– جاننا ۇركىنبايقىزى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرۋ, ونى ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرۋدەگى تاريحتىڭ قانداي ماڭىزى بار؟
– ەل پرەزيدەنتى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندەگى سۇحباتىندا ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ تابىستى جۇمىسىن اتاپ ءوتتى. بۇل – عالىمدارعا كورسەتىلگەن زور سەنىم.
مەملەكەتتىك ەگەمەندىك – اتا-بابالار ارمانى مەن كۇرەسىنىڭ ناتيجەسى. تەگىندە وتكەندى انىق بىلمەي, بولاشاقتى ايقىنداۋ قيىنعا سوعادى. ال ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇعىنۋ مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن تاريحىمىزدى ءبىلۋىمىز كەرەك. ويتكەنى حح عاسىردىڭ وزىندە ۇلتىمىزعا تاريح ساحناسىنان جوعالۋ قاۋپى تونگەن بولاتىن. الاش قايراتكەرلەرى مەن ۇلتتىڭ باسقارۋشى ەليتاسىنىڭ وكىلدەرى قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە, نەگىزىن قالاۋعا, قازاق جەرىن قايتا بىرىكتىرۋگە ايانباي ەڭبەك ەتتى. ءتۇرلى تالاس-تارتىستا بارلىق اقىل-ويىن, كۇشى مەن جىگەرىن جۇمسادى. جالپى, تاريحىن بىلمەگەن حالىق ۋاقىت پەن كەڭىستىكتە باعىتىن جوعالتادى. تاريح بۇرىنعىدان جاقسىنى الىپ, قاتەلىكتەردى قايتالاماۋ, ساباق الۋ ءۇشىن قاجەت. بۇل ءۇشىن تاريحتىڭ شىنايى بەتى اشىلۋعا ءتيىس.
الەمدە ءار مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىندا ارنايى تاريحي ساياسات دەپ اتالاتىن سالا قالىپتاسقان. ونىڭ باستى قۇرالىنا تاريح ءپانى وقۋلىقتارى, ءتىل مەن ونوماستيكا, ءتىپتى كينو دا كىرەدى. ءوز حالقىڭ مەن ەلىڭنىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلگەندە عانا قول جەتكىزگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇندىلىعىن تۇسىنە الاسىز. قازىرگى اقپاراتتىق قوعامدا ەل جاستارىنىڭ اراسىندا تاريحقا قىزىعۋشىلىق ارتتىپ كەلەدى. بۇل تاريحشى-عالىمدارعا زەرتتەۋلەرىمىزدى ودان ءارى دامىتۋعا, تولىقتىرا تۇسۋگە سەرپىن بەرەدى.
قازاق حالقىنىڭ جادىندا حح عاسىر ساياسي رەپرەسسياعا تولى ءارى كۇردەلىلىگىمەن ەستە قالعانى داۋسىز. ەندى تاريحي جادىمىزدى بۇرىن-سوڭدى عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن, قۇپياسى اشىلماي كەلگەن قۇجاتتارمەن تولىقتىرا تۇستىك. وسى ورايدا جاڭا دەرەكتەر پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا ارقىلى اشىلىپ وتىر.
– كەشەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى كۇرەسكەن تۇلعالار تۋرالى قانداي دەرەكتەر بار؟
– قازاق حالقى عاسىرلار بويى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسىپ كەلدى. حح عاسىردا دا ازاتتىققا قول جەتكىزۋ, اياقاستى بولعان نامىستى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن اشىق, نە استىرتىن تۇردە بولسا دا كۇرەس جۇرگىزىلدى. ماسەلەن, كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى قازاق جاستارى مەن زيالىلارى ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن كورسەتىپ, بيلىكتىڭ ۇلتقا قارسى جۇرگىزىلگەن ساياساتىنا قارسى نارازىلىق ءبىلدىرىپ وتىردى. جاستاردىڭ بەيرەسمي ۇيىمدار مەن توپتار قۇرعانى, استىرتىن جۇمىس جۇرگىزگەنى مۇراعاتتىق قۇجاتتارمەن دالەلدەنىپ وتىر. ماسەلەن, 1928 جىلى الاش قايراتكەرى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ىقپالىمەن شىمكەنتتەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارى اراسىندا «قازاقشىلدار» جاسىرىن جاستار ۇيىمى قۇرىلعان. ونىڭ مۇشەلەرى قالادا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ويان, قازاق!» اتاۋىنا ۇقساس ۇنپاراقتار تاراتقان. جاستاردىڭ ازاماتتىق قوزعالىسىندا ۇلتتىق مادەنيەتتى, تاريحتى, ءتىلدى ساقتاۋ, ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك پەن ەگەمەندىك الۋ ماسەلەلەرى قوزعالعان.
