اققۋ, بالىق ءھام كيىك... تىرشىلىك يەلەرىن تىرىدەي قىرعان نە؟

2023 جىلعى جەلتوقسان ايىنان باستاپ اقتاۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى قاراكولدە مىڭنان اسا اققۋدىڭ ولەكسەسى تابىلدى. دالىرەك, بيىلعى قاڭتاردىڭ 18-ىنە دەيىن 1 018 قۇستىڭ ولەكسەسى تىركەلدى. ونىڭ 45-ءى قاراقيا اۋدانىنان تابىلعان. قاراكول – نەگىزىنەن جاساندى كول. بۇل – قىس مەزگىلىندە جان-جاقتان ۇشىپ كەلەتىن سان ءتۇر­لى قۇستىڭ قىستايتىن مەكە­نى. الايدا بيىل وندا قىس قولايلى بولماعان سىڭايلى. ويتكەنى مىڭداپ قىرىلعان اققۋدىڭ جاعدايى ونداعى جۇرتشىلىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ, قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. الەۋمەتتىك جەلىدە ءارتۇرلى بولجامدار ايتىلدى.

بۇعان قاتىستى قۇزىرلى ورىندار تەك جاعدايدىڭ تەكسەرىلىپ جات­قانىن رەسمي مالىمدەگەنىمەن, قورىتىندى ناتيجەسىن جاريالاعان جوق. جالپى, سولاي بولىپ كەلەدى. بىلتىر دا كاسپيدە يتبالىقتار مەن بەكىرە تەكتەس بالىقتاردىڭ قىرىلعانى ايتىلدى, تەكسەرىلىپ جاتقانى جازىلدى, بىراق ناتيجەسى جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالدى. وركەنيەتتى ءارى اشىق قو­عامدا ەكولوگياعا قاتىستى كەز كەل­گەن كەلەڭسىز جاعداي كاسىبي مامان­داردىڭ زەرتتەۋىنەن كەيىن قورى­تىندىسى اشىق ايتىلۋعا ءتيىس. ايت­پەسە, قوعامدا ءتۇرلى قاۋەسەت تاراپ, جۇرت دۇرلىگىسىپ قالاتىنى بار.

وسىعان وراي ۆەتەريناريا عى­لىم­دارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ادىلقاسىم جاقىپباەۆتان جاع­داي­دىڭ جاي-جاپسارىن سۇراپ كوردىك. 55 جىل تاجىريبەسى بار زەرتتەۋشى مامان اققۋلاردىڭ جاپ­پاي قىرىلۋ سەبەبىن قۇس تۇماۋى نەمە­سە كولگە قۇيىلاتىن قالدىق سۋدان ۋلانۋ ەمەس ەكەنىنە سەنىمدى. وقيعا ورىن ال­عاننان كەيىن استاناداعى ۇلتتىق ۆەتەريناريا ورتالىعى اققۋلار­دىڭ نەدەن ولگەنىن ءبىلۋ ماقساتىن­دا ماڭعىستاۋعا بارىپ, ءبارىن قىرا­عى زەرتتەگەن. ونىڭ قۇرامىندا ادىل­قاسىم جاقىپباەۆ اقساقال دا بار. زەرتتەۋشى مامان اققۋلاردىڭ جاپ­پاي قىرىلۋىنا بايلانىستى وقي­عا­لاردىڭ حرونولوگياسىن ەگجەي-تەگ­جەي تەكسەرىپ شىققانىن ايتادى.

«بارعان سوڭ بىردەن ولگەن اققۋ­لاردىڭ سالماعىن ولشەپ كوردىك. ادەتتە انالىق اققۋدىڭ سال­ماعى 5,5 كەلىدەن جوعارى, اتالىق اققۋ­دىڭ سالماعى 8-9-عا دەيىن بارادى, ال ءبىر جاسار اققۋ 4,5 كەلى نەمەسە ودان جوعارى بولادى. الايدا ولگەن اققۋلاردىڭ سالماعى 4 كەلى 200 گرامم شاماسىندا شىقتى. كوبى  وسى مولشەردە. ودان كەيىن اۋتوپسيا جاساپ (جارىپ) كوردىك. دەنەسىندە ءبىر مايى جوق بولىپ شىقتى. قارا ەتى عانا قالعان. ءتىپتى جۇرەك مايى دا تۇگەسىلگەن. بۇل ەكى جايت – اشى­عىپ ءولۋدىڭ بەلگىلەرى. ءسويتىپ, اققۋ­لاردىڭ اشتىقتان قىرىلعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم», دەيدى مامان.

الايدا بۇعان دەيىن ورنيتولوگتەر مەن ەكولوگتەر بۇل جاعدايعا قۇس تۇماۋىنان بولدى دەگەن تۇجىرىم جاساعان ەدى.

