سۋرەتتى تۇسىرگەن – يۋري بەككەر
ءا.قاستەەۆتەن «سۋرەت سالۋدى كىمنەن ۇيرەندىڭىز؟» دەپ سۇراعاندا, «ەشكىنىڭ مۇيىزىنەن, اپامنىڭ كيىزىنەن, بۇلاقتىڭ سىلدىرىنان ۇيرەندىم» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. بەينەلەۋ ونەرىنە بەيىمدىلىگى بالا كۇنىنەن بايقالعان ءابىلحان مال باعىپ ءجۇرىپ, ۇزاق كۇن تابيعاتپەن ارمانسىز سىرلاسىپ, اكتاستان ءتۇرلى ءپىشىندى ويىپ, قولونەر بۇيىمدارىن جاساي باستايدى. اناسىنا سىرماق پەن تەكەمەتكە ويۋ سالىپ كومەكتەسەتىن دە, اۋىل قىزدارىن تاڭعالدىرىپ اشەكەي جاسايتىن دا ءابىلحان بولعان ەكەن. كەيىن وتباسى شەجىم اۋىلىنان جاركەنتكە قونىس اۋدارادى.
ءا.قاستەەۆتىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعى ەلىنىڭ وتكەن جانە كەيىنگى تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. زامانداس قالامداستاردىڭ ايتۋىندا, «قاستەەۆتىڭ تۋىندىلارىن تاماشالاۋ بارىسىندا بۇكىل قازاق حالقىنىڭ تاريحىمەن تانىسىپ, يەن دالاسىن جاياۋ ارالاپ شىققانداي بولاسىڭ». راسىندا, مىڭ ءتۇرلى بوياۋ الەمىن ارالاپ جۇرگەندە, تەڭدەسسىز تۋىندىلاردان دالانىڭ حوش ءيىسى سامال بولىپ ەسەدى, اسپانمەن استاسقان القاپ بەتىندەگى وسىمدىك پەن جاندىكتىڭ دىبىسى قۇلاققا كەلەدى. العاش رەت 25 جاستاعى قاستەەۆ ءوز قابىلەتىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن اۋىلدان ۆەرنىي قالاسىنا كەلىپ, ەكى جىل بويى ن.حلۋدوۆتىڭ كوركەمسۋرەت ستۋدياسىندا سۋرەت سالۋدىڭ العاشقى ساباعىن الىپ, كەسكىندەمەنىڭ نەگىزدەرىن ۇيرەنەدى. ۇستازى نيكولاي حلۋدوۆتىڭ «قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قالاي داميتىنى ساعان بايلانىستى بولادى» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزى نامىسىن قامشىلاپ, بوياۋدىڭ ءار گرامىن بوسقا ىسىراپ جاساماي, دالانىڭ رۋحىن اسقاقتاتقان بەلگىلى تۋىندىلارىن جازا باستايدى. بۇل ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە «مەكتەپتە» (1930), «كولحوز تويى» (1937), «بيە ساۋ» (1936) سياقتى شىعارمالارى جاتادى.
بيىلعى مەرەيتوي كورمەسىنىڭ باستى جاڭالىعى – بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان كەنەسارى پورترەتىنىڭ كوپشىلىككە ۇسىنىلۋى. پورترەت 1936 جىلى سالىنعان. كەنەسارى تاريحىمەن اينالىسقانداردىڭ ءبارى جاپپاي قۋدالانىپ جاتقان كەزدە بۇل سۋرەتتى قاراپايىم مۋزەي قىزمەتكەرى جاسىرىپ قالعان كورىنەدى. مۇنداعى كەنەسارى كەلبەتى كەيىنگى جىلدارى سالىنعان كوزگە ۇيرەنشىكتى حان بەينەسىنە ۇقسامايدى. جاس ءابىلحاننىڭ ورىنداۋىنداعى بيىك تاۋدىڭ ەتەگىندە, اق ورداسىنىڭ الدىندا القا-قوتان اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرعان نوكەرلەرىنەن وقشاۋ بەينەلەنگەن حاننىڭ الىسقا كوز تىككەن جانارىندا الاڭ باسىم. كيىز ءۇي دە, توسەلگەن سىرماق تا, جاقسى-جايساڭداردىڭ ۇستىندەگى كيىم دە بوياۋ تىلىمەن ورنەكتەلىپ, قازاقى ناقىش قۇرايدى. بوياۋى قانىق سۋرەتتىڭ ءاربىر دەتالى قازاقشا سويلەپ تۇر.
