇراقتى تۇردە 60-تىڭ ماڭىندا بولىپ وتىر.
مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتى سوت ۇدەرىسى بارىسىندا ەكى تاراپتى مامىلەگە كەلتىرۋگە تىرىسادى. وتكەن جىلى 149 تالاپ-ارىز تاراپتاردىڭ كەلىسىمگە كەلۋىنە بايلانىستى قايتارىلعان. 47 ىستە ۇدەرىس بارىسىندا بەيبىت كەلىسىمگە قول قويىلعان. سونداي-اق 353 تالاپ-ارىز اكىمشىلىك سوت اتقارۋ تارتىبىنە جاتپايتىندىقتان, تالاپ-ارىز بەرۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەندىكتەن جانە باسقا سەبەپتەرمەن قايتارىلعان.
قارالعان ىستەرگە بارلىعى 144 شەشىم شىعارىلعان, سونىڭ 99-ى تالاپ-ارىز بەرۋشىنىڭ پايداسىنا شەشىلگەن. بۇل بارلىق ءىستىڭ 68,9 پايىزى دەگەن ءسوز. سوت ۇدەرىسىندە 45 تالاپ ارىزدىڭ قاناعاتتاندىرىلمايتىندىعى تۋرالى شەشىم شىققان.
اكىمشىلىك ىستەردى قاراۋ كەزىندە تاراپتارعا 32 رەت اقشالاي ءوندىرۋ شاراسى قولدانىلعان. 17 لاۋازىمدى تۇلعاعا, ونىڭ ىشىندە 4-ءى اكىم, 6 مەملەكەتتىك ورگان باسشىسى, 3 جەكە سوت ورىنداۋشى, 9 تالاپ قويۋشىنىڭ وكىلدەرى جانە باسقا تۇلعالارعا اقشالاي ءوندىرۋ شاراسى قولدانىلعان.
شارا قولدانىلعان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىسى. ولارعا زاڭ اياسىندا 10 جانە 20 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە اقشالاي ءوندىرۋ شاراسى قولدانىلىپتى. بارلىق ءىس بويىنشا قولدانىلعان اقشالاي ءوندىرۋ شارالارى لاۋازىمدى تۇلعالاردان ءوندىرىلىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىسىنە تولەنگەن. بۇل شارالاردىڭ ءبارى لاۋازىمدى تۇلعالارعا سوتتىڭ سۇراۋى بويىنشا تالاپ ەتىلگەن جازباشا دەرەكتى بەرمەگەنى جانە ءتيىستى قۇجاتتاردى سوتقا تۇسىرمەگەنى ءۇشىن قولدانىلعان.
مۇنداي پروتسەسسۋالدىق مىندەتتەر ورىندالماعاندىقتان, سوت ۇدەرىسىنە دايىندىق تولىق جۇرگىزىلمەيدى, ال سۋديا سوت وتىرىسىن كەيىنگە قالدىرۋعا ءماجبۇر بولادى, سوندىقتان تاراپتاردى سوت الدىندا ءوز مىندەتتەرىن ءتيىستى ورىنداۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ولارعا وسىنداي شارا سوتپەن قولدانىلعان.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
