سالادا ىلگەرىلەۋ بايقالادى
وسى يندەكستە بيىل العاش رەت قازاقستانداعى زەرتتەۋ دە قامتىلدى. الايدا سىرتقى سىن-تەگەۋرىندەرگە قاراماستان, ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەسىندە تۇراقتىلىق پەن ساپالى ءوسىم بايقالىپ وتىر. 2023 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى جاعداي بويىنشا, زەينەتاقى جيناقتارى 17,4 ترلن تەڭگەنى كورسەتىپ, ءبىر جىل ىشىندە مۇنىڭ كولەمى 3 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 20,5% مولشەرگە ءوستى. جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ سانى شامامەن 12,31 ملن-دى قۇرايدى. بيىل 11 ايدا بجزق سالىمشىلارىنىڭ شوتتارىنا 1,2 ترلن تەڭگەدەن اسا تازا ينۆەستيتسيالىق تابىس ءتۇستى. بۇل بىلتىردىڭ سايكەس كەزەڭىنىڭ كورسەتكىشتەرىنەن 468,54 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 60,3% مولشەرگە ارتىق.
وسى ورايدا بيىل زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنا قاتىستى بجزق قىزمەتىنە ىقپال ەتكەن نەگىزگى جاڭالىقتاردى اتاپ وتۋگە بولادى. «2023-2025 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا سايكەس, 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ مىناداي نەگىزگى كورسەتكىشتەر بەلگىلەندى: ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) – 3 450 تەڭگە; ەڭ تومەنگى زەينەتاقى – 53 076 تەڭگە; كۇنكورىس دەڭگەيى (كد) – 40 567 تەڭگە; بازالىق زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى – 24 341 تەڭگە.
جىل سايىن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ وسۋىمەن بازالىق زەينەتاقى كولەمى دە ۇلعايىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى بجزق-دان بەرىلەتىن ەڭ تومەنگى تولەم مولشەرى 8,5%-عا كوبەيىپ, 28 396,9 تەڭگەنى (40 567 تەڭگەدەن 70%) قۇرادى. بيىل 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كەيىن لايىقتى دەمالىسقا شىققان زەينەتكەرلەرگە بجزق-دان بەرىلەتىن تولەمدەر 5% مولشەرگە ءوستى. وسىلايشا, 2023 جىلى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ جيىنتىق كولەمى ارتتى.
تۋرا ءبىر جىل بۇرىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار الەۋمەتتىك شارانى كوزدەيتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. سوندا ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىن 2023 جىلدان 2028 جىلعا دەيىن 61 جاس دەڭگەيىندە بەلگىلەۋ تۋرالى قامتىلدى. ياعني وسى كەزەڭ ارالىعىندا ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسى وزگەرمەيتىن بولدى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا 2028 جىلعا دەيىن 61 جاسقا دەيىنگى ايەلدەر ءۇشىن زەينەتكەرلىك جاس جولاعىن بەكىتۋ كەڭ الەۋمەتتىك سۇرانىستى ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى.
2023 جىلى بىرىڭعاي تولەم مولشەرلەمەسى ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ 20%-ىن (ونىڭ ىشىندە جتس ۇلەسى – 9%) قۇرادى. وسىلايشا, ەڭبەكاقى قورىنا سالىق جۇكتەمەسى 35%-دان 20%-عا دەيىن تومەندەدى. بۇل مولشەرلەمەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. بىرىڭعاي تولەمگە جەكە تابىس سالىعىنىڭ تولەنۋگە جاتاتىن سومالارى, مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (مزج), الەۋمەتتىك اۋدارىمدار, جارنالار جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا اۋدارىمدار ەنگىزىلەدى.
