كونستيتۋتسيالىق زاڭدار بىرلەسكەن وتىرىستا قابىلدانادى
2022 جىلى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭداردى قابىلداۋ ءتارتىبى وزگەرتىلدى. سوعان سايكەس ەندى مۇنداي زاڭدار پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قابىلدانادى. وسى ورايدا پالاتالاردىڭ ارقايسىسى بىرلەسكەن وتىرىسقا دەيىن كوميسسيا قۇرامىنا كانديداتۋرالاردى جانە قوسىمشا بايانداماشىنى ايقىندايدى.
وسىلايشا, بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرامىنا سەناتتان: كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرلان بەكنازاروۆ, حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى اندرەي لۋكين جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى اينۇر ارعىنبەكوۆا سايلاندى. سونداي-اق اينۇر ارعىنبەكوۆا سەناتتان قوسىمشا بايانداماشى رەتىندە بەلگىلەندى. الداعى ۋاقىتتا ولار ءتيىستى كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىستارعا قاتىسادى.
سەنات دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قاتار مەملەكەتىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى ءوزارا كوتەرمەلەۋ جانە قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. قۇجات ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ ارقىلى تاراپتاردىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن جانداندىرۋعا ارنالعان.
زاڭ نورمالارى ارقىلى تاراپتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ, تولەمدەر مەن اۋدارىمداردى جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبى رەگلامەنتتەلەدى. ونىڭ ىشىندە ولارعا قويىلاتىن شەكتەۋلەر جانە تاراپ پەن ەكىنشى تاراپتىڭ ينۆەستورى اراسىنداعى داۋلاردى رەتتەۋ ءتارتىبى بەلگىلەنەدى. سونداي-اق ءاربىر تاراپ ءوزىنىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا سايكەس ەكونوميكانىڭ شەكتەلۋگە نەمەسە الىنىپ تاستالۋعا ءتيىس ءالسىز سەكتورلارىن جانە ولارمەن بايلانىستى كاسىپكەرلىك قىزمەت تۇرلەرىن بەلگىلەۋ قۇقىعىنا يە بولىپ قالادى.
پالاتا وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن سينگاپۋر رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ دا قارالىپ, ماقۇلداندى. كەلىسىم نەگىزىنەن ينۆەستورلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتى كەزىندە ولاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن بەكىتۋ ارقىلى ىنتىماقتاستىققا ارنالعان قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
وتىرىس بارىسىندا اتاپ وتىلگەندەي, اتالعان زاڭداردى قابىلداۋ ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
«مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا 2029 جىلعا قاراي ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كولەمىن 2 ەسەگە ۇلعايتۋدى مىندەت ەتىپ قويدى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىنە باسا ءمان بەرۋ قاجەت. بۇگىن قارالعان زاڭدار ەلىمىزدىڭ كاتار جانە سينگاپۋر مەملەكەتتەرىمەن وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋدى كوزدەيدى. كەلىسىمدەر شەڭبەرىندە ينۆەستيتسيالاردى قولداۋ شارالارى, ينۆەستورلار قاتىساتىن داۋلاردى شەشۋ ءتارتiبi جانە وزگە دە ماسەلەلەر رەتتەلەدى. جالپى, ماقۇلدانعان زاڭدار قولايلى قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىرۋ ارقىلى ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
شەكاراداعى شالاعاي تەكسەرىس
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. دەپۋتات اندرەي لۋكين دەپۋتاتتىق ساۋالىندا قازاق-قىرعىز شەكاراسىنداعى «شالدۋار» وتكىزۋ بەكەتىندە جۇك تاسىمالىنا ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جوقتىعى تۋرالى ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, وتكىزۋ پۋنكتىندە كونتراباندا مەن تىيىم سالىنعان زاتتاردى انىقتاۋمەن تەك شەكارا قىزمەتى اينالىسادى. وندا دا تەك كوزبەن شولىپ تەكسەرۋ جۇرگىزەتىن بولىپ شىقتى. بۇل تەك كەيىنگى 3 جىلدىڭ ىشىندەگى جاعداي. بۇل كەزەڭدە قىرعىزستاننان قازاقستانعا «شالدۋار» ستانساسى ارقىلى 190 مىڭ توننا جۇك يمپورتتالىپ, 3 ملن 565 مىڭ توننا ەكسپورتتالدى.
