2023 جىلى 30 قاراشاداعى ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءبىلىم بەرۋ جانە تالىمگەرلىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلاندى. اتالعان زاڭ جوباسىندا قوعامدا قىزۋ تالقىلانعان ءبىر نورما بار. بۇل – ساباق كەزىندە وقۋشىلارعا تەلەفون ۇستاۋعا تىيىم سالاتىن نورما. جوعارىداعى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان ماجىلىستەگى الەۋمەتتىك مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ وسى نورماعا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى.
– مۇعالىمدەرمەن بولعان كەزدەسۋلەردە ءبىر ماسەلە تالقىلاندى. بۇل – وقۋشىلاردىڭ ساباق ۇستىندە تەلەفون پايدالانۋى جانە ونى تىيۋ بويىنشا زاڭنامادا ناقتى شەكتەۋلەردىڭ بولماۋى. سوندىقتان ساباق كەزىندە ۇيالى تەلەفونداردى پايدالانۋدى شەكتەۋ تۋرالى ارنايى نورما دا زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلدى. ءبىزدىڭ ۇسىنىپ وتىرعان زاڭداعى نورما – ۇيالى تەلەفوندى تەك ساباق كەزىندە شەكتەۋگە قاتىستى. مەكتەپكە تەلەفوندى الىپ كەلىپ, ۇزىلىستە ونى قولدانۋعا شەكتەۋ جوق. وقۋشىلار ۇزىلىستە ۇيالى تەلەفوندى قولدانامىن دەسە, قولدانادى. تەك ساباق ۇستىندە ۇستاماۋى كەرەك. ساباقتا بالا تەك ساباقتى وقۋعا ءتيىس. Tık-Tok پەن Instagram-دا وتىرىپ باسقا دۇنيەلەرمەن اينالىسۋعا ناقتى شەكتەۋ قويىلىپ وتىر, – دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
ال تۇركىستان وبلىسىنىڭ وتىرار اۋدانىنا قاراستى تەمىر اۋىلىنداعى س.اليەۆ مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى قاراكوز ەلەۋوۆا ساباقتا تەلەفون قولدانۋعا تۇبەگەيلى تىيىم سالۋ قيىن ەكەنىن العا تارتىپ وتىر.
– ساباق كەزىندە ۇيالى تەلەفونداردى پايدالانباۋ تالابى تۋرالى وتكەن توقساندا حاباردار بولدىق. الايدا بۇل تالاپتى اركەز ورىنداۋ قيىن. سەبەبى بىزدەگى مەكتەپ باعدارلاماسىندا ونلاين, ياعني ەلەكتروندى تەحنيكا (كومپيۋتەر, نوۋتبۋك) ارقىلى ورىندايتىن تاپسىرمالار بار. ال مەكتەپتە ءار بالاعا كومپيۋتەر, نوۋتبۋك جەتىسپەگەندىكتەن, مۇعالىمدەر وقۋشىعا تەلەفون قولدانۋىنا رۇقسات بەرۋگە ءماجبۇر. ارينە, تەلەفوندى قولىنا العان بالا تاپسىرمانى ورىنداي وتىرىپ, قاجەتسىز كانالدار مەن جەلىلەرگە, سايتتارعا كىرىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە تاپسىرمانىڭ جاۋابىن, شەشىمىن كەيبىر اشىق دەرەككوزدەردەن جۇكتەپ, كوشىرە سالاتىن جاعدايلار دا بولادى. مۇندايدا وقۋشىنىڭ ويلانبايتىنى انىق. مىسالى, جوعارى سىنىپتاردا اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنان وقىلعان ءۇزىندىنى, قويىلعان قويىلىمدى ۆيدەو فورماتتا كورىپ, سوعان قاتىستى تاپسىرمالار بەرىلەدى. «ونلاين مەكتەپتىڭ» ىشىندە مۇنداي تاپسىرمالار ۆيدەو ساباق رەتىندە جۇكتەلگەن. سونىڭ تومەنگى تۇسىنداعى ورىندالعان تاپسىرمالارعا مۇعالىمدەر كەرى بايلانىس جاساپ, جۇمىستى باعالايدى. وسىنداي جاعدايدا تاپسىرمانى, ساباقتى اينالىپ قالاي وتەمىز؟ – دەدى ق.ەلەۋوۆا.
