ادەبيەت الەمىنە ات بايلاساق...

قازىرگى قازاق, زامانىنداعى قىپشاق دالاسىنان بارىپ مىسىردى بيلەگەن اتاق­تى سۇلتان بەيبارىستىڭ 800 جىل­دىعى بۇكىل قازاق دالاسىندا اتالدى. بۇعان دەيىن ادەبيەتتە, كينودا تۇلعاسى سوم­دالعان, الەم تاريحىنا ىقپال ەتكەن بيلەۋشى سۇلتان. ءابىلماجىن جۇماباەۆ قازاق­شالاعان موريس سيماشكونىڭ «جۋسان» حيكاياسىندا ونىڭ ءومىرىن ۇستاپ تۇرعان جالعىز-اق ءسوز ەكەنى ايتىلادى. جالعىز-اق ءسوز مازاسىن الىپ, جۇرەگىن سۋىرارداي سەزىمدەرگە بولەيدى. ول قازاقتىڭ «كوكە» دەگەن ەڭ اياۋلى ءارى قاستەرلى ءسوزى ەدى. ويت­كەنى بەيبارىس كوكەسىنەن ايىرىلعان كۇنى تاعدىرى تەرەڭدەي تۇسكەنى ءھام تۋعان توپىراعىنداعى جۋسان ءيىسىن اڭساپ وتكەنى شىعارمانىڭ كوركەمدىك قۋاتىن ارتتىرا تۇسەدى.

بالكىم, وسى شىعارمانى نەگىزگە الدى, المادى, بەيبارىس تۇلعاسىن ەلى­مىزگە تانىتقان كوركەم تۋىندىنىڭ بىرە­گەيى – 1989 جىلى تۇسىرىلگەن قازاق رەجيس­سەرى بولات مانسۇروۆتىڭ «سۇلتان بەيبارىس» كور­كەم ءفيلمى. بۇل فيلم بيىل 4ك تسيفر­لىق فورماتىنا كوشىرىلىپ, باس­تاپقى كۇيىنە دەيىن قالپىنا كەلتىرىلدى. بەي­بارىستىڭ ءوزى «سۇلتان جۇرەكسىز ءومىر سۇرە الادى, بىراق اقىلسىز ءومىر سۇرە المايدى», دەيتىن ءفيلمدى تۇسىرگەن رەجيسسەر «جۋسان» حيكاياسىنا سۇيەنبەدى دەي المايسىز بىراق. بۇعان دەيىن اۋەزوۆ تەاتر­ى باستاپ قازاق تەاترلارىندا قويىلىپ كەلگەن جازۋشى راقىمجان وتارباەۆتىڭ «سۇلتان بەيبارىس» پەساسى جانە بار. 2014 جىلى بەلارۋستا وتكەن حالىقارالىق فەستيۆالعا قاتىسىپ, تۇركيانىڭ كونيا قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق فەستيۆالعا جولداما الىپ, بەلارۋس كورەرمەندەرى دە, تۇرىك باۋىرلار دا جاقسى قابىلداعان قويىلىم. اۋەزوۆ تەاترىنىڭ اعىلشىن تىلىندە تۇڭعىش قويعان سپەكتاكلى. بيىل ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ اكادەميالىق قازاق تەاترىنىڭ ۇجىمى قويدى. سونىمەن قاتار ەلدەگى ءتۇرلى مادەني, عىلىمي شارالاردى ايتپاعاندا, ەڭ ەلەۋلى وقيعا – مى­سىر استاناسى كاير قالاسىندا بەيبارىس سۇلتان سالدىرعان تاريحي مەشىت قازاق دەلە­گاتسياسىنىڭ قاتىسۋىمەن قايتا اشىلدى. اۋماعى 10 مىڭ شارشى مەتر­دەن اساتىن مەشىت – كايرداعى ءىرى, ەڭسەلى عيماراتتاردىڭ ءبىرى. مىسىردى باتىستان تونگەن كرەست جورىقتارىنان, شىعىستان حۋلاگۋ اسكەرىنەن جانە ەل ىشىندەگى ءدىني الاۋىزدىقتاردان ساقتاپ قالعان بەيبارىس بابامىزعا «يسلام ءدىنىنىڭ ەكىنشى اتاسى» دەگەن لاۋازىم بەرگەن. مىسىردا بيلىك قۇرعان سۇلتان ءتىلىن, ءداستۇرىن ۇمىت­پاي, ۇلا­عاتتاعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. جىل­ناماشىلار ول سارايدا دا تەك قانا انا تىلىندە سويلەگەنىن جازىپتى.