«تۇماۋى بار قۇستار تابىلعان. ول كوپ ەمەس. ماسەلەن, H5N1 ءتيپتى قۇس تۇماۋىنان اققۋلار جاپپاي ءولۋى مۇمكىن ەمەس. مۇنداي بەلگىلەر ءبىراز اققۋدان شىقتى. ول جەردە اققۋدان دا باسقا قۇستار بار, ەگەر قۇس تۇماۋى بولسا, باسقا قۇستار دا قىرىلاتىن ەدى عوي. سوندىقتان اققۋلار اشتىق­تان ءولدى دەۋىمە تاعى دا مىنانداي دايەكتەرىم بار. ماسەلەن, جەلتوقسان مەن قاڭتار ايلارىنداعى تەمپەراتۋرا كورسەتكىشتەرىنىڭ كۇن­تىزبەسىنە قاراساڭىز, مۇنداي كەز­دە قاراكولدىڭ تاياز جاعالاۋى قا­بىر­شىقتانىپ قا­تىپ قالادى. ال ول­گەن اققۋلاردىڭ كوبى – ءبىر جا­سار اققۋلار. ول كولدىڭ تەرەڭ جەرى­نەن بالدىر الىپ جەي المايدى. ۇل­كەن اققۋ­لاردىڭ مويىنى 1 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن جەتىپ, بالدىر الىپ جەي بەرەدى. جاس اققۋ­لاردىڭ وعان موينى جەتپەيدى», دەيدى زەرتتەۋشى.

وسى رەتتە ءبىز عالىمنان «اق­قۋلار­دىڭ بۇلاي قىرىلا بەرۋىن توقتاتۋعا بولا ما؟» دەگەن سۇراقتى كولدەنەڭ تارتتىق. وعان دا جاۋابى دايىن بولىپ شىقتى.

«مەن بۇعان قاتىستى ۇسىنى­سىمدى ماڭىستاۋ وبلىسىنىڭ اكى­مى ن.نوعاەۆقا جازعان حاتىمدا كور­سەتتىم. ازىرگە حات اكىمگە جەت­پەدى مە ەكەن, جاۋاپ كەلمەدى. بۇل ماسە­لە­نى قالاي تىڭعىلىقتى شەشۋگە بو­لا­تىنى جونىندە سول حاتتا جا­زىل­عان. قىسقاشا ايتقاندا, قۇس­تارعا جەم شاشۋ كەرەك. ويتكەنى جوعارىدا ناقتى ايتتىم, اققۋلار اش­تىقتان ولگەن. ماسەلەن, ونداي اياز قاتتى بولعان كەزدە كولدىڭ شەتىن­دەگى مۇزداردى جارىپ شىقسا دا جەت­كىلىكتى, قۇستار ءوز جەمىن الىپ جەيدى. ال قازىر ايازدىڭ بەتى قايتتى, بىراق ولار السىرەپ قالعاندىقتان, الدەنىپ قاتارعا قوسىلىپ كەتكەنشە جەم شاشىپ امان الىپ قالۋعا بولادى», دەيدى ول.

اققۋلار قىزىل كىتاپقا ەنبە­گەن جانۋارلاردىڭ قاتارىندا. ەندەشە ولارعا نە سەبەپتى تەگىن جەم شاشۋ كەرەك دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدى. بۇعان دا زەرتتەۋشى ماماننىڭ جاۋابى بار ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر قۇستار كوپ قىرىلىپ, ولەكسە كوبەيسە, ول سول ورتانى لاستايدى. ەكىنشىدەن, باسقا جانۋارلارعا زيانى ءتيۋى كادىك, ياعني ودان ءتۇرلى اۋرۋ تاراۋى مۇمكىن. سوندىقتان كۇن جىلىنىپ, كوكتەم كەلگەنشە ولاردى امان ساقتاپ قالۋ ەڭ ءبىرىنشى ەكولوگيانى تازا ساقتاۋ, ودان سوڭ تابيعاتقا دەگەن جاناشىر­لىق بولماق.

ەرىكتىلەر ءتىپتى جەرگىلىكتى تۇر­عىن­­داردىڭ كۇشىمەن اققۋلارعا جەم تاس­تاۋدى ۇيىمداستىرۋعا تى­رىسقان. الايدا ورنيتولوگتەر ولاردى ناقتى سەبەبى ءالى بەلگىسىز, ويتكەنى قۇس تۇماۋ­ى­نىڭ ۆيرۋسى ادامدارعا دا قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن دەپ توقتاتىپ قويعان. ما­مان مۇنىڭ قاتە قادام ەكەنىن ايتادى.