الەۋمەتتىك كودەكستىڭ وڭ اسەرى
جىلدىڭ باستى جاڭالىعىنىڭ ءبىرى – بيىل 1 شىلدەدەن باستاپ جاڭادان ازىرلەنگەن الەۋمەتتىك كودەكستىڭ كۇشىنە ەنۋى. بۇل زاڭنىڭ شەڭبەرىندە بىرقاتار نەگىزگى يننوۆاتسيالار ىسكە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, سالىمشىلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرى كەڭەيتىلدى. ەندى ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋشىنىڭ (يپب) سەنىمگەرلىك باسقارۋىنا مىندەتتى جارنالار ەسەبىنەن زەينەتاقى جيناقتارىن بەرۋ كەزىندە زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى جەتكىلىكتىلىك شەگى ەسكەرىلمەيدى. 1 شىلدەدەن باستاپ سالىمشىلار وزدەرىنىڭ مىندەتتى جيناقتارىنىڭ 50%-ىنا دەيىن يپب باسقارۋىنا بەرۋگە قۇقى بار. سونداي-اق ەرىكتى زەينەتاقى جيناقتارى بار سالىمشىلار جيناقتارىن 100%-عا دەيىن يپب-گە بەرە الادى. 2023 جىلدىڭ شىلدە-قاراشا ايلارىندا 6 085 قازاقستاندىق وسى قۇقىقتى پايدالانىپ, يپب-عا شامامەن 9,6 ملرد تەڭگە اۋداردى.
يپب باسقارۋىنان جيناقتاردى ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارۋىنا قايتارۋ مەرزىمى ەكى جىلدان ءبىر جىلعا دەيىن قىسقاردى. وسىلايشا, بيىل 297 ازامات يپب-داعى جيناقتارىن ۇب-عا قايتارۋعا ءوتىنىش بەرىپ, شامامەن 1,3 ملرد تەڭگە قايتارىلدى.
سونىمەن قاتار مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (مزج) سالىمشىلاردىڭ بارلىق ساناتى ءۇشىن مىندەتتى بولدى. اتاپ ايتقاندا, ازاماتتىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى شارتتار (اقسش) بويىنشا جۇمىستاردى اتقاراتىن جانە تابىس الاتىن جەكە تۇلعالار, قازاقستاندا تۇراتىن جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدىكتەرىندە, اككرەديتتەلگەن شەت مەملەكەتتەردىڭ ديپلوماتيالىق جانە كونسۋلدىق مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەيتىن جەكە تۇلعالار مزج تولەيدى. بۇرىن بۇل سالىمشىلار مزج تولەۋگە قۇقىلى, بىراق مىندەتتى ەمەس ەدى. بۇل قادام الداعى ۋاقىتتا حالىقتى زەينەتاقىمەن قامتۋدى ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى بويىنشا زەينەتكە شىققان ازاماتتارعا تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا نەمەسە ەمدەلۋگە اقى تولەۋگە مزج ەسەبىنەن جينالعان زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ بارلىق سوماسىن پايدالانۋعا قۇقىق بەرىلدى. شىلدەدەن باستاپ 37 757 ازامات 72,33 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى جيناقتاردى پايدالانا وتىرىپ, وسى قۇقىقتى پايدالاندى. ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارى ءۇشىن زەينەتاقى تولەمدەرىنە قۇقىعى بار ادامداردىڭ تولىق ءتىزىمى الەۋمەتتىك كودەكستىڭ 212-بابىندا ايقىندالعان.
سونداي-اق بجزق-دا زەينەتاقى جيناعى بار ادام قايتىس بولعان جاعدايدا جەرلەۋگە ارنالعان بىرجولعى تولەم سوماسى ەڭ تومەنگى ايلىقتىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ (اەك) 52,4 ەسەلەنگەن مولشەرىنەن 94 ەسەلەنگەن مولشەرىنە دەيىن ۇلعايتىلدى. بىراق قايتىس بولعان ادامنىڭ جەكە زەينەتاقى شوتىنداعى قاراجاتتان ارتىق بولمايدى. جەرلەۋگە ارنالعان بىرجولعى تولەم مولشەرى 2023 جىلى 324 300 تەڭگەنى قۇرايدى. ول قايتىس بولعان ادامنىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە تولەنۋى مۇمكىن. وسى الەۋمەتتىك تولەمدى ۇلعايتۋ جەرلەۋ شىعىندارىن بارىنشا تولىق وتەۋگە باعىتتالعان.