كورمەگە كەلگەندەردى قارسى العان شوقتىعى بيىك شىعارما, ارينە, «امانگەلدى يمانوۆ». سۋرەتشى 1930 جىلداردىڭ ورتاسىنان 1970 جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىنگى قىرىق جىل ۋاقىتىن امانگەلدىنىڭ ءومىرىن زەرتتەۋگە جۇمساعان. باتىر ومىرگە كەلگەن, ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى بولعان تورعاي وڭىرىنە ارنايى بارىپ, ۇزەڭگىلەستەرىمەن, اعايىن-تۋىسىمەن كەزدەسىپ, كوزكورگەندەردىڭ سۋرەتتەپ-سيپاتتاۋىنا قاراي امانگەلدى بەينەسىنىڭ 100-دەن اسا ەسكيزىن جاسايدى. 1944 جىلى العاش رەت امانگەلدى بەينەسىن كەسكىندەگەنى ءۇشىن ءا.قاستەەۆ قازاق كسر حالىق سۋرەتشىسى اتاعىنا يە بولادى. بىراق حالىق باتىرىنىڭ وبرازىنا ىشتەي كوڭىلى تولماي, زەرتتەۋىن جالعاستىرا بەرەدى. ناتيجەسىندە, 1953 جىلى قالىڭ قولدى باستاپ كەلە جاتقان ات ۇستىندەگى ايگىلى امانگەلدى بەينەسى تۋادى. بۇگىنگى كۇنى كينودا, تەاتردا كورىنىس تاۋىپ جۇرگەن امانگەلدى وبرازى قاستەەۆتىڭ كەسكىندەمەلىك شىعارماسىنىڭ نەگىزىندە قولدانىلادى. امانگەلدى تاقىرىبىنداعى تۋىندىلار جەلىسى مۇنىمەن دە تۇيىندەلمەي, كوتەرىلىس كەزىندە باتىر باستاعان ساربازداردىڭ ۇرىس ءساتىن بەينەلەگەن «تورعاي جورىعى» اتتى باتالدى شىعارما دا كوپ ۇزاماي سۋرەتشىنىڭ باي مۇراسىنىڭ قاتارىن تولىقتىرادى.
ءا.قاستەەۆتىڭ شىعارماشىلىعىندا پورترەت جانرى ماڭىزدى ورىن الادى. اباي, جامبىل, شوقان, ءبىرجان, كەنەن بەينەسىن ءتۇرلى قىرىنان جازدى. شىعارماشىلىق شابىتپەن, جان دۇنيەسىنە تەرەڭ ۇڭىلە وتىرىپ جازعان پورترەتتەردە ادام مىنەزىنىڭ ءوز مانەرى, ەرەكشەلىگى بولاتىنىن, جەكە تۇلعانىڭ ىشكى الەمى عانا ەمەس, سىرتقى كەلبەتى دە ءوز زامانىمەن بايلانىستى كەسكىندەلەتىنىن ايشىقتايدى.
بۇكىل شىعارماشىلىق عۇمىرىندا سۋرەتشى ءبىر عانا ابايعا ارناپ ونىڭ وتىزعا جۋىق وبرازىنىڭ ەسكيزىن جاسايدى. قارىنداش, اكۆارەل, مايلى بوياۋمەن سالىنعان سۋرەتتەردىڭ ىشىندە 1945 جىلى سالىنعان «جاس اباي» ءا.قاستەەۆ شىعارماشىلىعىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولىپ سانالادى. ول وسى بەينەنى جازۋ ءۇشىن «اباي جولىن» بىرنەشە مارتە وقىپ, اقىن تۋعان سەمەي وڭىرىنە ساپارلاپ بارىپ, كەلگەننەن كەيىن م.اۋەزوۆتىڭ وزىمەن اقىلداسا وتىرىپ, جيناعان مول دەرەگىن جۇرەگىمەن قورىتا كەلىپ, قىلقالامىن قولىنا العان.