1941 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىندا عۇبايدوللا انەسوۆ باستاعان «قازاق حالقى قورعاۋشىلارىنىڭ وداعى» اتتى جاسىرىن ۇيىم قۇرىلعان. وعان ورال وقىتۋشىلار ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا وقيتىن 14 ستۋدەنت پەن مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى كىرگەن. 1941-1951 جىلدارى قاراعاندى مەن الماتىدا «ەسەپ» (ەلىن سۇيەتىن ەرلەر پارتياسى) پارتياسى بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەگەن. ونىڭ قۇرۋشىلار مەن قاتىسۋشىلارىنىڭ قاتارىندا بۇركىت ىسقاقوۆ, ماحمەت تەمىروۆ, اعايىندى ايتباي جانە رامازان نارەشەۆ تاعى باسقالارى بولدى. ولار الاشوردا يدەولوگتەرىنىڭ ادەبيەتتەرىن وقىعان, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇلت ساياساتىن سىنعا العان. كەڭەستىك جۇيەگە نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ, ۇجىمشارلاردى تاراتۋ جانە جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتار ەنگىزۋ, حالىقتىق وكىمەت قۇرۋ تالاپتارىن بىلدىرگەن جاستاردىڭ ازاماتتىق قوزعالىسىنا باسقا دا ۇلت وكىلدەرى قاتىسقان. جاستاردىڭ بۇل ارەكەتى «انتيكەڭەستىك ىستەر» دەپ باعالاندى. 1941 جىلى گۋرەۆ بالىق شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندا ك.سەرەبرياكوۆ, ۆ.حوحلوۆ, م.لەپەحين سەكىلدى جاستار «پارتيا پەرەدوۆىح رابوچيح, كرەستيان ي ينتەلليگەنتسي» اتتى جاسىرىن ۇيىم قۇرعان. ال 1948 جىلى اقتوبە مەن قاراعاندى وبلىستارىندا جاستار ۇيىمدارى اتىنان كەڭەستىك جۇيەگە قارسى ۇنپاراقتار تاراتىلعان.
قاراعاندى وبلىسىندا 1961-1962 جىلدارى وقىتۋشى زەينوللا يگىلىكوۆ جانە اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ينسترۋكتورى كامەل ءجۇنىسوۆ «جاس قازاق» ۇيىمى اتىنان الماتى, قاراعاندى, ورال, قىزىلوردا قالالارىنا وزدەرى سەكىلدى جاستار ۇيىمدارىن قۇرۋ تۋرالى ۇنپاراقتار تاراتقان. 60-جىلدارى «حرۋششەۆ جىلىمىعىندا» ازاماتتىق قوزعالىس پەن قوعامدىق بەلسەندىلىككە جاس بۋىن كەلدى. بىلتىر ماسكەۋدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىعان ستۋدەنت جاستاردىڭ ايگىلى «جاس تۇلپار» مادەني-اعارتۋشىلىق قوزعالىسى ءارى بىرلەستىگىنىڭ قۇرىلعانىنا 60 جىل تولدى. بىرلەستىكتى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ازيا, افريكا ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى, كەيىن اسپيرانتى مۇرات اۋەزوۆ قۇرعان. ۇيىمنىڭ پايدا بولۋى – ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ قالپىنا كەلۋىنىڭ ءبىر بەلەسى. «جاس تۇلپار» ماڭىزدى ميسسياسىن ويداعىداي ورىندادى.