ال ا.ايماعامبەتوۆ شەكتەۋدىڭ ىشىندە ەگەر مۇعالىم ساباق جوسپارى بويىنشا «تەلەفوندى رۇقسات ەتسە» دەگەن نورما ەنگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. «مۇنداي نورمانى نەگە ەنگىزدىك؟ سەبەبى قازىر زاماناۋي مۇعالىمدەر بار. ولار ساباقتا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى قولدانۋ ءۇشىن سمارتفوندى پايدالانعىسى كەلسە, وندا شەكتەۋ قويىلمايدى. ال جالپى مەكتەپتە شەكتەۋ ماسەلەسى ءالى قاراستىرىلعان جوق. شەكتەۋ قوسىمشا ۇياشىقتاردى, ماتەريالداردى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ءبىز تەلەفونعا مۇلدەم تىيىم سالۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ وتىرعان جوقپىز», دەپ تولىقتىردى ول.
ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ ايتۋىنشا, ساباق كەزىندە تەلەفون پايدالانۋدى شەكتەۋ بەكەر ەمەس ەكەنىن PISA زەرتتەۋى تاعى ءبىر مارتە كورسەتىپ وتىر. جاقىندا قورىتىندىسى شىققان PISA-2022 زەرتتەۋىنە سايكەس ساباق بارىسىندا وقۋشىلاردىڭ 23 پايىزىنا تسيفرلىق قۇرىلعىلار كەدەرگى كەلتىرەدى (ەىدۇ بويىنشا ورتاشا كورسەتكىشى – 30 پايىز) ەكەن. وعان قوسا وقۋشىلاردىڭ 21 پايىزىنا ساباق بارىسىندا تسيفرلىق قۇرىلعىلاردى پايدالاناتىن سىنىپتاستارى كەدەرگى كەلتىرەدى. ەىدۇ ەلدەرى بويىنشا ساباق بارىسىندا ۇيالى تەلەفون قولدانۋعا تىيىم سالىنعان مەكتەپ وقۋشىلارىنا تسيفرلىق قۇرىلعىلاردىڭ كەدەرگى كەلتىرۋ كورسەتكىشى تومەن بولعان.
مۇعالىم رۇقسات ەتكەندە عانا ساباقتا تەلەفون قولدانا الاتىنى تۇسىنىكتى بولدى. وسى ءبىر انىق تۇسىندىرمەدەن سوڭ, مۇعالىمدەر دە اتالعان نورماعا بولا مازمۇنىنا ونلاين تاپسىرمالار ەنگىزىلىپ كەتكەن مەكتەپ باعدارلاماسىن وزگەرتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن تۇسىنگەن شىعار. بىراق بۇل شەكتەۋگە اتا-انالار نە دەيدى؟ زاڭ جوباسى اشىق تالقىلاۋعا تۇسكەندە «اشىق نقا» پورتالى – نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن تالقىلاۋ الاڭىندا اتا-انالار ءوز پىكىرىن قالدىرعان. سونداعى تالقىلاۋ ءماتىنىن زەردەلەگەندە كوزگە تۇسكەن ون شاقتى ادامنىڭ ءبىر مازمۇنداعى ءۋاجى ەرىكسىز ويلاندىرادى. ويى ءبىر ارناعا توعىسقان اتا-انالار تەلەفوندى ساباق كەزىندە قولدانۋدى شەكتەۋگە قارسى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, تەلەفون مۇعالىم مەن سىنىپتاستار تاراپىنان كەمسىتۋدى, قورلاۋدى, قىسىم كورسەتۋدى بولدىرماۋعا, بولعان جاعدايدا ونى ۆيدەوعا ءتۇسىرۋ ارقىلى دالەلدەۋگە, دالەلمەن جازالاۋعا, تىيۋعا قاجەت. ناقتى دەرەك رەتىندە اتى-ءجونىن مارال مۋسينا دەپ كورسەتكەن تالقىلاۋعا قاتىسۋشىنىڭ پىكىرىن كەلتىرگىمىز كەلەدى.