بۇعان قوسا سالىمشىلاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن بجزق كوميسسياسىنىڭ مولشەرى تومەندەدى. بۇل 1 شىلدەدەن باستاپ زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ 0,01%-ىنان ايىنا 0,008%-عا دەيىن تومەندەدى. سونداي-اق قوسىمشا شەكتەۋ ەنگىزىلدى: كوميسسيا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بويىنشا 0,04 ەسەلەنگەن اەك كوبەيتىندىسى جانە زەينەتاقى جيناقتارى بار جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ سانى رەتىندە ايقىندالاتىن شامادان اسپاۋعا ءتيىس.
الەۋمەتتىك كودەكستە «پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتۋ» ۇعىمى ايقىندالدى. بۇل ينتەرنەت-پلاتفورمالاردى جانە ۇيالى قوسىمشالاردى پايدالانا وتىرىپ, قىزمەت كورسەتۋ ءتۇرى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستاندا 500 مىڭعا جۋىق ادام پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتىلعان. پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تاپسىرىس بەرۋشى مەن ورىنداۋشى ينتەرنەت-پلاتفورمادا نەمەسە ۇيالى قوسىمشادا تىركەلەدى. وپەراتور مەن تاپسىرىس بەرۋشى, سونداي-اق ورىنداۋشى اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس ازاماتتىق كودەكسكە سايكەس رەتتەلەدى. وسى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ قۇرالىن ەنگىزۋدىڭ ماقساتى – جۇمىسپەن قامتۋ نىساندارىنا قاراماستان, بارلىق قىزمەتكەرگە الەۋمەتتىك قۇقىقتار بەرۋ, سونداي-اق ينتەرنەت-پلاتفورمالار ارقىلى جۇمىسپەن قامتىلعانداردى الەۋمەتتىك جانە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنە تارتۋ. 2023 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ ىسكە قوسىلعان «ياندەكس.تاكسي» جاڭا جۇمىس قۇرالىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى.
جاھاندىق ترەندتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, بجزق حالىققا قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋ ارنالارىن دامىتادى جانە بارلىق وپەراتسيانى تسيفرلىق فورماتتا جۇزەگە اسىرادى. بجزق-نىڭ تسيفرلىق زەينەتاقى قىزمەتتەرىنىڭ دەڭگەيى شامامەن 92%-دى قۇرايدى. 2023 جىلى بجزق سالىمشىلار ءۇشىن ۋاقىتتى جانە بارىنشا قولايلىلىقتى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا كورسەتىلەتىن تسيفرلىق قىزمەتتەر جەلىسىن كەڭەيتۋدى جالعاستىرىپ جاتىر.
2023 جىلى بجزق سالىمشىلار مەن الۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا 22,8 ملن وپەراتسيا جۇرگىزدى. ونىڭ ىشىندە 15,8 ملن – ەلەكتروندى فورماتتا, 5,1 ملن – اۆتوماتتى رەجىمدە. قور ازاماتتار مەن ۇيىمدارعا كەرى بايلانىس پەن ءوتىنىش بەرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى مۇمكىندىكتەر بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قوردىڭ كەز كەلگەن قىزمەتىنە بجزق سايتىنداعى نەمەسە ءموبيلدى قوسىمشاداعى جەكە كابينەت ارقىلى جۇگىنۋگە بولادى.
جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە – 25 جىل
بيىل قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە 25 جىل تولدى. جۇيە قالىپتاسۋ جولىنىڭ جارتىسىنان استامىن ءوتتى, ويتكەنى جۇيەنىڭ تولىق تسيكلى 40 جىل دەپ سانالادى. سوندىقتان وعان كەم دەگەندە ءبىر ۇرپاق ەڭبەككە جارامدى كەزەڭدە قاتىسادى.
وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستاننىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعىن دالەلدەدى. مۇنى Mercer CFA ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق رەيتينگى راستادى. سوعان سايكەس قازاقستان 2023 جىلى تالداۋ جۇرگىزىلگەن 47 ەلدىڭ ىشىندە 20-ورىنعا يە بولدى. قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قورىتىندى باعاسى 64,9 بالدى (C+ باعاسى) قۇرادى جانە سايكەستىك, ورنىقتىلىق جانە تۇتاستىق كريتەريلەرى بويىنشا مەنشىكتى سالماعى ولشەنگەن سۋب-يندەكستىك باعالاۋ ناتيجەلەرىن جيناقتاۋ جولىمەن قالىپتاستىرىلدى.