«بەكەت زەرتحاناسىندا ءونىم مەن شيكىزات ۇلگىلەرىن زەردەلەۋ مۇمكىندىگى جوق, سالدارىنان زاڭسىز تاۋار, تىيىم سالىنعان جۇكتەردى تاسىمالداۋ قاۋپى جوعارى. بۇل ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە دە تەرىس اسەر ەتەدى. ءتيىستى باقىلاۋدىڭ بولماۋى قىرعىزستانمەن شەكارالاس وڭىرلەردى قىلمىس جايلاۋىنا جانە تاۋارلاردى زاڭسىز تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن مارگينالدى توپتاردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلەدى», دەدى سەناتور.
اندرەي لۋكين ۇكىمەتكە وسى بەكەتتە جۇكتەردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن جانە كۇشەيتەتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت قابىلداۋدى ۇسىندى. «قۇقىقتىق ولقىلىقتى جويۋ, سونداي-اق زاڭ ەرەجەسىنىڭ بۇزىلۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا «شالدۋار» بەكەتىندە ارنايى باقىلاۋ پۋنكتىن اشۋ, ۆاگونداردى قاراۋ جىلدامدىعى مەن ساپاسىن ارتتىراتىن ادىستەردى ەنگىزۋ, وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە كەپتەلىستەرگە جول بەرمەۋ ءۇشىن جەكە تۇيىقتى ايقىنداۋ, سونداي-اق ەل ىشىندە تاۋاردى ءتۇسىرىپ الۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن ەاەو ەلدەرىنە جىبەرىلەتىن ترانزيتتىك ۆاگونداردا ەلەكتروندىق ناۆيگاتسيالىق پلومبالاردى قولدانۋدى ۇسىنامىن», دەدى دەپۋتات.
جالعىزدىڭ شاڭى شىقپاس...
شىعىس قازاقستان تۇرعىندارى وڭىردەگى تەمىرجول قاتىناسى ماسەلەسىن قايتا-قايتا كوتەرىپ كەلەدى. سەناتور ولگا بۋلاۆكينا پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا شىعىسقازاقستاندىقتاردى تولعاندىرىپ وتىرعان وسى ماسەلەگە نازار اۋدارۋدى سۇرادى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنان الماتىعا جالعىز پويىز جۇرەدى. بۇل جولدىڭ ءوزى 27 ساعات ۋاقىتتى الادى. «جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جايلى ءجۇرۋدىڭ بارلىق تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن جانە جولدا 16 ساعات جۇرەتىن «تالگو» پويىزى «الماتى – وسكەمەن» باعىتى بويىنشا 2022 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن قاتىنادى. الايدا «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق اقپاراتى بويىنشا, بۇل باعىت ءتيىمسىز بولۋىنا بايلانىستى جابىلىپ قالدى. بۇل حالىققا قولايسىزدىق قانا ەمەس, بيلەت تاپشىلىعىن تۋعىزدى. رەسپۋبليكالىق تراسسانىڭ جوندەلۋىنە, سونداي-اق قىس مەزگىلىندەگى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى الماتى قالاسىنا اۆتوكولىك قاتىناسى دا قيىن», دەدى دەپۋتات.
سەناتور ريددەر قالاسى تۇرعىندارىنىڭ رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتارىمەن – التاي ولكەسى جانە ءنوۆوسىبىر وبلىسىمەن تەمىرجول جوقتىقتان قاتىناسا الماي وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ايماق تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل فاكت ايماقتاعى ساۋدا جانە الەۋمەتتىك بايلانىستاردىڭ, سونداي-اق ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.
دەپۋتات وسىعان بايلانىستى الماتىعا جۇيرىك تەمىرجول باعىتىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىن قاراۋدى, سونداي-اق رەسەيمەن مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە, ونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەلەسى فورۋمى الاڭىندا تەمىرجولداعى جولاۋشىلار قاتىناسىن جولعا قويۋ ماسەلەسىن شەشۋگە جاردەم كورسەتۋدى سۇرادى.