«بۋللينگتى دالەلدەۋ ءۇشىن ساباقتاردى (ۆيدەو, اۋديو) جازۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. مىسالى, ءبىز 8 جاسار بالاما مۇعالىمنىڭ كەمسىتىپ, قىسىم كورسەتكەنىن دالەلدەي الماي وتىرمىز. بالام الگى مۇعالىمنىڭ ءۇي تاپسىرماسىن ءوزى ورىنداتۋ ءۇشىن قوسىمشا ساباعىنا (پرودلەنكا) قاتىساتىن بالالارعا دايىن جاۋاپتارىن بەرەتىنىن كورىپ قويعان, كورگەنىن سىنىپتاستارىنا ايتقان, اي سايىن قوسىمشا ساباق ءۇشىن 40 مىڭ تەڭگە تولەيتىن اتا-انالار دا بىلگەن. وسىدان سوڭ مۇعالىم بالامدى سىنىپتاستارىنىڭ الدىندا ومىردە جولى بولماعان ادامعا بالاپ, باي بولمايتىنىن, جولى بولمايتىنىن ايتىپ ايقايلاعان. وسىلاي بۇكىل سىنىپ الدىندا ونى ۇنەمى قورلاپ كەلدى. سوڭعى رەت 8 ناۋرىزدا سىنىپ بولىپ ەرتەڭگىلىككە دايىندالدى. مۇعالىم بارلىق وقۋشىعا تاقپاق بەردى, بالاما ساحناعا شىقپايتىنىن اشىق ايتقاندىقتان, سول كۇنى بارمادىق. وسىنىڭ ءبارى بالامنىڭ مۇعالىمنىڭ دايىن جاۋاپتار بەرەتىنىن كورگەنىنەن باستالدى, سوعان بالانى كىنالى ەتتى. وقۋشى مەكتەپكە بارۋدان باس تارتتى, تۇندە ناشار ۇيىقتايدى, قاتتى اشۋلانىپ, جىلايتىندى شىعاردى, سىنىپ الدىندا تاعى دا ماسقارالايدى دەپ قورقادى. بار شەشىمىمىز بالامىزدى باسقا مەكتەپكە اۋىستىرۋ بولدى. سەبەبى ديرەكتوردىڭ اتىنا مۇعالىمنىڭ بالانى كەمسىتۋى تۋرالى جازعان ارىزىمىزعا ەشقانداي جاۋاپ بولمادى. مىنە, مەن قالاي دالەلدەۋىم كەرەك؟ سول سەبەپتى تىم بولماسا ساباقتىڭ اۋديوجازباسى بولۋى قاجەت», دەپ جازعان ەكەن م.مۋسينا.
بۋللينگ ماسەلەسى اتا-انالاردى عانا ەمەس, وقۋشىلاردى دا الاڭداتادى. بۇعان مەكتەپكە ارنايى بارىپ, تاقىرىپقا قاتىستى 10-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ وي-پىكىرىن ءبىلۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن سۇحبات-ساۋالنامامىزدا كوز جەتكىزدىك.
– كەمسىتۋدىڭ ءتۇرى كوپ, يتەرىپ, جۇلقىلاۋمەن, ياعني قيمىلمەن عانا ەمەس, سوزبەن دە كەمسىتۋ, قورلاۋ بولۋى مۇمكىن. البەتتە, ءبىزدىڭ مەكتەپتەگى ءار سىنىپتا بەينەباقىلاۋ كامەراسى بار. بىراق سىنىپتىڭ شۋىنان جانىڭداعى ادامنىڭ اقىرىن ايتقان كەمسىتۋ ماعىناسىنداعى اۋىر ءسوزىن كامەرا انىق جازا المايدى. سوندايدا تەلەفون كەرەك. ءارى بىزدە كۇنىنە 6-7 ساباق بولسا, ۇزاقتاۋ قوڭىراۋداعى 10 مينۋتتا عانا تەلەفون ءبىر رەت بەرىلەدى. بۇل ۋاقىتتا كەيدە اتا-انامىزعا حابارلاسىپ تا ۇلگەرمەيمىز. ويتكەنى وسى قوڭىراۋدا اسحانانىڭ ۇزىن-سونار كەزەگىندە تۇرىپ, تىسكەباسار الىپ, تولەپ ۇلگەرۋگە تۋرا كەلەدى, – دەيدى وقۋشى اقبوتا سەرىك.
