د.قوناەۆ (رولدە نارتاي ساۋدانبەك) , ج.تاشەنوۆ (رولدە تولەۋبەك كوڭباي ۇلى)
تاريحتا ماڭعىستاۋدى تۇرىكمەنستانعا, تىڭ ولكەسىنە بىرىكتىرىلگەن سولتۇستىك وبلىستاردى رەسەيگە, وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ماقتا ەگەتىن اۋداندارىن وزبەكستانعا قوسۋ جونىندەگى ۇسىنىستارعا قارسى شىعىپ, تويتارىس بەرگەن دە تاشەنوۆ ەدى. قيلى دا قيىن تاعدىر كەشكەن تاشەنوۆ تۇلعاسىنا قاتىستى تاريح بەتتەرىندە تەرىس پىكىر كەزدەسكەن ەمەس.
وتكەن جىلى «Qazaqstan» ۇلتتىق تەلەارناسى بىرقاتار ارىستارىمىز تۋرالى تەلەسەريال ءتۇسىرىپ, كورەرمەن نازارىنا ۇسىنعان ەدى. ونىڭ ىشىندە جوعارىدا اتى اتالعان تاشەنوۆ تۇلعاسىنا قاتىستى «تاشەنوۆ. تايتالاس» اتتى تەلەحيكايا دا ءتۇسىرىلدى. بۇل سەريال ءوز داۋىرىندە جەكە مانسابى مەن وتباسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاراماستان كەڭەس وداعىنىڭ كوسەمى بولعان نيكيتا حرۋششەۆتىڭ قازاق جەرىن بولۋدەگى يدەياسىنا اشىق قارسىلىق بىلدىرگەن, قازاقستاننىڭ ءىرى قوعام قايراتكەرى, ساياتساتكەر تاشەنوۆ تۇلعاسىنا ارنالعان. تەلەسەريالدىڭ رەجيسسەرى – بەلگىلى كينورەجيسسەر جاسۇلان پوشانوۆ, ستسەناريستەرى مۇحامەد مامىربەكوۆ, جايىق سىزدىقوۆ. تەلەحيكايانىڭ باستى ءرولىن سومداعان شاحمەت قۇسايىنوۆ اتىنداعى اقمولا وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ بەلدى اكتەرى تولەۋبەك كوڭباي ۇلى. وسىعان وراي تاشەنوۆتىڭ كينوداعى وبرازى جونىندە اكتەردى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– تولەۋبەك كوڭباي ۇلى, بۇل ءسىزدىڭ كينوداعى العاشقى باستى ءرولىڭىز بە؟
– ءيا, بۇل – كينو سالاسىنداعى العاشقى سومداعان باستى ءرولىم. بىراق وعان دەيىن باستى رولگە جەتەعابىل رولدەردە ويناپ ءجۇردىم. ماسەلەن, «الماساي» تەلەحيكاياسىندا سونداي ماڭىزدى رولگە تۇسكەنىم بار.
– ءسىزدى ەڭ ءبىرىنشى تەاتر اكتەرى رەتىندە جاقسى بىلەمىز. اقمولا وبلىستىق تەاترىندا كوپ جىلدان بەرى ونەر كورسەتىپ كەلەسىز. اڭگىمەمىزدىڭ باسىن تەاتر سالاسىنان باستاساق. «تەاتر اكتەرلەرى كينوعا كەلسە, كينونى تەاترلاندىرىپ جىبەرەدى» دەگەن دە پىكىر ايتىلىپ جاتادى, بۇعان ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قالاي؟
– ءبىز قازاق ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر ورداسىنان ءبىلىم الدىق. (ول كەزدە ينيستيتۋت ەدى). وندا كوپ باسىمدىق تەاتر اكتەرلەرىنە بەرىلەدى. ينستيتۋتتا كينوگەرلەردىڭ بىرنەشە توبى بولدى. كينوستسەناري جازاتىن, كينورەجيسسۋراعا قىزىعاتىندار ءبىلىم الاتىن. سونىڭ ءبىرى – تالعات تەمەنوۆتىڭ كۋرسى. وندا كينوعا كەرەكتى نارسەلەر ۇيرەتىلەدى. ماسەلەن, كينو ءتىلى دەگەن ءتارىزدى. كينوعا كوپ اكتەر تەاتر ارقىلى كەلەدى. ال كينو تابيعي بولۋى ءۇشىن قۇرامعا كەيدە قاراپايىم ادامداردى الىپ جاتادى. بىراق ول 10 دۋبلمەن ءبىر ساحنانى اياقتاۋى مۇمكىن. ال تەاتر اكتەرى دايىن كەلەدى. ويتكەنى تەاتر اكتەردىڭ دەمىن, داۋسىن, سەنىمدىلىگىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن جانە كورەرمەنمەن بايلانىسىن قالىپتاستىرادى. مىسالى, كينودان تەاترعا كەلگەن ادامدى كورمەپپىن. تەاتر دەگەن سينتەزدىك, سينكرەتتى ونەر دەپ بەكەر ايتىلمايدى. گولليۆۋدتى ايتپاعاندا, تمد ەلدەرىنىڭ كينوجۇلدىزدارىن قاراساڭىز, ءبارى – تەاتردان شىققان اكتەرلەر. بىزدە ونداي مىسال كوپ. ماسەلەن, كوزى ءتىرى اڭىز ادامدار – ءاسانالى ءاشىموۆ, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ. سول سەكىلدى بارشا مىقتى اكتەر تەاتردان شىقتى.
