ەڭ اۋەلى دەپۋتاتتار «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردە عىلىمي دارەجەلەر تۋرالى قۇجاتتاردى ءوزارا تانۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قارادى. اتالعان ماسەلەگە قاتىستى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك بايانداما جاسادى.
«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ 97-بابىندا وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي دارەجەلەرى ءار تاراپتىڭ ۇلتتىڭ زاڭناماسىنا سايكەس تانىلادى دەپ كوزدەلگەن. دەگەنمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگىزگى قاعيداتى – ءتورت بوستاندىق. سونىڭ ىشىندە تاۋارلار, قىزمەتتەر, جۇمىس كۇشى مەن كاپيتال الماسۋ. وسى ورايدا جۇمىس كۇشىنىڭ بوستاندىعى وسىنداي باپتارمەن ءسال شەكتەلەدى. سوندىقتان كەلىسىمنىڭ 6-بابىندا كوزدەلگەن جاعدايدى قوسپاعاندا, عىلىمي دارەجەلەر تۋرالى قۇجاتتاردى ۇلتتىق تانۋ راسىمدەرىن جۇرگىزبەي-اق تانۋدى ۇسىنادى», دەدى س.نۇربەك.
اتالعان كەلىسىمگە 2023 جىلعى 8 ماۋسىمدا سوچيدە قول قويىلعان. قۇجات وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ازاماتتارىنىڭ عىلىمي دارەجەلەرىن ولاردىڭ اۋماعىنداعى ەڭبەك كوشى-قونى شەڭبەرىندە تانۋدى كوزدەيدى.
قۇجاتتا بىرقاتار ماسەلە قاراستىرىلعان. ماسەلەن, ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ اۋماعىندا ەڭبەك قىزمەتىن جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا عىلىمي دارەجەلەردى (فيلوسوفيا دوكتورى (PhD), بەيىنى بويىنشا دوكتورى, عىلىم كانديداتى جانە عىلىم دوكتورى) راستاۋسىز تانىلادى. سونداي-اق ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ ازاماتتارى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتە بەلگىلەنگەن اكادەميالىق دارەجەسى بويىنشا ۇستەمەاقى الۋعا ءوتىنىش بەرگەن جاعدايدا عىلىمي دارەجەلەر تۋرالى قۇجاتتاردى تانۋدىڭ ۇلتتىق راسىمدەرى قولدانىلادى.
عىلىمي دارەجەلەر تۋرالى قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقالىعىن تەكسەرۋدىڭ وبەكتيۆتى تەتىكتەرىن قۇرۋ جانە قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا اقپارات الماسۋ كوزدەلگەن. تۇپنۇسقالىقتى تەكسەرۋ ءۇشىن مۇددەلى ۇيىمدار باسقا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنا سۇراۋ سالۋعا قۇقىلى. قازىرگى تاڭدا ەاەو-عا مۇشە ەلدەر وسى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ بويىنشا ىشكى راسىمدەردى جۇرگىزىپ جاتىر.
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتىڭ كوشى-قونى سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قارادى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا 2022 جىلدىڭ ساۋىرىندە ماقۇلدانعان بولاتىن. قۇجاتتا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق تيىسپەۋشىلىگىنە قارسى قىلمىستارى ءۇشىن سوتتالعان شەتەلدىكتەردىڭ قازاقستانعا كەلۋىن, سونداي-اق ەل ازاماتتىعىن الۋىن شەكتەۋ ۇسىنىلادى.
سونىمەن قاتار ەكسترەميستىك نەمەسە تەرروريستىك ارەكەتكە قاتىسى بار شەتەلدىكتەرگە ەلگە كىرۋگە تىيىم سالىنادى. توتەنشە جاعداي كەزىندە مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن قۇجاتتار جارامدى بولادى. تۇزەتۋلەردە توتەنشە جاعدايلار كەزىندە مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن قۇجاتتاردى ۇزارتۋ نەمەسە اۋىستىرۋ مۇمكىندىگى بولماعان جاعدايدا پايدالانۋ ماسەلەسى رەتتەلەدى. مۇنداي قۇجاتتار قولدانۋ مەرزىمىنە قاراماستان جارامدى دەپ تانىلادى.
بۇدان بولەك, تۇزەتۋلەردى ەكىنشى وقىلىمعا دايىنداۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار «قانداس» مارتەبەسىن بەرۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان جاڭا نورما ازىرلەدى. ەندى «قانداس» مارتەبەسىن جانە قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن ءوتىنىش بىلدىرگەن ادامداردىڭ ۇلتى قازاق ەكەنىن انىقتاۋ ءتارتىبى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە كىرەدى.
