80-جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي اۋعانستانداعى سوعىس كسرو ءۇشىن ءىرى ساياسي جانە ەكونوميكالىق شىعىن اكەلە باستادى. حالىقارالىق جاعداي ودان ارمەن قيىنداي ءتۇستى. ەلدىڭ ءار تۇكپىرىندە سوعىستا قازا بولعاندار كوبەيىپ, قوعامدا كىنا ارتاتىن جاعداي ۇدەدى. وسىنىڭ بارلىعى حالىق اراسىندا نارازىلىق تۋدىردى. اۋعانستاننان اسكەردى شىعارۋ جانە سوعىستى توقتاتۋ تۋرالى قاتاڭ شەشىم قابىلداۋ قاجەت بولدى.
مۇنداي ۇدەرىس 80-جىلدارى باستالعانىمەن, ەشقانداي ناتيجە بەرگەن جوق. اۋعانستانعا اسكەر كىرگىزۋدىڭ قاتەلىك بولعانىن, 1985 جىلى بيلىككە كەلگەن ميحايل گورباچەۆ باستاعان ەلدىڭ جاڭا باسشىلىعى شەشۋگە تىرىستى. بۇل سوعىستىڭ كەڭەس وداعىنا «تولاسسىز تابىت» اكەلۋ مەن الەمدىك ايىپتاۋدان باسقا ەشتەڭە بەرمەيتىنىن باس حاتشى جاقسى ءتۇسىندى. 1986 جىلدىڭ قاراشا ايىندا كوكپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ وتىرىسىندا م.گورباچەۆ: «قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز اۋعانستاندا التى جىل بويى سوعىس جۇرگىزىپ كەلەمىز. ەگەر ءبىز باعىتىمىزدى وزگەرتپەسەك, 20 نەمەسە 30 جىل بويى سوعىسا بەرەمىز. ءبىز قىسقا مەرزىم ىشىندە مۇنى توقتاۋىمىز كەرەك», دەپ قاداپ ايتتى.
بۇل مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن اۋعانستاننان كەڭەس اسكەرلەرىن شىعارۋ ءۇشىن جاعداي جاساپ, ەل ىشىندەگى ساياسي احۋالدى وزگەرتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا ساياسات, جاڭا ساياسي قايراتكەر قاجەت بولدى. ەندى ماسكەۋدە اۋعانستان باسشىسى بابراك كارمالعا سالقىن قاباقپەن قارىم-قاتىناس جاساۋ تولىق بايقالدى. ول وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى شەشە المادى. ءسويتىپ, ول 1986 جىلى قاراشا ايىندا وتستاۆكاعا كەتتى. ونىڭ ورنىنا جاڭا باسشى مۇحاممەد نادجيبۋللا تاعايىندالدى.
اقش, پاكىستان, يران, باسقا دا قىزىعۋشىلىق تانىتقان ەلدەردىڭ وكىلدەرىمەن قارقىندى كەلىسسوز جۇرگىزىلدى. اۋعانستانداعى ورتالىق ۇكىمەت پەن وپپوزيتسيا كۇشتەرى اراسىنداعى ورناعان تەپە-تەڭدىك اۋعان داعدارىسىن شەشۋدىڭ سوعىسسىز جولدارىن ىزدەۋ قاجەتتىگىنە يتەرمەلەدى. اۋعان ەلى باسشىلىعىنا مۇحاممەد نادجيبۋللا كەلگەننەن كەيىن «ۇلتتىق تاتۋلاسۋ» تۋرالى اۋعانستان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى (ادر) رەۆوليۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ دەكلاراتسياسى قابىلداندى. وندا اتىستى توقتاتىپ, ۇلتتىق بەيبىتشىلىك ورناتۋ ماقساتىندا, ۋاقىتشا كواليتسيالىق مەملەكەت قۇرۋ جانە جالپى داۋىس بەرۋدى وتكىزۋ, ۇكىمەتتەگى مينيسترلىك لاۋازىمدارىنىڭ ءبىر بولىگىن وپپوزيتسيا وكىلدەرىنە بەرۋ تۋرالى ناقتى ۇسىنىس كەلتىرىلدى. وپپوزيتسيا مۇنداي ساياساتتى قابىل الماعانىمەن, ۇلتتىق تاتۋلاسۋ ساياساتىن جاريالاۋ اۋعانستاننىڭ ورتالىق ۇكىمەتىنىڭ بەدەلىن اسىرىپ, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ جەكە وكىلى د.كوردوۆەس ارقىلى 1982 جىلدان بەرى ناتيجەسىز جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋعان – پاكىستان كەلىسسوزدەرىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا جاڭا سەرپىن بەردى.
