كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
پرەزيدەنت تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ەلەكتروندى شىلىمدار مەن ۆەيپتەردىڭ زيانى تۋرالى ايتقان بولاتىن. «ۇلت دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن تاعى ءبىر كەسەل – بۇل ۆەيپتەر مەن ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ الۋان تۇرلەرى. وكىنىشكە قاراي, ولاردى قولدانۋ جاسوسپىرىمدەر اراسىندا سانگە اينالدى. بۇعان ولاردىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن زاڭسىز جارناما ىقپال ەتەدى. شىن مانىندە, جاستار وزىنە قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرىپ وتىر. سەبەبى ۆەيپتەردىڭ ءوزى زياندى, ەسىرتكىگە ءبىر قادام جاقىن. وسى قاۋىپتى قۇبىلىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن جۇيەلى ءارى شۇعىل شارالار قابىلداۋ كەرەك, تەك تىيىم سالۋمەن ماسەلە شەشىلمەيدى», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
وتكەن اپتادا ءماجىلىس دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداپ, سەناتقا جىبەردى. قۇجاتقا سايكەس ەندىگى جەردە ەلىمىزدە ۆەيپ ونىمدەر ساتۋعا تىيىم سالىنباق. ايتا كەتەرلىگى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇزەتۋلەر تۇجىرىمداماسىنان تىس تەمەكى ونىمدەرىن تۇتىنۋدى شەكتەۋ نورمالارى بار.
ۆەيپتەردى اكەلۋگە, وندىرۋگە, ساتۋعا جانە تاراتۋعا تىيىم سالۋدان بولەك, زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. ماسەلەن, ەلەكتروندى شىلىم ساتقانى ءۇشىن 50 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ كوزدەلەدى. ونى اكەلىپ, تاراتقاندار 2 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ال قىلمىستىق توپتىڭ نە اسا iرi مولشەردە, بiرنەشە رەت جاسالعان ارەكەت ءۇشiن 5 جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالدى.
جالپى, كەيىنگى جىلدارى «ۆەيپ» اتانىپ كەتكەن ەلەكتروندى شىلىمداردى قولدانۋ كەڭ تارالعانى راس. اسىرەسە جاستار اراسىندا حوش ءيىستى نيكوتيننىڭ ءدامىن كورگەندەر كوپ. ءسوزىمىز دالەلدى بولسىن, تسيفرلاردى سويلەتەيىك. ماسەلەن, قارجى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2020 جىلدان باستاپ ۆەيپ نارىعى 300 ەسەگە جۋىق ءوستى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى سوناۋ 2018 جىلى قازاقستاندا جۇرگىزگەن زەرتتەۋىندە 15 جاستاعى ۇلداردىڭ 14 پايىزى, قىزداردىڭ 6 پايىزى ۆەيپتى ءبىر رەت قولدانىپ كورگەنىن, 11-15 جاستاعى ۇلداردىڭ 8,5 پايىزى, قىزداردىڭ 3,8 پايىزى ۇنەمى تۇتىناتىنىن انىقتاعان بولاتىن. ال 2022 جىلعى ساۋالناما ۆەيپقور بالالاردىڭ سانى ارتقانىن, سونىڭ ىشىندە ءاردايىم تۇتىناتىندار 3,6 پايىزعا وسكەنىن كورسەتىپ وتىر.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, VIII شاقىرىلىم دەپۋتاتتارى سايلانعالى بەرى ەلەكتروندى شىلىم نارىعىن رەتتەۋ ماسەلەسى تۇراقتى تالقىلانىپ كەلەدى.
«ۇكىمەت قانداي دا ءبىر قاتاڭ رەتتەۋدى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى, ءبىزدىڭ فراكتسيا بىرنەشە رەت پرەمەر-مينيستر مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارىنا بۇل كەلەڭسىزدىكتى ماسەلە ەتىپ قويدى. VII شاقىرىلىمدا بۇل ماسەلە كوميتەتىمىزدىڭ ءىس-شارالار جوسپارىنا ەنگىزىلدى. ورتاق شەشىمگە كەلە المادىق جانە قاتاڭ رەتتەۋدى ەنگىزە المادىق. بازارلاردا, الماتىنىڭ باراحولكاسىندا قاپ-قابىمەن ساتىلىپ جاتىر. كەشە قوعامدىق بالالار قورى 400-گە جۋىق ءجاسوسپىرىم قاتىسقان الەۋمەتتىك ساۋالنامانى جاريالادى. زەرتتەۋ كورسەتكەندەي, الماتى مەن استانا جاستارىنىڭ 80 پايىزى ۆەيپ قولدانادى. بۇل قورقىنىشتى, وسى تىيىم ارقىلى بالالارىمىزدى قورعايمىز دەپ ويلايمىز», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
دەگەنمەن دەپۋتات تىيىم سالۋ كولەڭكەلى ساۋدانى ارتتىرۋى ىقتيمال ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. الايدا بالالاردىڭ ۆەيپكە وڭاي قول جەتكىزۋىنە شەكتەۋ قويىلاتىنىنا سەنىمدى.