ال ءىلياس مىقتىبەك: «وسى تالاپتىڭ اسەرىنەن ساباققا دەن قويدىق. سىنىپتاستارىمىزبەن قارىم-قاتىناسىمىز جاقساردى. بۇرىن كوبىنە تەلەفوندا وتىراتىنبىز. قازىر مەكتەبىمىزدە تەلەفون بىزگە ۇزاقتاۋ قوڭىراۋدا عانا بەرىلەدى. بۇل تالاپ اتا-انالاردىڭ كەلىسىمىمەن ەنگىزىلگەن. سوندىقتان قارسىلىق جوق», دەپ تەلەفون قولدانۋدى شەكتەۋ كەرىسىنشە پايدالى بولاتىنىن ايتتى.
وسى كەزدە ارتقى جاقتان ءبىر وقۋشى «وپپوزيتسيا بولا ما؟» دەدى. ديكتوفونىمىزدى توسا قويىپ ەدىك, ءوزىن ءازيز اسقار دەپ تانىستىرعان سپيكەرىمىز: «اتا-انالار كەلىسىم بەرسە دە, تەلەفوندى الىپ قويعانعا قارسىمىن. ويتكەنى ءبىز قازىر اقپاراتتىق قوعامدا ءومىر سۇرەمىز. ال تەلەفون ءبىزدىڭ ءبىر بولشەگىمىزدەي بولىپ كەتتى. ساباق كەزىندە دە تەلەفون قولدانۋدى قاجەت ەتەتىن تاپسىرمالار بار. سوندايدا بۇكىل تەلەفون جيناۋلى تۇرعان شكافتان ارقايسىمىز الىپ بولامىن دەگەنشە, ءبىرشاما ۋاقىت كەتىپ قالادى. تەلەفونعا تىيىم بولماي تۇرعاندا دا سىنىپتاستارمەن قارىم-قاتىناسىم جاقسى بولعان, وعان بايلانىپ تۇرعان ەشتەڭە جوق. تەلەفوندى الىپ قويعان ۇنامايدى», دەيدى.
وقۋشى نىشانگۇل سەكسەنباي شەشىمدى قولدايتىن زامانداسىنىڭ ويىن تولىقتىرىپ: «مەنىڭشە, تەلەفوندى جيناپ العانى وتە دۇرىس. بۇل, ەڭ الدىمەن, وقۋشىلاردى اكادەميالىق ادالدىققا ۇيرەتەدى. ءبىر-بىرىنەن, تەلەفوننان كوشىرىپ الۋدىڭ جولىن كەسەدى. بۇعان قوسا بالالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن تەز ارالاسىپ كەتۋىنە كومەكتەسەدى. مىسالى, ءوزىم شەكتەۋ بولماعان كەزدە قولىم بوساي قالسا, بىردەن تەلەفونعا قارايتىنمىن. ال قازىر تەلەفون بولماعاندىقتان, ءىشىم پىسادى, جان-جاقتاعى سىنىپتاستارىممەن ارالاسا باستادىم. ءارى اتا-انامىزدىڭ رۇقساتىمەن ەنگىزىلگەندىكتەن, شەشىمدى ورىندى دەپ سانايمىن. ولار بىزگە جاماندىق ويلامايدى. مەكتەپتە ەكى ادىم اتتاساڭىز, كامەرا تۇر, ونىڭ ۇستىنە كەزەكشى مۇعالىمدەر بار. كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىك پەن تارتىپسىزدىكتى باقىلاۋعا بولادى», دەدى.