ءا.قاستەەۆ – جامبىلدىڭ جاقىن تۇتقان سىيلاس ءىنىسى بولعان. جىر الىبىنىڭ اۋىلىندا ءجيى مەيمان بولىپ, جاتا-جاستانا, اقساقال شاعىن ادەمى بەينەلەگەن. باسىندا جاسىل ماساتى بوركى, ۇستىندە سارى ءتۇستى شاپانى بار, مالداس قۇرعان قالپى, سىرلاسىنداي بولعان دومبىراسىن ايالاي ۇستاپ, تەرەڭ ويعا باتىپ, شاۋ تارتقان شاعىنداعى بەينەدە دانالىق بىلىنەدى. تىرشىلىگىندە قيماس دوستارعا اينالعان اقىن مەن سۋرەتشى اراسىنداعى سىيلاستىقتىڭ بەرىك بولعانى سونداي, شايىردىڭ كوزى جۇمۋلى, اپپاق ءجۇزى قۋارىپ, باقيعا اتتانىپ بارا جاتقان اقىرەتتىك ءساتىن بەينەلەگەنى كەنەپ ۇستىندەگى باقۇلداسۋ سياقتى جۇرەكتى شىمىرلاتپاي قويمايدى...
ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ جارقىن بەينەسىمەن بىرگە, سۋرەتشى شىعارماشىلىعىندا قاراپايىم شوپانداردىڭ, ءوندىرىس وزاتتارىنىڭ, تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ, بالىقشىلار مەن مۇنايشىلاردىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىمەن قازاق ەلىنىڭ جاڭا كەلبەتىن جاساعان قاراپايىم ادامداردىڭ پورترەتتەرى دە ەلەۋلى ورىن يەلەنەدى.
ءا.قاستەەۆكە بۇكىل شىعارماشىلىق عۇمىرىندا ناقتى ءبىر سيۋجەتتەر مەن بەينەلەرگە ورالىپ وتىرۋ ءتان. مىسالى, وزگە جۇرتتى الىپ بولات جولمەن بەينەلەۋ ونەرى ارقىلى تانىستىرعان شاعىن عانا «تۇركسىب» تۋىندىسى 1932 جىلى الدىمەن اكۆارەلمەن سالىنعان. قاستەەۆتىڭ ەڭ تانىمال تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تاراعان بۇل تۋىندى مايلى بوياۋمەن 1969 جىلى قايتا جازىلىپ, وسى اتتاس اۋقىمدى كەسكىندەمەدە جاڭاشا كورىنىس تاپتى. ەڭبەك جولىن تۇركسىب تەمىرجولى قۇرىلىسىندا جەر قازۋشى بولىپ باستاپ, تاعدىرى تەمىر جولمەن توعىسقان سۋرەتشىنىڭ جانىنا بۇل تاقىرىپ ەتەنە جاقىن. ەكى سۋرەتتى سالىستىرعاندا, سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىق ەۆوليۋتسياسى ايقىن كورىنەدى, سونداي-اق مازمۇنى كۇردەلەنىپ, جاڭا بەينەلەرمەن بايىتىلىپ شىققانى بايقالادى. كەنەپ ۇستىندە كەرىلىپ, سوناۋ كورمەنىڭ تۇكپىرىنەن بۇزىپ-جارىپ بەرى قاراي كەلە جاتقانداي كوز تارتاتىن الىپ پولوتنو – ءا.قاستەەۆتىڭ ماڭگىلىككە قالدىرعان شىعارماسى. كومپوزيتسيا ناقتى وقيعاعا, قازاق دالاسىنا پويىزدىڭ كەلۋىنە ارنالعان. سۋرەتتەگى پويىز دالادا ەرتەگى كەيىپكەرى رەتىندە پايدا بولدى. بۇل سۋرەتتىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – اۆتور پويىزدى العاش كورگەن ادامداردىڭ شاتتىعىن, قۋانىشى مەن تاڭدانىسىن, جاڭا ءومىر مەن جاھاندىق وزگەرىستەردىڭ سيمۆولىن كورسەتەدى. سۋرەتشى كارتيناسىندا پەيزاجعا ايرىقشا ءمان بەرەدى. سايىن دالانىڭ ءتوسىن سولقىلداتىپ, اتىراپتى تۇمسىعىمەن ءتىلىپ كەلە جاتقان پويىز كورەرمەندەرگە قاراي ءجۇرىپ كەلەدى, ال كومپوزيتسيانىڭ سول جاعىنداعى تۇيەلەر كەرۋەنى ەسكىلىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە, كەرىسىنشە, كەڭىستىككە تەرەڭ ءسىڭىپ كەتەدى. رەاليزمنىڭ قىر-سىرىنا قانىققان ءا.قاستەەۆتىڭ اشىق بوياۋ ءتۇسىن تاڭداۋى كوڭىلدى قاناتتاندىرماي قويمايدى: ءتۇرلى ءتۇستى بوياۋلار گامماسى سۋرەتتىڭ ءون بويىنا مەرەكەلىك سيپات بەرەدى.