1988 جىلدىڭ 7 ساۋىرىندە تاشكەنتتە كوكپ وك باس حاتشىسى م.گورباچەۆ پەن ادر پرەزيدەنتى م.نادجيبۋللا كەزدەسىپ, قاقتىعىستى توقتاتۋ مەن كەڭەس اسكەرلەرىن اۋعانستاننان شىعارۋ ماسەلەلەرى قارالدى. ءبىر اپتادان كەيىن, 14 ساۋىردە ادر-داعى جاعدايدى ساياسي رەتتەۋ تۋرالى جەنەۆا كەلىسىمىنە قول قويىلدى. قول قويعاندار قاتارىنا كسرو, اقش, اۋعانستان مەن پاكىستان كىردى. اۋعانستان مەن پاكىستان ءبىر-بىرىنە قولسۇقپاۋشىلىق, باسىپ كىرۋدەن باس تارتۋ قاعيداسىنا, كسرو مەن اقش وكىلدەرى حالىقارالىق كەپىلدىك جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويدى. كەڭەس وداعى ءوز كونتينگەنتىن 9 اي مەرزىمدە الىپ شىعۋعا, ال قۇراما شتاتتار مەن پاكىستان ءوز تاراپتارىنان قارۋلى وپپوزيتسيانى قولداۋدى توقتاتۋعا مىندەتتەلدى.
1988 جىلى 15 مامىردا اۋعانستان اۋماعىنان كەڭەس اسكەرلەرىن شىعارۋ باستالدى, الايدا قاراشا ايىنداعى مودجاحەدتەر ارەكەتتەرىنىڭ جاندانا ءتۇسۋى, ۇدەرىستىڭ جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قالدىرىلۋىنا اكەلدى. دەگەنمەن 1988 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن كەڭەس اسكەرىنىڭ شامامەن جارتىسى اۋعانستاننان شىعارىلدى.
جەنەۆا كەلىسىمىنە قول قويىلعاننان كەيىن كەڭەستىك اسكەري بولىمشەلەرگە 555 رەت وق جاۋدىرىلدى, اۋەجايلار 26 رەت وق استىندا قالدى. 400 رەت ساقشى تۇراعىنا شابۋىل جاسالدى. شابۋىل, ءتىپتى, ۇكىمەتتىك اۋعان اسكەرلەرىنە دە جاسالىندى. 1989 جىلدىڭ 15 اقپانىنا دەيىن قارۋلانعان وپپوزيتسيا قولىنان 6954 ادام قازا تاپتى, 12220 ادام جاراقات الدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى بەيبىت تۇرعىندار ەدى. 1989 جىلدىڭ جاڭا جىلىنان كەيىنگى ءبىر جارىم اي ىشىندە, 15 اقپانعا دەيىن 39 كەڭەستىك اسكەري قىزمەتكەر قازا تاپتى.
جەنەۆا كەلىسىمىندە بەلگىلەنگەندەي, اۋعانستاننان 1989 جىلى 15 اقپاندا سوڭعى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اكەتىلۋى اياقتالدى. كەڭەس وداعى جەنەۆا كەلىسىمىن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ورىندادى. 15 اقپان كۇنى اۋعانستانمەن شەكارالاس تەرمەزگە (وزبەكستان) جاقىن بيىك قيالاردا كەڭەس جەرىنىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىنا قاراي كوز سالعان ايەلدەر ءوز ۇلدارىن, كۇيەۋلەرىن, سۇيىكتىلەرىن, جينالعان جۇرت ءوز ازاماتتارىن ۇزاق ساعات بويى كۇتتى. اۋعان تاراپىنان كەزەكتى كولوننا قاشان كەلەتىنىن ەشكىمدە بىلمەدى. الىس جاقتاردان دا ادامدار كەلىپ كۇتتى. تىپتەن قارالى قاعاز العاندار دا ۇمىتپەن كەلىپ, سول جاققا قاراپ وتىردى.
مۇندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, 40-ارميانىڭ سوڭعى قولباسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ب.ۆ.گروموۆ باسشىلىعىنداعى بارلاۋشىلاردىڭ ەكى باتالونى كەلە جاتتى. كولوننا كەڭەس جانە اۋعان جاعالاۋلارىن بىرىكتىرۋشى كوپىرگە كوتەرىلىپ, كەڭەس وداعى شەكاراسىنا كەلگەندە قولباسشى ب.ۆ. گروموۆ بروندالعان ماشيناسىنان جەرگە ءتۇسىپ, شەكارا قىزىل سىزىعىن جاياۋ كەسىپ ءوتتى. اۋعانستان تەرريتورياسىنان ەڭ سوڭعى بولىپ شىققان ب.ۆ.گروموۆ: ء«بىز ءوز مىندەتىمىزدى ورىنداپ, بورىشىمىزدى وتەدىك. بىزدەر ءۇشىن وتانىنا ءتىرى قايتپاعاندار قايعىسى ەشقاشاندا ءوز ورنىن تولتىرمايدى. بىزدەر سوعىستا جان تاپسىرعان قارۋلاس جاۋىنگەرلەرىمىزدى ەشقاشان ۇمىتپايمىز. بۇگىن اۋعانستان تەرريتورياسىندا بىردە-ءبىر كەڭەس اسكەرىنىڭ جاۋىنگەرى قالعان جوق», دەپ بۇكىل الەمگە مالىمدەدى. مىنە, وسى وقيعاعا 15 اقپاندا 35 جىل تولادى.
