سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
اسىرەسە, كەيىنگى ۋاقىتتا قازاقستان مەن رەسەي قارىم-قاتىناسىنا سىنا قاققىسى كەلەتىندەر «ورىس تىلىنە قىسىم كورسەتىلە باستادى» دەگەن نەگىزسىز جەلەۋدى العا ۇستايتىن بولعان. ەتنوسارالىق تاتۋلىق – قىلداي نازىك ماسەلە. سوندىقتان كورشىلەس ەلدەردىڭ دوستىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن جىمىسقى ارەكەتتەرگە جول بەرۋگە بولمايدى. قوعام بۇل ماسەلەگە زەردەلى كوزقاراس, تەرەڭ پايىممەن قاراعانى ابزال.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇل باعىتتا ەتنوستار دوستىعىن دانەكەرلەيتىن ماڭىزدى جوبالاردى قولعا العان. وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا كەڭ سۇرانىسقا يە بولعان «ۇيدە سويلە» جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى الەكساندرا مىسكينا تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتىپ, حالىقتار دوستىعىنا كۇيە جاققىسى كەلەتىندەردى سىنعا الدى.
– الەم كۇن سايىن وزگەرىپ كەلەدى. اقپاراتتىق مايدان قىزا تۇسكەن. وسىنى پايدالانىپ, قازاق-ورىس دوستىعىن سىنايتىندار, الدەقاشان قالىپتاسقان يگى ۇستانىمداردى اياقاستى ەتكىسى كەلەتىندەر پايدا بولا باستادى. قاقتىعىس تۋدىراتىن تەحنولوگتەر ءتىل تاقىرىبىن وشپەندىلىك تۋدىرۋدىڭ ەڭ جىلدام جانە ءتيىمدى ادىستەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە پايدالانادى, كوپۇلتتى ەلدەردە بۇل ءمىنسىز جۇمىس ىستەيدى. قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناسى ماسەلەسىنىڭ ۇنەمى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي, كىمنىڭ ايتقانىنا قاراي دوستىق نەمەسە داۋ-دامايعا اينالۋىنىڭ باستى سەبەبى – ءبىزدىڭ گەوساياسي ۇستانىمىمىز. رەسەي ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن كورشىمىز بولدى, سولاي بولادى دا. الەم كارتاسىن عاسىرلار بويى, ءبىزدىڭ ارعى اتالارىمىز بەن ولاردىڭ ارعى اتالارى جاساعان جانە ءبىزدىڭ رەسەي فەدەراتسياسىمەن شەكارالاس بولۋىمىز بەكەر ەمەس. سوندىقتان قازاق-ورىس دوستىعىن سىناۋ ابەستىك. ءبىز باسقا قۇرلىققا كوشپەيمىز, رەسەي دە كوشپەيدى. جاقىن كورشىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساي بەرۋىمىز كەرەك. ديپلوماتيا قازاقتىڭ قاي كەزدە دە مىقتى تۇسى بولعان, داۋدى سوزبەن شەشۋ ونەرى بۇل ولكەدە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءۇردىس. ءسوز بەن ادىلدىكتىڭ كۇشى – تالاي جانجالدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتقان مايقى بيلەردەن جالعاسقان مەكتەپ. ءبىز بۇل ءداستۇردى جالعاستىرامىز. قازاقتار ەجەلدەن كورشىنى الىس تۋىستان دا جاقىن ساناعان, بۇل قاعيدا قازىرگى گەوساياساتتا دا قولدانىلادى. ارانداتۋشىلىق دانەگىن ەگىپ جاتقاندار مەنتاليتەتىمىزدى بىلمەگەندىكتەن, اقپاراتتىق قوقىسپەن دالاعا وت جاعۋعا بولادى دەپ ويلايدى. بىلە-بىلگەنگە بۇل ۇساق-تۇيەك ماسەلە ەمەس. مۇنداي ۋاقىتشا ارانداتۋشىلىقتار دالا دانالىعىنىڭ الدىندا دارمەنسىز ەكەنىنە سەنىمدىمىن. قحا باستاماسىمەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ بويىنشا ناتيجەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى, ەتنوس وكىلدەرىنىڭ سانى كۇننەن-كۇنگە كوبەيە باستادى. ءبىز قازاق ءتىلىن تۋعان جەردى سۇيگەنىمىز, قۇرمەتتەگەنىمىز ءۇشىن ۇيرەنەمىز. ال ورىس ءتىلى ەلىمىزدە تەپەرىش كورىپ جاتىر دەگەن ءسوز مۇلدە قيسىنعا كەلمەيدى, ونىمەن قالاعان ادام, قالاعانىنشا سويلەپ ءجۇر, – دەيدى قحا مۇشەسى ا.مىسكينا.
«قازاقستاندى مەكەندەيتىن ەتنوستاردىڭ ءتىل ەركىندىگىنىڭ ساقتالۋى مەن ولاردىڭ ءتىل ساياساتىنا قاتىستى كەنجە قالىپ جاتقان تۇستارى بار ما؟» دەگەن ساۋالدى «قازاقشا سويلەيتىن كلۋب» قوعامدىق جوباسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى ولگا سپيريناعا جولدادىق.