كەيىنگى كەزدە ۆەيپتىڭ «كايپىنە» تۇسكەن جاستاردىڭ كوبەيۋىنە بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, ۆەيپيندۋستريا بالالار مەن جاستارعا باعىتتالعان ماركەتينگتى قولدانادى. ياعني ونى ساتىپ الۋ وڭاي. بالالارعا اۋماقتىق جاعىنان دا جانە باعاسى بويىنشا دا قولجەتىمدى.
ەكىنشىدەن, ۆەيپ ساتۋشىلار ماركەتينگتىڭ تاسىلدەرىن قولدانىپ, ەلەكتروندى شىلىمدى «زيانسىز» رەتىندە جارنامالاۋعا قۇمار. وسىلايشا, جاستاردى اربايدى. قازىرگى تاڭدا اتالعان قاۋىپتى ءونىم ساۋدا ورىندارىندا, ونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىندە بالانىڭ كوزى جەتەتىن دەڭگەيدە ورنالاستىرىلعان. بۇرىن ەلەكتروندى شىلىم ارنايى ورىنداردا ساتىلسا, ەندى قاراپايىم ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنەن دە كەزدەستىرۋگە بولادى. سونداي-اق ۆەيپتەردىڭ سىرتقى قوراپتارى, پاكەتتەرى ءتۇرلى-ءتۇستى تارتىمدى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلىپ, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اۋديتورياسىنا بەيىمدەلگەن.
ۇشىنشىدەن, ۆەيپتەردىڭ قاراپايىم تەمەكىدەن ايىرماشىلىعى جەتەرلىك. شىلىم تارتقان ادامنان ونىڭ ك ۇلىمسى ءيىسى مۇڭكىپ تۇرسا, ۆەيپتەن ونداي ءيىس شىقپايدى. ونىڭ قۇرامىنداعى حوش يىستەنگىشتەر, ينگالياتسيالىق زاتتار نيكوتيندى بۇركەمەلەيدى. سونىڭ سالدارىنان اتا-انا بالاسىنىڭ زياندى ءونىمدى تۇتىنىپ جۇرگەنىن اڭعارماۋى دا مۇمكىن.
تورتىنشىدەن, باعاسى قولجەتىمدى. ورتاشا ەسەپپەن, ەلەكتروندى شىلىمنىڭ قۇنى 2000 تەڭگە شاماسىندا. مەكتەپتەردە بالالار ۆەيپتى ورتاقتاسىپ ساتىپ الاتىنىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەن ەستىپ ءجۇرمىز. ءتىپتى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ دا ءدامىن تاتقانى تۋرالى اقپاراتتى كوزىمىز شالعانى بار.
دەپۋتات نۇرگۇل تاۋدىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ۆەيپتەردەگى نيكوتيننىڭ مولشەرى شەكتى دەڭگەيدەن اسىپ كەتكەن. «قازاقستاندا تۇتىنۋدىڭ ەلەكتروندىق جۇيەلەرىنىڭ سۇيىقتىقتارىندا نيكوتين مولشەرىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن شەكتى دەڭگەيى 1 مگ/سم3, الايدا سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا نيكوتين مولشەرى 67,6 مگ/سم3 قۇراپ, رۇقسات ەتىلگەن دەڭگەيدەن ونداعان ەسە اسىپ كەتكەنى انىقتالدى», دەيدى ن.تاۋ.
جالپى, ەلەكتروندى تەمەكى مەن ۆەيپ ماسەلەسى قازاقستاندى عانا ەمەس, الەمدى دە الاڭداتىپ وتىر. ەلەكتروندى تەمەكى نارىققا العاش رەت شىققاندا ادامعا زيانسىز ەكەنى العا تارتىلاتىن. سونداي-اق كادىمگى تەمەكىدەن باس تارتۋعا كومەكتەسەتىن ءونىم رەتىندە جارنامالاندى. كەيىنگى بىرنەشە جىلدا شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وعان تىيىم سالۋعا بەلسەندى كىرىستى.