سونىمەن قاتار قانداستاردى قابىلداۋدىڭ وڭىرلىك كۆوتاسىنا ەتنوستىق قازاقتاردىڭ جەكە وتباسى مۇشەلەرى, قانداستاردىڭ جەسىرلەرى جانە ولاردىڭ ورتاق بالالارى ەنگىزىلەدى. ازاماتتىق الۋدىڭ وڭايلاتىلعان ءتارتىبىن قولدانا الاتىن ادامدار ساناتى كەڭەيتىلدى. ەندى ەلىمىزدە زاڭدى تۇردە تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ جەسىرلەرى تۇرۋ مەرزىمىنە قاراماستان وڭايلاتىلعان (تىركەۋ) تارتىپپەن قازاقستان ازاماتتىعىن الا الادى. سونداي-اق بۇل قاتارعا حالىقارالىق شارتتار نەگىزىندە وڭايلاتىلعان تارتىپپەن قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا قۇقىعى بار ادامدار دا كىرەدى.
زاڭ اياسىندا كوشىپ-قونۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى ۇكىمەت ايقىنداعان قابىلداۋشى وڭىرلەردەن كونكۋرسسىز الا الادى. ولار بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە جانە يەلىكتەن شىعارۋ قۇقىعىنسىز ۋاقىتشا قىسقا- مەرزىمدى وتەۋلى جەر پايدالانۋ (جالداۋ) قۇقىعى نەگىزىندە بەرىلەدى.
بۇل رەتتە جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ كولەمى ەڭ از مولشەردەن اسپاۋى كەرەك. ال شارۋاشىلىق سەرىكتەستىگىنىڭ جارعىلىق كاپيتالىنا سالىم رەتىندە يەلىكتەن شىعارۋ جانە بەرۋ قۇقىقتارى كوزدەلمەيدى. وڭىردەن كوشكەن كەزدە جەر پايدالانۋ قۇقىعى توقتاتىلادى. مۇنداي ايماقتاردا 5 جىلدان استام تۇرىپ, ءوز مىندەتتەرىن تيىسىنشە ورىنداعان قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ جاڭا مەرزىمگە شارت جاساسۋعا باسقالارعا قاراعاندا باسىم قۇقىعى بولادى.
زاڭ جۇمىس كۇشى جەتىسپەيتىن وڭىرلەرگە ەرىكتى كوشۋگە قاتىسۋشىلارعا قونىس اۋدارۋ ءۇشىن تولەنەتىن مەملەكەتتىك سۋبسيديالاردى قورعاۋ نورماسى بەلگىلەندى. بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ الدىنداعى نەسيەلىك مىندەتتەمەلەرى بويىنشا الىمداردان تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى تولەۋ بويىنشا شىعىستاردى وتەۋ ەنگىزىلەدى.
زاڭ جوباسىنداعى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ەڭبەكشى كوشىپ-قونۋشىلارعا ءبىر ايدان ون ەكى ايعا دەيىنگى كەز كەلگەن مەرزىمگە جۇمىسقا رۇقسات الۋ مۇمكىندىگى بەرىلەدى. قازىر مۇنداي رۇقسات ءبىر, ەكى, ءۇش نەمەسە ون ەكى ايدان كەم بولماۋى قاجەت مەرزىمگە بەرىلەدى. بۇل رەتتە جۇمىس ىستەۋگە بەرىلەتىن رۇقساتتىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ دا ءبىر, ەكى نەمەسە ءۇش اي بولۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار ەندى جۇمىس ىستەۋگە رۇقساتتى مەرزىمى بىتكەنگە دەيىن ەلدەن شىقپاي-اق ەڭ كوبى ءۇش ايعا ۇزارتۋعا بولادى.
حالىقتىڭ كوشى-قونى جانە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا زاڭدا قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندەگى بەينەباقىلاۋ قۇرىلعىلارىن قاساقانا بۇزعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. وسىعان وراي زاڭنىڭ مازمۇنى تەك كوشى-قون سالاسىنداعى عانا ەمەس, باسقا دا سالالارداعى زاڭنامانى قامتىعاندىقتان, اتاۋى دا وزگەرتىلدى.
بۇل قىلمىس ءۇشىن جازا ەنگىزۋ ۇسىنىلادى: سوتتالعاندارعا – نەگىزگى وتەۋ مەرزىمىنە قوسىمشا ەكى جىلعا دەيىن, قىزمەتكەرلەرگە – 2 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ايىپپۇل, 600 ساعاتقا قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ, 2 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ نەمەسە شەكتەۋ.
بۇدان بولەك, جالپى وتىرىستا ءماجىلىس دەپۋتاتى ءمادي تاكيەۆتىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ ماسەلەسى قارالدى. وتكەن اپتادا ول جاڭارتىلعان ۇكىمەت قۇرامىندا قارجى ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. ال ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاتيانا ساۆەلەۆا سايلاندى.