ء«بىردى-ەكىلى جەكەلەگەن ادامداردىڭ پىكىرى قوعامدىق ويدى بىلدىرمەيدى. كىم ەكەنى بەلگىسىز, بەيتانىس ادامنىڭ پىكىرىنە بولا قورىتىندى جاساي المايمىز. جەكە ءوز باسىم مۇنداي جاعدايلاردىڭ كۋاسى بولعان ەمەسپىن. مەنى دە, ورتامدى دا ورىس ءتىلىنىڭ كەسىرىنەن ەشكىم قىسپاققا العان ەمەس. مەن عالامتور بەتىندەگى بەينەلەردى كەزدەيسوق كوردىم جانە مۇنى تەرىس پيعىلداردىڭ جىمىسقى ارەكەتى دەپ باعالادىم. ارانداتۋشىلار قاي كەزدە دە بولعان جانە بولا بەرەدى دە. ولاردىڭ ارتىندا تۇراقتىلىقتى شايقاۋ, ابىرجۋ تۋعىزۋ سەكىلدى بەلگىلى ءبىر ماقساتتاردىڭ تۇرعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ارانداتۋشىلاردىڭ جەتەگىنە ەرەتىن بولساق, ءبىز ءۇشىن ەڭ قىمبات قۇندىلىقتان ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. بەيبىتشىلىك, بىرلىك, ەتنوستاردىڭ ءوزارا سىيلاستىعى مەن دوستىعى – تۇراقتى جانە دامىپ كەلە جاتقان قازاقستاننىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى. ونى ساقتاۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ازاماتتىق بورىشى. قولىمىزداعى يگىلىكتىڭ جويىلۋىنا جول بەرمەيىك! بۇل تەك ارانداتۋشىلار مەن ولاردىڭ ارتىندا تۇرعاندارعا عانا ءتيىمدى. ال ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى ايتارىم, ءاربىر ازامات مەملەكەتتىك تىلگە قۇرمەتپەن قاراۋعا ءتيىس. مەن «قازاقشا سويلەيتىن كلۋب» قوعامدىق جوباسىنا قاتىسامىن. بۇل – تەگىن سويلەسۋ كلۋبى. كەزدەسۋلەرىمىزدە قازاق ءتىلىن ويىن تۇرىندە ۇيرەنەمىز. ساباقتاردىڭ تۇجىرىمداماسى مەن باعدارلاماسىن ءوزىم قۇراستىردىم. بۇرىن كلۋب وتىرىستارى جۇيەلى تۇردە وتكىزىلسە, قازىر تەك سۇرانىس بويىنشا. مەن ۇيىمدارعا ساباقتار جۇرگىزەمىن», دەيدى و.سپيرينا.
ساراپشى قازاق تىلىندەگى اۋلا كلۋبتارىنا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلە جاتقانىن, قحا-نىڭ جاستار قاناتى ەلىمىزدەگى دوستىق پەن بىرلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن باسقا دا بىرنەشە باستامانى قولعا العانىن جەتكىزدى.
قحا – 30 جىلدان بەرى ەل تۇرعىندارىن ىنتىماققا ۇيىستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلە جاتقان بىرەگەي ۇيىم. اسسامبلەيا مۇشەسى الينا كان «سويلە» دەپ اتالعان اۋلا كلۋبىندا ازاماتتارعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. بىرنەشە ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن ول مەملەكەتتىك تىلگە قۇرمەت كورسەتۋ ءاربىر ازاماتتىڭ پايىم-پاراساتىنان حابار بەرەدى دەپ ەسەپتەيدى.
«قازاقستاندا قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى – ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى. قازاقستان – 120-دان استام ەتنوس وكىلدەرى تۇراتىن مەملەكەت. ءبىر-بىرىمىزبەن قازاقشا دا, ورىسشا دا سويلەسەمىز. باسقا فاكتورلارمەن قاتار, ءبىز تمد ەلدەرىمەن ورىس ءتىلى ارقىلى كەڭ اۋقىمدى قارىم-قاتىناس جاسايتىنىمىز انىق. قازىرگى ۋاقىتتا مەن – «الينا كانس ءتىل مەكتەبى» ونلاين مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى دارىسكەرىمىن. قازاق تىلىنەن ساباق بەرەمىن. ودان بولەك قوعامدىق جۇمىستارمەن اينالىسىپ, وزگە ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا قازاق ءتىلىنىڭ قانات جايۋىنا كوپ ۇلەس قوسىپ كەلەمىن. سونىمەن قاتار «Amanat» پارتياسىنىڭ «جاستار رۋحى» جاستار قاناتىنىڭ جانىنداعى «سويلە» اڭگىمەلەسۋ كلۋبىندا زامانداستارىما قازاق ءتىلىن تەگىن ۇيرەتەمىن. الەۋمەتتىك جەلىلەردە قازاق تىلىندە تانىمدىق بەينەروليكتەر جۇرگىزەمىن. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ باعىتىندا قىرۋار ءىس اتقارىپ كەلەدى. جىل سايىن جۇزدەگەن ەتنومادەني ءىس-شارا وتكىزىلەدى, ولارعا بەلسەنە قاتىسىپ جۇرگەن ازامات رەتىندە قحا ەل بىرلىگىنىڭ كورسەتكىشى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى, دەيدى ا.كان.
الماتى