9 قاڭتاردا ەكولوگتەر «Rixos» قوناق­ۇيىنەن كولگە قالدىق سۋ شى­عارىن­دىلارىن زەرتتەپ جاتقانى تۋرالى اقپارات تارادى. راسىندا, الەۋ­مەتتىك جەلىگە تاراعان بەينەدە قوناقۇيدەن شىققان سۋدىڭ قاراكول كولىنە قۇيىلىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى. جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق قال­دىق سۋ اققۋلاردىڭ جاپپاي ولى­مىنە سەبەپ بولدى دەپ بولجايدى. ءسويتىپ, ودان ەكولوگتەر سىناما الدى. الايدا «Rixos» قوناقۇيى­نىڭ باس مەنەدجەرى سەرىك يساعاليەۆ قوناقۇيدەن سۋ تازارتىلعان كۇيدە قاراكول كولىنە قۇيىلاتىنىن جانە بۇل بۇرىن ورتالىق كارىز جۇيەسىنە قوسىلماي تۇرعاندا ماقۇلدانعا­نىن العا تارتادى. بۇعان قوسا كەشە «قاراكول كولىنە قالدىق سۋ قۇياتىن قۇبىر توقتاتىلدى», دەپ مالىمدەدى قوناقۇي اكىمشىلىگى.

ماڭعىستاۋداعى يتبالىقتار مەن باسقا دا بالىق­تار­دىڭ قىرىلۋ سەبەبى نەدەن بول­عانى تۋرالى دا ماماننان سۇراپ كور­دىك. ونىڭ ايتۋىنشا, ەسكى مۇناي ۇڭعىمالارىنىڭ ورنىن كەزىندە دۇ­رىس جاپپاعاننان بولعان.

«بىلتىر يتبالىقتار مەن بەكىرە تەكتەس بالىقتار قىرىلدى. ولاردى دا تەكسەرۋدە بولدىم. ارنايى ەكى با­لىقتى الىپ كەلىپ ورتالىقتا زەرت­تەپ كوردىك. ناتيجەسىندە, بالىقتار­دىڭ بويىندا مۇناي قالدىقتارى بارى انىقتالدى. ونىڭ سەبەبى – ول جەردە ءجۇز جىلدان بەرى مۇناي قازىلعان. سول مۇناي ۇڭعىمالارىن بەتونمەن بىتەۋ كەرەك. كەيبىر جەر­لەردە ول دۇ­رىس جابىلماعان. ماسە­لەن, يتبا­لىقتار كوكتەمدە تەڭىز جاعاسىنا كەلەدى. سول كەزدە كول­دىڭ جاعاسى مايلانىپ جاتادى. بالىقتار سودان ۋلانعان», دەيدى ءا.جاقىپباەۆ.

زەرتتەۋشى بۇدان ەندى بالىق­تاردى قورعاۋ قيىن ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بالىقتاردا ەلىمىزدەگى باسقا كولدەرگە جەرسىندىرۋ ارقىلى ساقتاپ قالۋعا بولادى.

«كاسپي تەڭىزىندەگى يتبالىق­تار­دى باسقا كولدەرگە كوشىرۋگە بولادى. مىسالى, ارال تەڭىزىنە, بالقاش كولىنە نەمەسە ساسىقكولگە. ويتكەنى ەلىمىزدەگى كولدەر مەن تەڭىزدەر – ءبىر تەڭىزدىڭ ءتۇبى. ۋاقىتشا امان ساق­تاۋ ءۇشىن مايلانىپ جاتاتىن جاعالاۋ­لارعا مۇناي سەكىلدى ۋلى زاتتاردى سورىپ الاتىن قۇرىلعى ورناتۋعا بولادى», دەيدى ول.

ەستەرىڭىزدە بولسا, 2015 جىلدارى ەلىمىزدە كيىكتەر جاپپاي قى­رىلعانى بەلگىلى. ونىڭ سەبەبى ءار­تۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردان بولدى دەگەن بولجام ايتىلعان ەدى. الايدا مامان بۇل نەگىزگى سەبەپ ەمەس ەكەنىن ايتادى.

«كيىكتەر قىرىلعاندا ونىڭ نەدەن ولگەنىن زەرتتەپ, قورىتىندى جا­ساعان مامانداردىڭ ءبىرى مەن ەدىم. ول كەزدە كيىكتەردىڭ نەدەن قىرىلعانى جونىندە دۇرىس اقپارات تاراتىلمادى. بىراق مەن سول كەزدە دە ايتتىم. ونىڭ بىر­دەن-ءبىر سەبەبى كەنە بولاتىن», دەيدى ۆەتەريناريا عىلىمى.

عالىمنىڭ بولجاۋىنشا, قازىرگى اۋا رايىنىڭ جىلى بولۋىنا بايلانىستى بيىل تاعى دا كيىكتەر كەنەدەن قىرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.