ايتۋار قوشمامبەتوۆ ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ول – «Respublica» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ وكىلى. ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە ول انت قابىلداپ, ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
سونداي-اق ءماجىلىس كوميتەتتەرى بىرقاتار زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. ولاردىڭ قاتارىندا سۋ كودەكسىنىڭ جوباسى مەن سۋ قورىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ىلەسپە تۇزەتۋلەر, قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن جەتىلدىرۋ جانە جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى زاڭ جوباسى, «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بار.
جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ەرلان سايروۆ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتەن ەكونوميكا مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سالالارىندا باسەكەلەستىك ءۇشىن تەڭ جاعداي جاساۋدى سۇرادى.
«پرەزيدەنت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنا «ەكونوميكاعا جاڭا يمپۋلس بەرۋ ءۇشىن ۇكىمەت كاسىپكەرلەرمەن تەرەڭ ارىپتەستىك ورناتۋى قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى. بۇل وتە ماڭىزدى. سەبەبى كاسىپكەرلىك تاڭداۋلى ازاماتتاردىڭ ەنشىسى بولماۋى كەرەك. ياعني ۇلتتىق بيزنەس جەكە دارا ادامداردىڭ قولىندا ەمەس, جاپپاي حالىقتىڭ يگىلىگىندە بولۋعا ءتيىس. ادال ءارى ادىلەتتى ۇلتتىق بۋرجۋازيانى قالىپتاستىراتىن ۋاقىت جەتتى», دەدى ە.سايروۆ.
دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, ەلدە ءالى كۇنگە دەيىن بيزنەستە, جەر بايلىعىن يگەرۋدە دە مونوپوليا بار. بۇعان دالەل رەتىندە نەگىزگى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر 10 كومپانيانىڭ ەنشىسىندە, ال ءىرى سالىق تولەيتىندەردىڭ سانى ودان دا از ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ات توبەلىندەي توپ ەلىمىزدىڭ شيكىزات, قارجى سالاسىنا ەكسپلۋاتاتسيا جاساپ, مەملەكەتتىڭ جول, تەمىرجولى, كوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى ءىرى مەملەكەتتىك تەندەرلەرگە ءجون-جوسىقسىز يە بولدى. قازاقستان ازاماتتارى وليگارحتاردىڭ كەسىرىنەن «مۇمكىندىكتەر تەڭسىزدىگىنە» ۇشىراپ وتىر. وسى ءۇردىستى توقتاتۋ كەرەك. مۇنداي قۇبىلىس ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تىنىس-تىرشىلىگىنە ۇلەس قوسىپ, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقىسى كەلەتىن مىڭداعان قاراپايىم ازاماتقا ءوز الەۋەتىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى», دەدى ە.سايروۆ.
قايرات بالابيەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆاعا جولداعان ساۋالىندا جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ماسەلەسىن كوتەردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جەكەمەنشىك مەكتەپتەر مەملەكەت تاراپىنان قولداۋعا مۇقتاج.
«ەلىمىزدە بالا سانى ارتىپ, ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن مەكتەپتەر كوبەيگەن كەزدە ۇكىمەت كاسىپكەرلەرگە ۇسىنىس جاساپ, جەكەمەنشىك مەكتەپتەر سالۋعا شاقىردى. وسىعان بايلانىستى 2004-2010 جىلدارى جەكەمەنشىك مەكتەپتەر جاپپاي اشىلىپ, وقۋ ورىندارىنىڭ تاپشىلىعىن شەشۋگە وڭ اسەر ەتتى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە 7 611 ءبىلىم ۇياسىنىڭ 707-ءسى – جەكەمەنشىك. وقۋشىلار سانى 245 مىڭنان استام جانە ولاردىڭ تەڭ جارتىسى – باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى. بۇگىندە مەكتەپتەردەگى ورىن تاپشىلىعى وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ, 270 مىڭنان استام ورىن جەتىسپەي وتىر. مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى شارالار قابىلدانباسا, بۇل كورسەتكىش الداعى ءۇش جىلدا 4 ەسەگە ارتۋى مۇمكىن», دەدى ق.بالابيەۆ.
وسى ورايدا دەپۋتات جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە ۇكىمەت تاراپىنان جەتكىلىكتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىرماعانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك پەن جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى قارجىلاندىرۋ تارتىبىندە ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق ورىن الىپ وتىر. «مەملەكەت ەسەبىنەن جەكەمەنشىك مەكتەپتەردە تەگىن ءبىلىم الاتىن از قامتىلعان وتباسى بالالارىنا بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كومەك, ىستىق تاماق, مەكتەپ فورماسىمەن قامتۋ, وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋلىقتار ساتىپ الۋ قاراستىرىلماعان. سول سەبەپتەن الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن وتباسى بالالارى ورىن جەتىسپەۋىنەن جاي مەكتەپتەن جەكەمەنشىككە اۋىستىرىلسا, مەملەكەتتەن بەرىلەتىن كومەكتەن قۇر قالادى», دەدى ق.بالابيەۆ.