Allianz كومپانياسىنىڭ 2023 جىلعى جاھاندىق زەينەتاقى ەسەبىندە نەگىزگى شارتتار, تۇراقتىلىق جانە بارابارلىق ولشەمدەرىنە سايكەس, قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە API رەيتينگىنىڭ 3,5 بالى (تالداۋ جۇرگىزىلگەن الەمنىڭ 75 ەلى اراسىندا 34-ورىن) بەرىلدى.
2023 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ماقساتىندا جەتەكشى شەتەلدىك ساراپشىلاردى بىرىكتىرگەن, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ حالىقارالىق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ قاۋىمداستىعىمەن (حاقق) بىرلەسە ۇيىمداستىرعان «مىندەتتى جيناقتاۋشى جانە ارالاس زەينەتاقى جۇيەلەرىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى» اتتى جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. كونفەرەنتسيادا قاتىسۋشىلار زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن جانە ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەلەردى, سونداي-اق زەينەتاقى جۇيەلەرىنىڭ بولاشاعىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى شەشۋدىڭ زاماناۋي جولدارىن تالقىلادى.
جىلدىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ دەڭگەيى, سونداي-اق «ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى» جۇرگىزگەن جىل سايىنعى تاۋەلسىز سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ايقىندالعان حالىقتىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە جانە «بجزق» اق-عا دەگەن سەنىم دەڭگەيى سياقتى كورسەتكىشتەردىڭ جوعارى ناتيجەلەرى. زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى قارجىلىق ساۋات دەڭگەيى ەكى دەڭگەي بويىنشا تالداندى: بازالىق جانە وزىق. حالىقتىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىم دەڭگەيىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 5,80 بالل دەڭگەيىندە قالىپتاستى. بۇل كورسەتكىش ورتاشا دەڭگەيدەن جوعارى دەگەن زەرتتەۋ گيپوتەزاسىن راستايدى. ال بجزق-عا دەگەن سەنىمنىڭ ورتاشا دەڭگەيى قازاقستاننىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە دەگەن سەنىم دەڭگەيىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشىمەن (5,80% بالل) سايكەس كەلەدى.
وسىلايشا, قور جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى ماقساتى حالىقتىڭ جالپى قارجىلىق ساۋاتىن جانە زەينەتاقى كاپيتالىن قالىپتاستىرۋدى ارتتىرۋ بولىپ سانالادى. شىن مانىسىندە, ازاماتتار بولاشاق زەينەتاقىلارىنىڭ مولشەرى كوپ جاعدايدا وزدەرىنە تاۋەلدى ەكەنىن, ءوز جيناقتارىن باسقارۋعا جانە ولاردىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتۋگە, ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ ءوسۋىن بايقاۋعا, تولەم الۋ كوزىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن بىرتە-بىرتە تۇسىنە باستادى.
جاڭا جىل جاڭالىقتان باستالادى
وسى ورايدا 2024 جىلى ىسكە اسىرىلاتىن زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ سالاسىنداعى جاڭالىقتارعا توقتالا كەتكەن ءجون. 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى باستالادى. مۇنىڭ اياسىندا ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50%-ى جىل سايىن 18 جاسقا دەيىنگى بارلىق جاستاعى بالالار اراسىندا بولىنەدى. بۇل رەتتە تابىس ەسەپتى جىلدىڭ الدىنداعى ون سەگىز جىل ىشىندە ورتاشالانادى. بالالارعا ەسەپتەلگەن سومالار ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ قۇرامىندا ينۆەستيتسيالاۋدى جالعاستىرادى جانە ولارعا قوسىمشا ينۆەستيتسيالىق تابىس ەسەپتەلەدى. باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – جاس ۇرپاقتى قولداۋ جانە وعان تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا نەمەسە ۇلتتىق جيناقتار ەسەبىنەن ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرۋ. وسىلايشا, بالالار كامەلەتكە تولعانعا دەيىن ەسەپتەلەتىن ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ەكى ماقساتقا پايدالانا الادى: ءبىلىم الۋ جانە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ.