قازاق پوەزياسىنا ولجا سالعان قوس اقىن ماعجان جۇماباەۆ پەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ تۋعاندارىنا – 130 جىل. ەكەۋى دە قازاق دۇنيەتانىمى مەن سانا-سەزىمىن وسىرگەن, كوكجيەگىن كەڭىتكەن قوس الىپ. سۇلتانماحمۇت تىپتەن جاس كەتكەن, نەبارى 27 عانا جىل ءومىر سۇرگەن. مۇنىڭ ون جىلىن بالالىققا قيساڭىز, قالعان 17 جىل ىزدەنىس الەگىنە جەتە مە, جوق پا؟ ىزدە­نىس شەگىنەن ۇزاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس ۋاقىت مۇعدارىندا اقىن ۇلكەن ادەبيەت جا­ساپ كەتكەن. ەكى رومان, بەس پوەما. ۇلت رۋحانياتىنىڭ كادەسىنە اينالعان قانشاما جەكەلەگەن ولەڭدەر قالدىرعان. «الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سون­بەيمىز!» دەپ الاش گيمنىن جازعان. ەلى­مىزدە اقىننىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى ءىرىلى-ۇساقتى ادەبي-مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. تورايعىروۆ وقۋلارى كەرەكۋ وڭىرىندە وبلىستىق دەڭگەيدە جۇزەگە استى. اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ ناسيحاتى ءالى دە بولسا جەتىلدىرىلۋى كەرەك دەگەن ويدامىز. وسىنشاما ادەبي, رۋحاني مۇرامەن قوسا الاشوردا ۇكىمەتىن قولداۋشى رەتىندە دە ەسىمى التىن ارىپپەن تاڭبالانۋعا ءتيىس ەمەس پە؟ بۇگىنگى جاستارعا ناعىز ۇلگى ەتەرلىك جالىندى تۇلعانى دارىپتەي ءتۇسۋ ءلازىم.

شىعارمالارى ەلگە تارالا باستاعاننان قازاق بالاسىن رۋحتاندىرىپ كەلە جاتقان بىرەگەي تۇلعا, قايتالانباس اقىن ماعجان تۋىندىلارى الاش رۋحانياتىنىڭ تىڭايتقىش قۇنارى ىسپەتتى. اقىننىڭ ءوزىن وققا بايلاپ, كوزىن جويىپ, شىعارمالارىن وقۋعا قانشا تىيىم سالىپ, قۇرتىپ جىبەرۋگە تىرىسقانىمەن, حالىق تۋىندىلارىن تىعىلىپ وقىپ, سول ارقىلى كوزقاراس قالىپتاستىرىپ, رۋحاني باعىت العانىن اڭداۋ قيىن ەمەس. وزىنەن كەيىنگى اقىنداردىڭ كوبى ماعجانعا ەلىكتەگەنىن قاسىم جىرلارىنان-اق اڭعارامىز. قاسىمنان جۇمەكەن مەن مۇقاعالي ۇلگى العانىن ەسكەرسەك, كۇللى قازاق ادەبيەتىنە ىقپالى ايقىندالىپ شىعا كەلەدى. ول ءبىر جاعى بولسا, حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراعانىن ءبىر كەزدەرى جازۋشى كامەل جۇنىستەگىنەن ەستىگەنبىز. بەرتىندە ءومىر سۇرسە دە, ول كىسى ەسەپ (ەلىن سۇيگەن ەرلەر پارتياسى) پارتياسىندا بولعانى ءۇشىن, كوزقاراستارى ءۇشىن ايدالىپ, تەپەرىش كورگەنى بەلگىلى. «ماعجاننىڭ ءبىر ولەڭىن ماناربەك جىرشىدان جازىپ العانىمدى ء«ۇش ءارىپ» اڭداپ, ءبىلىپ قويىپتى» دەگەنى ەسىمىزدە. بۇل ماعجان اقتالعانعا دەيىن دە شىعارمالارى حالىقپەن بىرگە جاساپ, رۋحتاندىرا بەرگەنىنەن حابار بەرەدى. قازىر قازاق دالاسىندا ماعجان ەسىمى مەن تۋىندىلارى اتالمايتىن كۇن از شىعار.