– دەمەك ولاي بولە-جارۋ دۇرىس ەمەس پە؟
– جوق, ول جەردە مىنانداي ءبىر قاعيدا بار كينورەجيسسەرلەر ءتۇسىرىلىم باستالاردا ەسكەرتەدى: «تەاترلانىپ كەتپەسىن, ومىرگە جاقىن بولسىن» دەپ. سونداي تالاپ بار كينودا. مىسالى, رەسەي كينولارىن تەاترلاندىرىپ وينايدى. بىراق قابىلدانادى. ال بىزدەگى كەيبىر رەسجيسسەرلەر تەاترلانۋدى قۇپ كورمەيدى. بىزدەردىكى دە دۇرىس. كينو كورەرمەنگە كينو تىلىمەن جەتسە دەيدى. باستى نارسە – كينونىڭ ستسەناريى, ول مىقتى بولسا, اكتەر الىپ شىعادى.
– تاشەنوۆتىڭ رولىنە دەيىن قانشا كينودا وينادىڭىز؟
– ايدىن ساحامان فيلمدەرىندە, جاسۇلان پوشانوۆتىڭ ء«ان-اعا» كينوسىندا جانە بايانعالي ءالىمجانوۆ اعامىزدىڭ پاڭ نۇرماعانبەت اتىنداعى كينوستۋدياسىندا ءبىرشاما رولدەردە وينادىم. ودان كەيىن دەرەكتى فيلمدەرگە ءتۇستىم. نۇرلان قازي ۇلى تۇسىرگەن ء«ومىر جولى» جانە مايا بەكباەۆانىڭ ء«داۋىر دانالارى» اتتى تاشەنوۆ تۋرالى دەرەكتى فيلمدەردە دە جۇمابەك اعامىزدىڭ ءرولىن سومدادىم.
– ونى سۇراپ وتىرعان سەبەبىم ءتورت سەريالى تەلەحيكاياتتاعى تاشەنوۆتىڭ وبرازىنا دايىندىعىڭىزدى بىلمەك ەدىم؟
– مۇنداي جاۋاپتى ءرولدى ويناۋ وتە قيىن بولدى. ويتكەنى جاۋاپكەرشىلىك جوعارى. ول كىسى حح عاسىردا ءومىر ءسۇردى. كوزىن كورگەن ادامدار ءالى دە بار. فوتوسى, ۆيدەوسى ساقتالعان. مىسالى, كينودان كەيىن ءبىر كوزكورگەن ادامدار «ول كىسى ونداي ەدى, بىلاي بولسا دۇرىس بولار ەدى» دەگەن سەكىلدى پىكىر ايتىلادى. كەيبىر كورەرمەن تۇلعانىڭ تاريحي وبرازىنا ەمەس, ءتۇر الپەتىنىڭ ۇقساستىعىنا ءمان بەرىپ جاتادى. جالپى, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى تاريحي تۇلعانى سومداۋ قيىننىڭ قيىنى. جاس ۇرپاق بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تاريحي تۇلعانىڭ وبرازىن كينو ارقىلى قابىلداپ الادى. ونىڭ تۇسىنىگىندەگى تاۋ تۇلعا قوراش بىرەۋ بولىپ شىقسا, ۇرپاق ودان جەريدى. ەگەر مىقتى بولسا, ونىڭ يدەالىنا اينالادى. ماڭىزى وسىندا. مىسالى, ودان ارعى زامانداعى تۇلعالاردى سومداۋ جەڭىلىرەك. گريممەن جاساۋ ارقىلى دا كەيىپكەردى سومداۋعا بولادى. ال مۇنداي بەرىدەگى تۇلعانى سومداۋ ءتىپتى قيىن. بۇلار «پارتينىي» ادامدار. ەموتسياسىن شىعارا بەرمەيدى. ولاردىڭ ءوزىن ۇستاۋى, ءجۇرىس-تۇرىسى, سويلەۋ مانەرى دە وزگەشە. مول ىزدەنىستى قاجەت ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ءماتىننىڭ 70 پايىزى ورىسشا. ونىڭ كوبى ساياسي سوزدەر. ورىس تىلىندە مەندە اكتسەنت بار, بىراق تاشەنوۆ اتامىز دا اكتسەنتپەن سويلەگەن دەسەدى.