ماسەلەن, تاياۋدا عانا ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى اتالعان زياندى ءونىمدى شەكتەۋ جونىندە زاڭ جوباسىن پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىندى. تۇماندى البيوننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ريشي سۋناك جاستاردىڭ تەمەكى شەگۋىن توقتاتۋ ماقساتىندا ۇلىبريتانيادا ءبىر رەت قولدانىلاتىن ۆەيپتەرگە تىيىم سالىناتىنىن مالىمدەدى.
«ۆەيپتىڭ ۇزاقمەرزىمدى اسەرى بەلگىسىز جانە ولاردىڭ قۇرامىنداعى نيكوتين وتە تاۋەلدى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان شىلىمنان باس تارتۋعا كومەكتەسەتىن قۇرال رەتىندە پايدالانىلسا دا, ونى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قولدانۋىنا جول بەرە المايمىز», دەدى ر.سۋناك.
ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى جاڭا ەرەجە ەنگىزۋ ارقىلى ەلەكتروندى تەمەكىدە حوش ءيىس قولدانۋدى شەكتەمەك. ەندىگى جەردە ونى قاراپايىم قاپتامامەن ورايدى ءارى قاراپايىم دۇكەندە ساتۋعا شەكتەۋ قويىلادى. تۇماندى البيوننىڭ ۇكىمەتى مۇنداي قادامعا كەشتەۋ بارىپ وتىر. ايتپەسە, شوتلانديا مەن ۋەلس تاراپى تالايدان بەرى ۆەيپكە تىيىم سالۋعا شاقىرىپ كەلەدى.
وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون, ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ دەنساۋلىققا زيانىنان بولەك قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زاردابى دا اۋىر. ويتكەنى ونى تۇتىنعاننان كەيىن ارنايى ورىندارعا ەمەس, قوقىس جاشىگىنە تاستايدى. سالدارىنان ەلەكتروندى تەمەكىنى جاساۋعا پايدالانىلاتىن پلاستماسسا, ونىڭ قۇرامىنداعى زاتتار, ەلەكتروندى جابدىقتار قايتا وڭدەلمەي, قوقىس پوليگونىنا اپارىلادى.
يرلانديا دا ۆەيپكە تىيىم سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازىرگى تاڭدا اتالعان ەلدىڭ ۇكىمەتى حالىقتىڭ پىكىرىن سۇراستىرىپ, ساۋالناما جۇرگىزىپ جاتىر. يرلاندياداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ قاۋىمداستىعى ۇكىمەتتى تەزىرەك ارەكەت ەتۋگە شاقىرعان. مىسالى, «Voice Ireland» ۇيىمى ارنايى پەتيتسيا جاريالاپ, «ەۋروپاداعى ءبىر رەت قولدانىلاتىن ۆەيپكە تىيىم سالعان ءبىرىنشى ەل» ەتۋ ماقساتىندا #BanDisposableVapes ناۋقانىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جۇرگىزىپ كەلەدى.
گەرمانيا دا وسىنداي ەلەكتروندى تەمەكىگە قارسى شارا قولدانۋدى كوزدەپ وتىر. كەيبىر ەكولوگتەر وعان بۇكىل ەۋروپالىق وداقتا تىيىم سالۋدى كوزدەيدى. سولاردىڭ قاتارىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى ستەففي لەمكە دە بار. ء«بىر رەت قولدانىلاتىن ەلەكتروندى تەمەكىلەر قورشاعان ورتانى لاستايدى. ەلەكتر قۇرىلعى رەتىندە قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلۋدىڭ ورنىنا تۇرمىستىق قالدىقتارعا اينالادى», دەيدى س.لەمكە.
ءتىپتى قارت قۇرلىقتاعى ناعىز شىلىمقور ەل سانالاتىن فرانتسيا دا ۆەيپتەرگە قارسىلىق ءبىلدىردى. بۇدان بولەك, ۋرۋگۆاي, ارگەنتينا, برازيليا سەكىلدى بىرقاتار مەملەكەتتە ۆەيپتەردى قولدانۋعا ءىشىنارا تىيىم سالىنعان.