ءا.قاستەەۆ – قازاق دالاسىنىڭ ناعىز جىرشىسى. «تابيعات اداممەن نەمەسە ادام تابيعاتپەن ەتەنە بايلانىستى» دەگەن ۇستانىم – سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنىڭ تەمىرقازىعى. ونىڭ پەيزاجدىق كومپوزيتسيالارىنىڭ جانرلىق باستاۋى وسىدان شىعادى. كورمەنىڭ جەتەكشىسى ساندۋعاش جۇمابەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, 1950 جىلدارى سۋرەتشى پەيزاج جانرىندا اناعۇرلىم تابىستى ەڭبەك ەتكەن. ول جاساعان تۋعان ولكەنىڭ بەينەلەرى ەپيكالىق ۇلىلىعىمەن, پانورامالىق كەڭدىگىمەن, ليريكالىق نازىكتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول جىلدارداعى ونەر ادامدارى, سۋرەتشىلەر يدەولوگياعا قىزمەت ەتتى, تاپسىرىس ورىندادى. ال قاستەەۆتىڭ بەينەلەۋىندەگى لاندشافتاردا ادام ارقاشان جاڭا ءومىردىڭ اۆتورى رەتىندە قاتىسادى. 1950-1960 جىلدارى ءا.قاستەەۆ «جاڭا قازاقستان», «قازاقستان جەرىندە», «قازاقستاننىڭ بايلىعى» «قازاقستان جەرى مەن حالقى», «بيىك تاۋداعى مۇز ايدىنىندا», «قاپشاعاي گەس-ءى» سياقتى بىرنەشە اكۆارەلدى تسيكل جاسايدى, وندا ول قازاقستاننىڭ اۋقىمدى ەكونوميكالىق قايتا قۇرىلۋىن بەينەلەدى. وسى جىلدارى سۋرەتشى قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاستى. ول ەكى رەت قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى.
ءابىلحان قاستەەۆتىڭ ءاربىر تۋىندىسى – تۋعان جەر مەن ونىڭ ادامدارى تۋرالى شابىتتى اڭگىمە, ءومىرى مەن ونەرىن ارناعان تۋعان حالقىنىڭ ەڭ جاقسى جانە باقىتتى ومىرىنە دەگەن ءۇمىتىنىڭ كورىنىسى.
الۋان جانردا قالام تەربەگەن سۋرەتشى شىعارماشىلىعىمەن تانىستىرۋدى ماقسات تۇتقان باق وكىلدەرىنە ارنالعان كەڭ اۋقىمدى ءباسپاسوز تۋرىنان سوڭ «عاسىر مۇراسى» كورمەسى اشىلدى. كورمەنىڭ اشىلۋىنا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى اسقار بورىباەۆ, الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارمان قىرىقباەۆ, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى گۇلايىم جۇمابەكوۆا, بەلگىلى ونەرتانۋشى ەرمەك جانگەلدين, حالىقارالىق اۆتورلار قاۋىمداستىعىنىڭ (ALAI) مۇشەسى, يۋنەسكو جانىنداعى حالىقارالىق ونەر سىنشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى لي كاميللا, يۋنەسكو قازاق ۇلتتىق كلۋبتار فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سەرقان ايازباەۆ, ءا.قاستەەۆتىڭ ۇلى نۇرتاس ءابىلحان ۇلى, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر جانە ديزاين مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى رامازان تۇڭعىشباەۆ ءسوز سويلەدى. سۋرەتشىنىڭ قىزدارى گۇلداريا مەن گۇلنازيا قاستەەۆالار, نەمەرەلەرى داۋرەن مەن ساۋران سۋرەتشىنىڭ ءومىربايانى تۋرالى ەستەلىكتەر ايتتى.
الماتى