بيىل اقىننىڭ 130 جىلدىعىنا بايلانىستى حالىقارالىق جىر ءمۇشايراسى جاريالانىپ, ناتيجەسىندە «ماعجانناما» پوەماسىمەن ميراس اسان جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىندى. مۇنى ايتۋعا سەبەپ – اقىن رۋحى قوزعاۋ سالىپ, وعان پوەما ارنالعانى, كولەمدى ەڭبەك جازىلعانى – قازىرگى ادەبيەتتىڭ ءبىر پاراسى ماعجان رۋحىمەن تىنىستاپ تۇرعانىن بىلدىرەدى.

دەتەكتيۆ جانرىندا قالام تەربەگەن جازۋشى كەمەل توقاەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى جاريالانعان پروزا بايقاۋىنىڭ ناتيجەسىندە رومان جازىلعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. باس جۇل­دەسىن العان جازۋشى جاس «ەگەمەننىڭ» ءتىلشىسى اباي ايماعامبەت دەتەكتيۆ جانرىندا رومان جازىپ شىققانى – ايتارلىق اڭگىمە. اپتاسىنا, ايىنا ءبىر رومان دۇنيەگە كەلىپ جاتقان جوق. جىلىنا ءبىر-ەكى رومان جازىلىپ, كىتاپ بولىپ شىقسا, ول دا ادەبيەتتىڭ اياق الىسىن بىلدىرەدى. ونىڭ ۇستىنە قازاق ادەبيەتىندە كەنجەلەپ قالعان دەتەكتيۆ جانرى. تۋىندى قازاق ءسوز ونەرىنىڭ ولجاسى بولا ما, جوق پا, ول باسقا اڭگىمە. اتالعان بايگەدە جۇزدەن جۇيرىك تانىلعان شىعارما سول كۇيى قالعان جوق جانە. «مازمۇنداما» باسپاسىنان كىتاپ بولىپ شىققانى كەشە عانا. «كاسپي» ينتەرنەت دۇكەنىنىڭ ىزدەگىشىنەن «بۇرىلىسقا جارتى قادام قالعاندا» دەپ كىتاپ اتاۋىن تەرىپ, تاپسىرىس بەرىپ, الىپ وقۋىڭىزعا اب­دەن بولادى. دۇنيەگە كەلگەن كولەمدى تۋىن­دىنىڭ دەر كەزىندە تاسقا باسىلىپ, وقىر­مان يگىلىگىنە اينالعانى – قۇپتارلىق ءىس.

ايتا بەرسە, كوپتەگەن تۇلعالاردىڭ مەرەيتويلارى اتالىپ, شىعارمالارى ناسيحاتتالىپ جاتتى جىل بويى. ءبىز سولاردىڭ اراسىنان اۋزىمىزعا تۇسكەنىن جانە رومان, پوەما تۋدىرۋعا سەبەپ بولعاندارىنا عانا توقتالىپ وتتىك. ءبارىن تىزە بەرۋ تاعى مۇم­كىن ەمەس. ال «بىزدەردە مىناداي بار» دەپ جاڭادان جازىلعان ول شىعارمالاردى تالداۋ الداعى ۋاقىت ەنشىسىندە.