بارىنەن بولەك وي ايتقانى نۇراسىل كەنجەبەك ەسىمدى وقۋشى بولدى. ول: «جالپى, بۇل ماسەلەنى مينيسترلىكتىڭ شەشكەنى ءجون. تەلەفون بۋللينگ پەن تاپسىرمادان باسقا دا جاعدايدا قاجەت بولۋى مۇمكىن. مىسالى, ءبىر كابينەتكە قامالىپ, ەسىك قۇلىپتانىپ, ءورت شىعىپ كەتۋى مۇمكىن. سونداي كەزدە تەلەفوننىڭ جوقتىعى – ۇلكەن مينۋس. ءورت شىققاندا عيماراتتا دابىل قاعىلادى, ماسەلەدەن سولاي شىعۋعا بولادى. ال كابينەتتە ق ۇلىپتانىپ قالساڭ, سەنى ەشكىم ەستىمەي قالادى», دەپ تەلەفوننىڭ قاۋىپسىزدىككە دە قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ورتا ءبىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى زاۋرە بايمەنوۆانىڭ دا بۇل ماسەلەگە قاتىستى پىكىرىن بىلدىك. «ۇيالى تەلەفوندى تەك ساباقتا قولدانۋعا شەكتەۋ قويىلىپ وتىر. قالعان ۋاقىتتا رۇقسات بەرىلگەن. وقۋشىلار وزدەرىمەن بىرگە تەلەفوندى, سمارتفوندى, پلانشەتتى نەمەسە سمارت-ساعاتتى مەكتەپكە اپارا الادى, بىراق ساباق كەزىندە قۇرىلعىلار ءوشىرىلۋى نەمەسە «ۇشاق رەجىمىنە» قويىلىپ, سومكەدە يا شكافتاردا ساقتالۋى كەرەك. اتا-انالاردىڭ كەلىسىمىنسىز ءبىلىم الۋشىلاردان تەلەفونداردى الىپ قويۋ – زاڭسىز. مۇعالىم وقۋشىدان تەلەفوندى سومكەگە سالىپ, ونى ۇستەلدىڭ شەتىنە قويىپ, ساباقتىڭ سوڭىنا دەيىن پايدالانباۋدى سۇراي الادى», دەپ ءتۇسىندىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, شۇعىل قاجەتتىلىك تۋسا, وقۋشى ساباق كەزىندە دە, ساباقتان تىس ۋاقىتتا دا اتا-انالارىنا قوڭىراۋ شالا الادى.
ايتپاقشى, شەتەلدىك تاجىريبەنى دە قالىس قالدىرۋعا بولمايدى. «قىتايدا گادجەتتى مەكتەپتە پايدالانۋ ايىپپۇلعا, فرانتسيادا ساباقتان شەتتەتۋگە اكەلۋى مۇمكىن. ساباق كەزىندە تەلەفونداردى پايدالانۋعا اقش, يتاليا, يسپانيا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەيدە دە تىيىم سالىنعان», دەدى زاۋرە بايمەنوۆا.
شىن مانىندە, تەحنولوگياسى بىزدەن كوش ىلگەرى كەتكەن اقش, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, قىتاي سەكىلدى دامىعان ەلدەردە ساباق ۋاقىتىندا تەلەفون قولدانۋدى تۇبەگەيلى تىيىپ تاستاۋ الدەقايدا وڭاي ەكەنى انىق. ويتكەنى ونداعى ءاربىر وقۋشىدا تاپسىرمانى ورىنداۋعا ارنالعان قۇرىلعى بولادى. بىزدە ونداي دۇنيە جوق. ەڭ اقىرى, پاندەميانىڭ كەزىندە الىنعان تەحنيكالاردىڭ جەمقورلىقتىڭ كەسىرىنەن وقۋشىلارعا جەتپەي قالعانىن ۇمىتا قويعان جوقپىز.