نىسانالى تالاپتاردى (مىندەتتەمەلەردى), نىسانالى اكتيۆتەردى, نىسانالى جيناقتاۋ شوتتارىنداعى نىسانالى جيناقتاردى ەسەپكە الۋ, نىسانالى جيناقتاردى تولەۋدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى وپەراتور بولىپ «بجزق» اق ايقىندالدى.
سونىمەن قاتار 1 قاڭتاردان باستاپ قولدانىستاعى جيناقتاۋشى جۇيە جاڭا قۇرامداۋىشپەن – جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىمەن (جمزج) تولىقتىرىلادى. جمزج مولشەرى قىزمەتكەردىڭ اي سايىنعى تابىسىنا بايلانىستى بولادى جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. جۇمىس بەرۋشىگە تەڭگەرىمدى جۇكتەمەنى ۇستاپ تۇرۋ ماقساتىندا جمزج جارناسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتا وتىرىپ اۋدارىلادى:
2024 جىلى – 1,5 پايىز;
2025 جىلى – 2,5 پايىز;
2026 جىلى – 3,5 پايىز;
2027 جىلى – 4,5 پايىز;
2028 جىلى – 5 پايىز.
جمزج-نى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ, سونداي-اق ولاردى سالىق سالىناتىن كىرىستەن شەگەرىمدەرگە جاتقىزۋ جۇمىس بەرۋشىگە جۇكتەمەنى تەڭەستىرۋ ءۇشىن كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار زاڭناماعا سايكەس, جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى بارلىق جۇمىسشى ءۇشىن ەمەس, تەك 1975 جىلى جانە ودان كەيىن تۋعاندار ءۇشىن تولەنەدى.
2024 جىلدان باستاپ جمزج ەنگىزۋ مەملەكەت, قىزمەتكەر جانە جۇمىس بەرۋشى اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ءبولۋ جولىمەن زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن قىزمەتكەردىڭ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق بارابار زەينەتاقى تولەمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ورتاق قۇرامداۋىشىن بىرتىندەپ قىسقارتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ىقپال ەتەدى.
بۇعان قوسا 1 قاڭتاردان باستاپ بجزق سالىمشىلارى جەكە قاتىسۋىنسىز ساقتاندىرۋ كومپانيالارىمەن زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتتارىن جاساي الادى. سالىمشى, ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسى (وسك), مەملەكەتتىك كرەديتتىك بيۋرو (مكب) جانە بجزق اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل ونلاين تۇردە جۇرگىزىلەدى.
اتالعان يننوۆاتسيالار ازاماتتار ءۇشىن ءتۇرلى سەرۆيستەردىڭ ىڭعايلىلىعى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ەلدە تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىن, ونىڭ ىشىندە ونلاين-فورماتتا دامىتۋ ماقساتىندا قابىلداندى. وسك-گە زەينەتاقى جيناقتارىن اۋدارۋدى اۆتوماتتاندىرۋ ەلدىڭ ساقتاندىرۋ نارىعىن دامىتۋعا, وسك اراسىنداعى باسەكەلەستىككە, سالىمشىلارعا زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرىن ۇسىنۋعا, سونداي-اق حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
جالپى, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن دامىتۋ ءارى قاراي جالعاسا بەرەدى. تيىسىنشە, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا دا جەتىلدىرىلەدى. مىسالى, جمزج جيناقتاۋ ەسەبىنەن زياندى ەڭبەك جاعدايلارى بار جۇمىستاردا ىستەيتىن ازاماتتارعا زەينەتاقى تولەمىن جۇزەگە اسىرۋدى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇجات ازىرلەنىپ جاتىر. وسى جوباعا سايكەس, زەينەتاقى تولەمدەرى 84 اي ىشىندە جمزج تولەۋ جۇزەگە اسىرىلعان 55 جاسقا تولعان ادامدار ءۇشىن كوزدەلەدى. بۇل نورمانى ەنگىزۋ 2024 جىلدان باستاپ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇعان قوسا جارنالاردى تولەۋ جانە بجزق-دان تولەمدەر الۋ كەزىندە ازاماتتاردىڭ ءارتۇرلى ساناتتارى ءۇشىن سالىق شەگەرىمدەرىن قولدانۋ ماسەلەسى دە تالقىلانىپ جاتىر.