تىيىم سالىنعان تاعامدى تۇتىنىپ ءجۇر
بالالار قاۋىپسىز تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلگەن بە؟ ولار ءسۇيىپ تۇتىناتىن دايىن شەتەلدىك تاعامداردىڭ ساپاسى قانداي؟ سەناتور بيبىگۇل جەكسەنباي دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسىنداي سۇراقتاردى كوتەردى. سەناتور ومىرگە قاۋىپ توندىرەتىن ونىمدەر ساتىلىمدا كوپ ەكەنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ساپاسى كۇدىكتى سان الۋان ازىق-ت ۇلىك پەن تاۋارلار ەلگە توننالاپ اكەلىنەدى. ەڭ قورقىنىشتىسى, ولاردىڭ ءبىر بولىگى مەملەكەت تەكسەرەتىن جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قاتاڭ ساقتايتىن ءىرى زاۋىتتار مەن فابريكالاردا ەمەس, كوشەدە جانە جەرتولەدە جاسالۋى مۇمكىن.
«ەلىمىزدىڭ ارنايى زاڭدارىنا سايكەس, ءار ونىمدە قازاق نەمەسە ورىس تىلدەرىندە شىعارۋشى تۋرالى, قۇرامى, پايدالانۋ مەرزىمى تۋرالى اقپارات بولۋعا ءتيىس. الايدا دۇكەن مەن بازارلاردا ساۋدالاناتىن باعاسى ارزان, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن زياندى تاعامدار بويىنشا وسى تالاپتاردىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ بار ما؟», دەدى سەناتور.
دەپۋتات سونىمەن قاتار ەلىمىزدە بالالارعا ارنالىپ جارنامالانعان ازىق-ت ۇلىكتىڭ 72%-ى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى تىيىم سالعان ونىمدەرگە جاتاتىندىعىنا نازار اۋداردى.
سەناتور ەلىمىزدە «قوقىس تاعامدارىن» ساتۋعا تىيىم سالۋ, ستاندارتتاۋ جانە سەرتيفيكاتتاۋ قىزمەتىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ, اتاپ ايتقاندا, وسىنداي ونىمدەردى جارنامالاۋعا ۋاقىت شەكتەۋىن ەنگىزۋ, زياندى تاعامدارعا, قانتى كوپ, ەنەرگەتيكالىق ءتۇرلى سۋسىندارعا «قوعام دەنساۋلىعىن قولداۋعا ارنالعان قوسىمشا سالىق» سالۋدى قاراستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇسىنىستار ايتتى.
سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا سەناتور الىبەك ناۋتيەۆ اتىراۋ وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردى الاڭداتقان تۇيتكىلدەرگە توقتالىپ, ءىرى قارا مال ءوسىرۋدى سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. سەناتور شارۋالاردى تولعاندىرعان پروبلەمالاردى وڭ شەشۋ ءۇشىن سالىق جۇيەسىن قايتا قاراۋدى ۇسىندى.
دەپۋتات جاننا اسانوۆا ۇلتتىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى پروبلەمالاردى جانە ۇلتتىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ حالىققا قىزمەت كورسەتۋىنە تىيىم سالۋعا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن تاۋەكەلدەردى اتاپ وتسە, بەكبول ورىنباساروۆ سالىق جانە سالىقتىق ەمەس تولەمدەردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت دەڭگەيىنە بەرۋ ماسەلەسىن كوتەردى.
سەناتور اقمارال ءالنازاروۆا قان دونورلارىن قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋ جانە ولار ءۇشىن وتەماقى سوماسىن ۇلعايتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. امانگەلدى تولاميسوۆ جەتىسۋ وبلىسىندا كۇن سايىن مىڭداعان ادام پايدالاناتىن كوپىرلەردىڭ اپاتتى جاعدايدا تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاقتى. سەناتور بيۋدجەتتى قايتا قاراۋعا قاتىستى وسى باعىتتاعى بىرقاتار شارانى اتاپ ءوتتى.