ماسەلەن, 1963 جىلعى ەكى ايلىق كانيكۋلدا قازاق جاستارىنا جاستۇلپارلىقتار كونتسەرتتىك بريگادالارمەن, لەكتسيالار مەن پراكتيكۋمدارمەن ءتۇسىندىردى. «جاس تۇلپار» مۇشەلەرى ماسكەۋ, لەنينگراد, ريگا, الماتى, شىمكەنت, قاراعاندى قالالارىنا, قازاق جەرىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە بارىپ, 47 جوعارى وقۋ ورنىندا ستۋدەنت جاستارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
بۇل ۇيىم باسقا دا جاستار قوزعالىستارىنىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپشى بولدى. 1969 جىلى پاۆلوداردا مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى ارمان قانيەۆ «جاس ۇلان» ۇيىمىن قۇرعان. تاشكەنتتە ەلەكترتەحنيكالىق ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەن قازاق ستۋدەنتى مىرزابەكوۆ «جاس تۇلەك» اتتى ۇيىم قۇرماقشى بولعان. 1965 جىلى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميەتى اۆتورلىعىن انىقتاعان تۇكەن امەنوۆتىڭ ەكى ءانونيمدى حاتىندا تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. قوستانايدا 1969 جىلى بۋحگالتەر قايىربەك اجىباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەگەمەندىگىن الۋ ءۇشىن جاستار ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى يدەياسى قۇزىرلى ورگاننىڭ نازارىنا ىلىنگەن. قازمۋ-دىڭ (كازگۋ) زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى, گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تۋماسى جاڭاباي كەمەلحانوۆ «ۇشقىن» جاستار ۇيىمى اتىنان ءانونيمدى قۇجاتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوق ەكەنىن, وندا ءىس قاعازدارى مەملەكەتتىك (قازاق) تىلدە جۇرگىزىلمەيتىنىن سىنعا الىپ, قازاقستاننىڭ كسرو-دان شىعۋىن تالاپ ەتكەن. 70-جىلدارى قازاق ستۋدەنتتەرى شىمكەنتتە جاستاردىڭ «تۇلپار», الماتىدا «سارى ارقا» استىرتىن ۇيىمىن قۇرعان. ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنە, ەلدىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا قاۋىپ تونگەندە, 1979 جىلى تسەلينوگراد, كوكشەتاۋ, ەرەيمەنتاۋ قالالارىندا قازاق ستۋدەنت جاستارىنىڭ «قازاق جەرى بولىنبەيدى!», «نەمىس اۆتونومياسىنا جول جوق!» دەپ جازىلعان ترانسپارانتتارمەن شىققان مانيفەستاتسيالارى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ الدىن الا دايىندالعان, بىراق جاريالانباعان شەشىمدەرىن ىسكە اسىرۋىنا جول بەرمەدى. ورتالىق پارتيا كوميتەتى شەشىمدى ىسكە اسىرۋدى توقتاتتى. ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ ويانۋى, قازاق جاستارىنىڭ ۇلت نامىسىن اياققا تاپتاتپاي, ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇستەمدىگىنە قارسى كۇرەسىنىڭ ايقىن شىڭى رەتىندە 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىن ايتا الامىز.
– ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىزدا كەزىندە ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن قازمۋ-دىڭ ستۋدەنتى, گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تۋماسى جاڭاباي كەمەلحانوۆتىڭ «ۇشقىن» جاستار ۇيىمىن قۇرۋعا تالپىنعانى, قاراعاندىدا كامەل ءجۇنىسوۆتىڭ «جاس قازاق» ۇيىمىن قۇرعانى ءۇشىن 58-باپپەن سوتتالعانى, ال پاۆلوداردا ارمان قانيەۆ «جاس ۇلان» ۇيىمى قۇرعان ءۇشىن ارنايى ورگانداردىڭ تەرگەۋىنە ىلىنگەنى تۋرالى دەرەك كەلتىرەسىز. ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– 1960-1970 جىلدارداعى ازاماتتىق قوزعالىستا جاستار ۇيىمدارىنىڭ قاتىسۋشىلارى بولعان ارداگەرلەر كەيىنگى ءومىر جولىندا دا بەلسەندىلىگىمەن تانىلدى. الايدا ۋاقىت اعىمىمەن ولاردىڭ قاتارى سيرەپ بارا جاتىر. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العاننان كەيىن دە كامەل ءجۇنىس, ارمان قاني سەكىلدى اعالارىمىز كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, قالامگەر دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ, بىرنەشە شىعارماشىلىق جيناعىن شىعاردى. وزدەرى قۇرعان, تاريحقا ەنگەن جاستار ۇيىمدارى تۋرالى ەستەلىكتەر جازىپ, كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىردى. سول كەزدەگى ارمان-ماقساتى تۋرالى سۇحباتتار بەرىپ, كەزدەسۋلەر وتكىزدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋىنا زور ۇلەسىن قوستى. ال جاڭاباي كەمەلحانوۆ اقتاۋ قالاسىندا زاڭ سالاسىندا, پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا باسشىلىق قىزمەت اتقاردى. ءوزىنىڭ ورتاسىنا وتە بەدەلدى بولدى. كەيىنگى جىلدارى بۇل ازاماتتار ومىردەن وزدى.
– تاريحىمىزدى قايتا ساراپتاۋ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىمىن قايتارۋ, ولاردىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ, جالپى حالىقتىڭ بويىنا تاريحي سانانى ءسىڭىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟
– جوعارىدا ايتىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسى كورسەتكەندەي, ءالى دە ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن انىقتاۋ جانە اقتاۋ, حالىق جادىندا ساقتاۋ ءۇشىن كوپتەگەن قۇجات زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. قازىر مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جانە قوعامنىڭ يننوۆاتسيالىق يدەيالارعا, ينتەللەكتۋالدى, كرەاتيۆتى دامۋىنا جوعارى سۇرانىس بولعان سوڭ مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جانە ونىڭ جوبالىق كەڭسەسىنىڭ جۇمىسىن جالعاستىرۋ قاجەت. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ, زارداپ شەككەندەردىڭ, ەل ازاتتىعى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن قاھارمانداردىڭ ەسىمدەرى ءالى تولىق انىقتالعان جوق. سول كەزەڭنىڭ ءالى اشىلماعان ارحيۆتىك قۇجاتتارىن قۇپياسىزداندىرۋ قاجەت. بۇل – ءبىزدىڭ جازىقسىز جالامەن ومىردەن وتكەن اعا ۇرپاقتىڭ الدىنداعى ادامي بورىشىمىز.
الەمدىك تاجىريبەدە كەڭەستىك كەزەڭدى زەرتتەۋ مەن تۇسىنۋگە ارنالعان ينستيتۋتتار مەن جاڭا ترەندتەر پايدا بولا باستادى. وتكەن جىلدىڭ 2 قاراشاسىندا رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن تاريحي جاد ۇلتتىق ورتالىعى قۇرىلدى. بىرنەشە ون جىلدان بەرى پولشا, ۋكراينا, البانيا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە كەڭەستىك ساياسي رەپرەسسيالار جانە ونىڭ زارداپتارىن زەرتتەيتىن تاريحي جاد, كوممۋنيستىك مۇرا ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. جۋىردا گرۋزيادا تاريحي جاد ينستيتۋتىنىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلە قوزعالدى. وندا ۇزاق جىلدان بەرى ءستاليننىڭ, رەپرەسسيالار قۇرباندارى جانە كەڭەستىك وككۋپاتسيا دەپ اتالاتىن مۋزەيلەر قىزمەت ەتەدى. بىلتىر مامىر ايىندا پولشا مەن وزبەكستان تاريحشىلارى مەملەكەتارالىق تاريحي كوميسسيا قۇردى. كوميسسيا ەكى ەلدىڭ ارحيۆ قورلارىن, سونىڭ ىشىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قۇجاتتارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تاياۋدا وتكەن بىرنەشە ساياسي جيىندا الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارى ۇلتتىڭ تاريحى پەن مادەنيەتى, ءداستۇرى مەن قۇندىلىقتارى جويىلسا, ءوزى دە جويىلاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. وتكەن جىلى قاراشا ايىندا استاناداعى قازاقستان مەن رەسەي باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىندە, ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن رۋحاني-مادەني سالاداعى ءىرى حالىقارالىق فورۋمىندا ورتاق تاريحي مۇرانى جانە كەڭەستىك تاريح ساباقتارىن ەسكەرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلەلەر قوزعالدى.
سوندىقتان حالىقتىڭ تاريحي جادىن جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ, دامىتۋ ءۇشىن باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرۋ قاجەت. وسى ورايدا ءوزىن قامتاماسىز ەتەتىن, كوپفۋنكتسيونالدى قۇرىلىم, بالكىم قازاقستان پرەزيدەنتى نەمەسە عىلىم مەن جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جانىنان تاريحي جاد (ۇلت جادى, تاريحي مۇرا) ينستيتۋتىن نە ورتالىق قۇرعان ءجون بولار. بۇل قۇرىلىمنىڭ ۇستاناتىن باعىتىنا عىلىمي-زەرتتەۋ, ساراپتاما-تالداۋ, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ مەن ولاردىڭ ەسىمدەرىن ساقتاۋ كىرۋگە ءتيىس.
كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ ءۇشىن كوپتەگەن ەۋروپالىق مەملەكەتتىڭ ادىسىمەن ۇلت كاھارماندارىنىڭ ەسىمدەرىن حالىق جادىندا ساقتاۋ ءۇشىن قالالارداعى ساياباقتاردا, حالىق سەرۋەندەيتىن وزگە دە الاڭداردا ءاليحان بوكەيحان, ءالىمحان ەرمەكوۆ, جاقىپ اقپاەۆ سەكىلدى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قازاقستاننىڭ بولاشاعىن اڭگىمەلەپ كەلە جاتقانىن بەينەلەيتىن, حالىقتىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ قابىلداۋىنا وڭتايلى كومپوزيتسيالار ورناتىلعانى ءجون. ءبىز وسىنداي ەسكەرتكىشتەر ارقىلى ەلدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قىزمەت ەتكەن تاريحي تۇلعالاردى حالقىمىزعا, جاستارعا ۇلگى رەتىندە ۇسىنىپ, ەسىمى وشپەيتىنىن كورسەتۋىمىز قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جولداسبەك كوشەرباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