قوستاناي تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ەرسايىن تولەۋباي دەگەن تاريحشى, دراماتۋرگ اعامىز بار. الماتىنىڭ جاسوسپىرىمدەر جانە بالالار تەاترىندا, اۋەزوۆ تەاترىندا, سەمەيدەگى تەاتردا كوپ جىل ىستەگەن. قازاقتىڭ قايراتكەر تۇلعالارى تۋرالى ءبىراز دراما جازدى. سول كىسى تاشەنوۆ جونىندە كوپتەن تولعاندىرعان «الداسپان» دەگەن پەسا جازعان ەكەن. ول دۇنيەسىن ەلىمىزدەگى ءبىراز تەاترعا ۇسىنىپتى. ءسويتىپ, شاحمەت قۇسايىنوۆ اتىنداعى اقمولا وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترى قوياتىن بولدى. ول كەزدە مارال قاجىكەنقىزى دەگەن باسشىمىز بار ەدى, كەلىسىم بەردى. ەرسايىن تولەۋباي رەجيسسەر رەتىندە ءوزى قويدى. اكتەرلەر قۇرامىن دا ءوزى تاڭدادى. تاشەنوۆتىڭ رولىنە تاڭداۋ ماعان ءتۇستى. بۇل مەن ءۇشىن كۇتپەگەن ۇسىنىس بولدى. وسىلايشا, العاش رەت قازاق تەاتر ساحناسىندا تاشەنوۆتىڭ ءرولىن سومدادىم. سول كەزدەن باستاپ مەن بۇل كىسىنىڭ ءومىربايانىن زەرتتەي باستادىم.
– تاريحي تۇلعالاردى سومداعاندا ءبىزدىڭ كورەرمەن كوپ جاعدايدا اكتەردىڭ سول ادامعا ۇقساستىعىنا قاتتى ءمان بەرەتىنى راس. ال ءسىز تاشەنوۆكە كوبىرەك ۇقسايدى دەپ ەستىدىك.
– جالپى, سىرتقى پوشىمىمىز, ناتۋرامىزدا ۇقساستىقتار بار ءتارىزدى. ول كىسىنىڭ مەنەن بويى ءسال-ءپال الاسالاۋ بولعان, كوزى دومالاق, ال جالپى ءتۇر-الپەتىمىزدە ۇقساستىق بار. جوعارىدا ايتقان «الداسپان» سپەكتاكلىن الماتىدا قويدىق. تاشەنوۆتىڭ سايان دەگەن ۇلى, فاتيما دەگەن كەلىنى بار. سول كىسىلەر سپەكتاكلگە كەلىپتى. قويىلىم بىتكەن سوڭ ساحنانىڭ ارت جاعىنا كەلىپ, ۇلى مەنى «پاپا» دەپ قۇشاقتادى. سول ساحنادا فاتيما اپاي: «اكەمىزدى كوز الدىمىزعا اكەلدىڭىز, قايتا تىرىلتكەندەي بولدىڭىز. مىناۋ سول كىسىنىڭ ساعاتى», دەپ قولىما ساعاتىن تاعىپ كەتتى. كۇنى بۇگىن قولىمنان تاستاعان ەمەسپىن.
– ال كينو جارىققا شىققاننان كەيىن كورەرمەن قالاي قابىلدادى؟
– كينو شىققان سوڭ, ءبىر اپتادان كەيىن فاتيما اپايعا حابارلاستىم. اپاي ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ادامنىڭ ەشقاشان ءوز-وزىنە كوڭىلى تولمايدى. بىراق كوپ ادامنىڭ پىكىرى جاقسى بولدى. ويتكەنى تاشەنوۆ تۇلعاسى تۇڭعىش رەت كورەرمەنگە جول تارتتى.
– رەجيسسەرمەن كەلىسپەي قالعان تۇستار بولدى ما؟
– جاسۇلان پوشانوۆ نەگىزىندە اكتەرلەرگە كوپ ەركىندىك بەرەدى. ستسەناريدەن اۋىتقىپ كەتپەسەڭ بولدى, ءوز ساحناڭدا ءوز قيالىڭمەن ويناۋعا بولادى. اكتەرگە مول مۇمكىندىك بەرىلەدى. سوندىقتان كەلىسپەي قالاتىن تۇستار بولا قويعان جوق. جاسۇلان – ەلىمىزگە بەلگىلى, تاجىريبەلى كينورەجيسسەر. بۇل تەلەحيكايانىڭ وسىلاي جارقىراپ شىعۋى – جاسۇلاننىڭ جاسامپازدىعى. ويتكەنى بۇل – اركىم بارا بەرمەيدى وتە قيىن تاقىرىپ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باقىتبەك قادىر,
«Egemen Qazaqstan»