كسرو باسشىلارىنىڭ سولاقاي ساياساتى سالدارىنان باستالعان اۋعان سوعىسىنا قازاقستاننان 22 مىڭ ادام قاتىستى. ولاردىڭ مىڭعا جۋىعى وسى سوعىستا قۇربان بولدى, 20 ادام ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى. سوعىس اياقتالعانىمەن, اۋعان سوعىسى سيندرومى سالدارىنان 35 جىل ىشىندە 6 مىڭداي سارباز باقيلىق بولدى. مۇگەدەكتەر ارباسىنا تاڭىلعاندار دا از ەمەس. كوپشىلىگى مۇگەدەكتىگى ءۇشىن جاردەماقى السا, قالعاندارى ءجيى ەم قابىلداۋعا ءماجبۇر. سوعىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ الدى 70 جاستى باعىندىرسا, ارتى 60-تى القىمدادى. ولار ءۇشىن سوعىس اياقتالعانىمەن, سوعىستىڭ جان-جاراسى جانىن دا, ءتانىن دە سىزداتادى.
ون جىلعا سوزىلعان اۋعان سوعىسىندا تاعدىرى تالكەككە ءتۇسىپ, حابار-وشارسىز كەتكەندەر دە, تۇتقىنعا تۇسكەندەر دە كوپ بولدى. سوعىس اياقتالعان تۇستا ولاردىڭ سانى 417 ادامدى قۇراسا, ودان كەيىنگى جىلدارى – 333, ال قازىرگى تاڭدا 264 ادامدى قۇرايدى. اۋعانستاندا تۇتقىنعا تۇسكەن نەمەسە ءىز-ءتۇزسىز كەتكەندەر ىشىندە 20 قازاقستان ازاماتى بار. 2012 جىلى بۇل ءتىزىم ەكى ادامعا قىسقاردى. ويتكەنى كەيىنگى جىلدارداعى ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ەكى وتانداسىمىزدىڭ – كوكشەتاۋلىق الەكسەي زۋەۆ پەن تۇركىستاندىق ابدۋلحاكيم ەرگەشوۆتىڭ اۋعان ەلىندە جەرلەنگەن جەرى انىقتالىپ, 30 جىل ۋاقىتتان كەيىن مايىتتەرى تۋعان ەلگە قايتا جەرلەندى.
اۋعان سوعىسىندا ءىز-ءتۇزسىز جوعالعاندار مەن تۇتقىنعا تۇسكەندەردىڭ تاعدىرلارى تالكەككە ۇشىرادى. تىرىدەي تابىلعاندارىنا تاۋبە, ال تۇتقىنداعى ايۋاندىق ازاپقا شىداي الماي ولگەندەرى مەن بەيمالىم كەتكەن بوزداقتاردىڭ تاعدىرى الاڭداتپاي قويمايدى. ءالى كۇنگە دەيىن اعايىن-تۋىستارى سارىلا كۇتەدى. ءىز-ءتۇزسىز كەتكەندەردىڭ بىرەن-سارانى تابىلعانىمەن, كوپشىلىگىنەن حابار-وشار جوق.
قورىتا ايتقاندا, اسكەرلەرىنىڭ سوعىسقا قاتىسۋى – كەڭەستىك ۇكىمەتتىڭ ۇلكەن قاتەلىگى. ون جىل بويى كوپ كۇش پەن قاراجاتتى كەلەشەگى جوق سوعىسقا جۇمىلدىردى. وسى سوعىستىڭ ەل ەكونوميكاسى مەن ادامزات بالاسىنا اكەلگەن اۋىر قاسىرەتىنەن الەم ەلدەرى ساباق السا دەيمىز. جالپى العاندا, اۋعان سوعىسى تاريحتاعى ەڭ جانتۇرشىگەرلىك بەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بىراق وسى سوعىستىڭ ساياسي, اسكەري تاجىريبەسىن بارىنشا ەسكەرگەن ءجون. بۇل ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بەيبىت ءومىر ءسۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قازىرگى جانە كەلەشەكتەگى مىندەتتەرىن اقىلمەن شەشۋ ءۇشىن لايىقتى ءدارىس بولادى. كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اۋعانستان اۋماعىنان اكەتىلۋى – شىن مانىندە تاريحي وقيعا. سوعىس اۋعان حالقى مەن كەڭەس اسكەرلەرىنە كوپ رۋحاني جاراقات اكەلدى. كسرو-دان 15 مىڭ ادام قازا تاپتى.
بولات سايلان,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى,تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى
