مۇناي باعىتى باسىمدىعىن ءارتاراپتاندىرۋ

رەفورما كەزەڭى كەلدى

ءبىزدىڭ ەلدە بۇل باعىتتا ءبىراز العا جىلجۋ بار. كاسپي قۇبىر جەلىسىنىڭ قازاقستاندا بالاماسى جوق دەگەن پىكىردىڭ ءار كەز دۇرىس بولا بەر­مەيتىنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مويىن­دالدى. ەندى وسى باعىتتا ءبىراز جوبالار قولعا الىنىپ جاتىر. ويتكەنى مۇنايدى الەمدىك نارىققا جەتكىزۋدىڭ بالامالى باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ كەشە دە, بۇگىن دە وزەكتى بولعان...

ءبىر جاعىنان شيكىزاتىمىزدى تاسىمالداۋدىڭ بالاما جولدارىن ىزدەستىرسەك, ەكىنشى جاعىنان مۇنداعى نەگىزگى ءسوز – شيكىزات. وسى ۋاقىت­قا دەيىن مۇناي مەن گاز, اسىرەسە ىلەسپە گاز تەرەڭ وڭدەلدى, سونىڭ سالدارىنان ولاردان الىناتىن ونىمدەر تولىق ىسكە قوسىلمادى. قىسقاسى, بىزگە ەڭ جوعارعى دەڭگەيدەگى مۇناي كلاس­تەرلەرىن قۇرۋ كەرەك. ونىڭ دامۋى رەفورمالاردى جالعاستىرۋعا, ينۆەس­تيتسيا تارتۋعا, جاڭا تەحنولوگيا­لار­دى ەنگىزۋگە جانە ەنەرگەتيكالىق كەشەن­دى ارتاراپتاندىرۋعا بايلانىس­تى بولماق. ساراپشىلار مۇناي ءتۇسىمى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ اشىق بولعانىن ءجيى ايتادى. وسى قاجەتتىلىك 2022 جىلى قازاق مۇنايىنىڭ ۇشتەن ەكىسى الەمدىك نارىقتارعا تۇسەتىن رەسەي كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى ءوز مۇنايىن ترانزيتتەۋ كەزىندە ەلىمىز تاپ بولعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى تۋىندادى.

ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ورتاشا نارىقتىق قۇنى باررەلىنە 25 دوللاردان 105 دوللارعا دەيىنگى ارالىقتاعى شيكى مۇنايعا ەكسپورتتىق كەدەندىك باجدى انىقتاۋ ءتاسىلىن وزگەرتۋدى ۇسىنىپ وتىر. ساراپشىلار دا بۇل ۇسىنىستى قۇپ كورەدى. سەبەبى مۇناي نارىعى بىلتىر دا, بيىل دا قۇبىلمالىلىق پەن بەلگىسىزدىكتىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماي كەلەدى.

جىل باسىندا, ياعني ناۋرىزدا, «قارا التىننىڭ» باعاسى باررەلىنە 130 دوللاردان جوعارى كوتەرىلسە, جىل سوڭىندا 80 دوللاردان تومەن قۇلدىراۋ بايقالدى.

ورتا ءدالىزدىڭ ورايلى ولشەمى

«قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپا­نيا­سى­نىڭ مالىمەتىنشە, قازاقتىڭ قارا التىنىن تاسىمالداۋدىڭ قوسىمشا باعىتتارىن پىسىقتاۋ جالعاسىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە ترانسكاسپي باعىتى بويىنشا مۇناي جەتكىزۋگە باسىمدىق بەرە باستادىق. «ازەربايجان تاراپىمەن «باكۋ – دجەيحان» مۇناي قۇبى­رى بويىنشا, سونداي-اق باكۋدەن باسقا باعىتتار بويىنشا (باكۋ – سۋپسا قۇبىرى, باتۋمي باعىتىنداعى تەمىرجول جەتكىزىلىمدەرى, ازەربايجان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى جەتكىزىلىمدەرى) ترانزيت كولەمىن ۇلعايتۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر جالعاساتىن بولادى», دەپ جازدى قمگ تاراتقان ءباسپاسوز مالىمدەمەسىندە. ۇلتتىق كومپانيا «ەسكەنە – قۇرىق» مۇناي قۇبىرىن سالۋدىڭ ىقتيمال جوباسى دا قاراستىرىلىپ جاتقانىن ايتتى. قاجەتتى جۇمىستار جۇرگىزىلگەننەن كەيىن كومپانيا جوبانىڭ قانشالىقتى ورىندى ەكەنىن جانە ىسكە اسىرۋدىڭ قانداي مەرزىمدەرىن بەلگىلەۋ كەرەكتىگىن جاقسى ءتۇسىنۋ ءۇشىن وسى باستامانى ەگجەي-تەگجەي زەرتتەيدى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, ازەربايجان باكۋ – تبيليسي – كارس (بتك) تەمىر­جو­لى­نىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن كەڭەيتۋ بو­يىنشا تەح­ني­كالىق جۇمىستار باستالدى, 120 ميل­ليون دوللار ينۆەستيتسيا سالىنىپ, كەلەسى جىلى جۇمىستى اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل كەڭەيتۋ بتك جەلىسىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتتىلىگىن جىلىنا 1 ميلليون توننادان 5 ميلليونعا دەيىن ارتتىرادى. 2017 جىلى ىسكە قوسىلعاننان بەرى BTK ارقىلى بارلىعى 1,5 ميلليون تونناعا جۋىق جۇك تاسىمالدانعانىن ەسكەرسەك, بۇل – نازار اۋداراتىن كورسەتكىش.

قازىر ءبىزدىڭ ەلدە ون­دى­رىلەتىن مۇناي­دىڭ شامامەن 80%-ى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى جۇيەسى جانە «قازترانسويل» ارقىلى اتىراۋ  – سامارا مۇناي قۇبىرى ارقىلى ەۋروپالىق وداق جانە وڭتۇستىك – شىعىس ازيا ەلدەرى باعىتىندا, اتا­سۋ – الاشانكوۋ مۇناي قۇبىرى ارقىلى قىتاي باعىتىندا جانە تاعى باسقا با­عىتتار بويىنشا ەكس­پورتقا جونەل­تىلەدى. مينيسترلىك تارات­قان اقپا­رات­تا قازاق مۇنايىن رەسەي اۋماعى ار­­­قى­­لى قۇبىر جانە تەڭىز كولىگى­مەن تا­سى­­مالداۋ جانە تيەپ-جونەلتۋ نە­عۇر­لىم ۇنەمدى ەكەنى اي­تىلعان. سونىمەن قاتار ەكسپورتتىق باعىت­تاردى ودان ءارى ءارتاراپتاندىرۋ شەڭ­­بەرىندە جاڭا ەكسپورتتىق مۇناي قۇبىرىن سالۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2023 جىل­دان 2026 جىلعا دەيىن ارقايسىسى 12 مىڭ توننا دەدۆەيتتى مۇناي قۇيۋ تانكەرلەرىن سالۋ جوسپارلانعان. ولاردىڭ سانى كەپىلدەندىرىلگەن مۇناي كولەمىنە بايلانىستى. بيىلعى ازەربايجان پرە­زي­­دەن­تىنىڭ قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى قازاق مۇ­نايىن ازەربايجان قۇبىرلارى ارقى­لى تاسىمالداۋعا قاتىستى قوسىمشا ۋاع­دا­لاس­تىقتارعا قول جەتكىزدى. بۇل – ورتا دا­لىز­گە جاڭا ولشەم بەرەدى.

مۇنايدى ءارتاراپتاندىرۋ جولدارى

قازاقستان ءوز مۇنايىن ەكسپورتقا جەت­كىزۋ ءۇشىن رەسەيدى اينالىپ ءوتىپ, ازەر­­بايجان ارقىلى تانكەر پاركىن قۇرا باس­تادى. «قازاقتەڭىزكولىكفلوتى» 2023 جىلى كاسپيدە 8 مىڭ توننادان تاسىمالدايتىن ەكى مۇناي قۇيۋ تانكەرىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. وتاندىق كومپانيا حابارلاعانداي, ونى Abu Dhabi Ports Company ء(باا) جەتكىزبەك. قازىر وعان ارقايسىسى 12,4 مىڭ توننا سىياتىن «اقتاۋ», «استانا» جانە «الماتى» تانكەرلەرى تيەسىلى. كاسپي تەڭىزى تاياز بول­­عان­دىقتان مۇناي تاسىمالداۋمەن وسىن­داي شاعىن كەمەلەر عانا اينالىسا الادى.

ساراپشىلار قازاقستاننان قازاق مۇ­نايىن الەمدىك نارىقتارعا جەتكىزۋدە رە­سەي­دى اينالىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن با­عىتتىڭ ءبىرى – باكۋ – تبيليسي – دجەيحان ارقىلى كەم دەگەندە 20 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتاۋعا بولاتىنىن اشىق ايتىپ وتىر. ساياساتتانۋشى جاراس احمەتوۆ ايتىپ وتكەندەي, بۇل كقك جانە ترانسنەفت جەلىسى ترانزيتىنەن باس تارتۋ دەگەن ءسوز ەمەس. بىراق بالاما باعىتتاردى دامىتىپ, كەڭەيتۋگە تۇپكىلىكتى كوڭىل بولگەن ءجون.

«قازتەڭىزكولىكفلوتى» 2023 جىلى كاسپي تەڭىزىندە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن دەدۆەيتى 8 مىڭ توننا بولاتىن ەكى مۇناي تانكەرىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازاقستاندىق كومپانيانىڭ حابارلاۋىنشا, جەتكىزۋشى ابۋ-دابي پورتتارى كومپانياسى ء(باا) بولادى.

قازاقستانعا ەكسپورتتىق جەتكىزىلىم­دەر­دى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن جاڭا تانكەرلەر قاجەت, قازىر ولاردىڭ 80%-ى رەسەي ار­قىلى وتەدى. تاسىمالداۋ ەكى قۇبىر با­عى­تى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى – كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) قۇبىرى بو­يىنشا نوۆوروسسيسك پورتىنا دەيىن (ايداۋ كولەمى 2022 جىلى – 52,2 ملن توننا) جانە اتىراۋ – سامارا مۇناي قۇبىرى ارقىلى جانە ودان ءارى رەسەي اۋماعى ارقىلى ۋست-فرانتسيا پورتىنا دەيىن. (2022 جىلعا دەيىن ايداۋ – 8,4 ملن توننا).

الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينس­تي­تۋتىنىڭ (IMEP) ساراپشىسى ليديا پارحومچيك جۋرناليستەرمەن كەزدەس­كەن كەزدە مۇناي ەكسپورتىنىڭ بالاما باعىتتارىن تابۋ ماسەلەسى قازاقستان ءۇشىن تاعى دا كۇن تارتىبىنە قويىلعانىن ايتىپ بەردى. ونىڭ پىكىرىنشە, كومىرسۋتەگى ەكسپورتىنىڭ قازىرگى مودەلىندە بىرقاتار وسالدىق بار.

ساراپشى پايىمىنشا, 2022 جىلى ەلدەن ەكسپورتتالعان مۇنايدىڭ شامامەن 93,9 پايىزى رەسەيگە ەكسپورتتالدى, ونىڭ جالپى كولەمى 64,3 ميلليون توننانى قۇرادى, بۇل رەتتە 52 ميلليون تونناعا جۋىق مۇناي تاسىمالداندى. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) (80,8%), ال اتىراۋ – سامارا قۇبىرى ارقىلى – 8,4 ملن توننا (13,1%).

سونىمەن قاتار ەكسپورت تاعى ءۇش باعىت بويىنشا قازاقستان – قىتاي قۇبىر جۇيەسى ارقىلى جانە كاسپي تەڭىزى ار­قىلى تەڭىز كولىگىمەن, سونداي-اق وزبەك­ستان­عا تەمىرجول ارقىلى جالعاسىپ جاتىر. دەگەنمەن ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالالارداعى ەكسپورت كولەمى ماردىمسىز كۇيىندە قالىپ وتىر.

ايتپاقشى, 2022 جىلى اقتاۋ پورتى ارقىلى 2,3 ميلليون توننا مۇناي, «اتاسۋ – الاشانكوۋ» مۇناي قۇبىرى ارقىلى 1,2 ميلليون تونناعا جۋىق مۇناي جونەلتىلدى. تەمىرجول ارقىلى نەبارى 0,4 ملن توننا مۇناي تاسىمالدانعان.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالى­مە­تىن­­شە, قازىرگى جاعدايدا قازاقستان جىلىنا 16,5 ميلليون توننا كولەمىندە مۇ­ناي­دى كقك-نى اينالىپ ءوتىپ ەكسپورتتاي الادى.

«رەسەي توڭىرەگىندە ءوسىپ كەلە جاتقان گەوساياسي تۋربۋلەنتتىلىك جاعدايىندا قا­زاق مۇنايى ەكسپورتىنىڭ بالاما نۇس­­قا­لارىن ىزدەۋ مىندەتى وزەكتى بولىپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى ليديا پارحومچيك.

كوڭىلگە قونىمدىسى – كاسپي باعىتى

ترانسكاسپي باعىتى بويىنشا مۇ­ناي تاسىمالداۋ مۇناي اعىندارىن قاي­تا باعىتتاۋدىڭ ەڭ پەرسپەكتيۆالى نۇس­قاسى بولىپ سانالادى. 2022 جىلدىڭ شىل­دەسىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازمۇنايگازعا» كاسپي تەڭىزى ار­قىلى ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەردى كە­ڭەيتۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋدى تاپسىر­عان بولاتىن.

ناتيجەسىندە, «قازمۇنايگاز» بەن ازەربايجان SOCAR اراسىندا باكۋ –تبيليسي – دجەيحان (بتد) قۇبىرى ارقىلى سانگاچال تەرمينالىنا جىلىنا 1,5 ميلليون تونناعا دەيىن مۇناي جەتكىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. Reuters اگەنتتىگىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, 2023 جىلدىڭ اقپان ايىنان باس­تاپ «قازمۇنايگاز» بتد ارقىلى تەڭىز كەنىشىنەن 120 مىڭ تونناعا دەيىن مۇناي جەتكىزەدى.

ايتا كەتەيىك, «تەڭىزشەۆرويل» كومپانياسى باتۋمي مۇناي تەرمينالىن شي­كى­­زات­پەن قامتاماسىز ەتە باستادى. قاڭتار ايىندا مۋلتيمودالدى تاسى­مال­داۋ ارقىلى باتۋمي پورتىنا 82,5 مىڭ توننا تەڭىز مۇنايى جەتكىزىلدى. گرۋزيا تەرمينالىنا تەڭىز مۇنايىنىڭ اي سايىنعى جەتكىزىلىمى 100 مىڭ تونناعا دەيىن جەتەدى.

بيىل اقتاۋ – باكۋ باعىتى بويىنشا مۇناي ەكسپورتىن 3,5 ميلليون تونناعا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل رەتتە اقتاۋ پورتىنان ەكسپورتتىق جەت­كى­زىلىم كولە­مىن 20 ملن تونناعا دەيىن ارتتى­رۋ مۇمكىندىگى بار.

وسىلايشا, ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بتد ارقىلى قازاق مۇنايىن ايداۋ جىلىنا 5 ميلليون تونناعا دە­يىن ۇلعايتىلۋى مۇمكىن. 5 ميلليون تون­ناعا جۋىق مۇنايدى باكۋ – سۋپسا م­ۇ­ناي قۇبىرى ارقىلى گرۋزياعا قايتا با­عىت­تاۋعا بولا­دى, ال باكۋدەن باتۋميگە تەمىر­جول ار­قىلى جەتكىزۋدى جىلىنا 5 ميل­ليون تون­ناعا دەيىن ارتتىرۋعا بولادى. ۇزاقمەر­زىم­دى پەرسپەكتيۆادا جىل سايىن 5 ميلليون تونناعا دەيىنگى كولەمدە يران ارقىلى سۆوپ مۇناي جەت­كىزۋدى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىندىگى جوققا شى­عارىلمايدى.

بۇل ءۇشىن,  بىرىنشىدەن, بۇگىندە 12 ميل­ليون توننانى قۇرايتىن اقتاۋ پور­­تىنىڭ مۇناي تيەۋ قۋاتىن ارتتىرۋ قاجەت.

ەكىنشىدەن, تانكەرلەر فلوتىن قال­پىنا كەلتىرۋ. تاسىمالداۋعا ارنالعان مۇ­ناي كولەمىنىڭ بولماۋىنا بايلانىس­تى «قازتەڭىزكولىكفلوتى» كاسپي max تان­كەرلەرىنىڭ سانىن 6 كەمەدەن 3 كەمەگە دەيىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولدى. بىراق بۇل مولشەر شيكىزاتتىڭ قوسىمشا كولەمىن تاسىمالداۋعا جەتپەيدى.

ۇشىنشىدەن, تەڭىز كەن ورنىنان مۇناي تەرمينالدارىنا دەيىن مۇناي قۇبىرىن تارتۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ.

تورتىنشىدەن, قىزمەت كورسەتىلەتىن كەمەلەردىڭ تونناجىن ارتتىرۋ ءۇشىن اقتاۋ پورتىندا تەرەڭدەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. «دەگەنمەن تەڭىز جولىنىڭ تو­لىق ىسكە قوسىلۋى ءۇشىن قازاقستان ءوز ءىس-ارە­كەتتەرىن ازەربايجانمەن سايكەس­تەن­دىرۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. وسى­لاي­شا, اقتاۋ پورتىمەن قاتار باكۋ پورتى دا مۇناي قابىلداۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋى قاجەت», دەيدى ليديا پارحومچيك.

«قازتەڭىزكولىكفلوتىنىڭ» مالى­مە­تىن­شە, بۇگىندە ترانسكاسپيلىك مۇناي ءدالىزىنىڭ ماكسيمالدى جۇكتەمەسى 5,2 ملن توننانى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش اقتاۋ پورتىنىڭ اۋىستىرىپ تيەۋ قابى­لە­تىنىڭ جاي-كۇيىن, ازەربايجان مەن گرۋ­زيا­­داعى قابىلداۋ پورتى ينفرا­قۇرى­لى­مىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن, سونداي-اق با­تۋ­ميگە باراتىن تەمىرجول جەلىسىنىڭ كەپ­تەلىسىن ەسكەرەدى.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي جاع­داي­دا ءبىزدىڭ تاراپ كاسپي تەڭىزىندەگى ارىپ­تەستەرىنە مۇناي جەتكىزىلىمىنىڭ تۇراق­تى ءوسۋ كەپىلدىگىن بەرۋى قاجەت. سا­راپ­­شى­لار دا ترانسكاسپي باعىتى تەك مۇناي تاسىمالداۋعا ارنالماعان ءارى ونىڭ وتكىز­گىش­تىك قۋاتى اناعۇرلىم از ەكەنىن ءجيى ايتادى. وسى باعىتپەن تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ قانشا بولىگى كاسپي تەڭى­زى­مەن ازەربايجانعا, گرۋ­زيا­عا, تۇركياعا جانە ەۋروپاعا ەكسپورتتالاتىنى تۋرالى مالىمەتتەر ءار جەردە ءارتۇرلى ايتىلادى.

«2024 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باس­تاپ تەڭىز كەنىشىن بولاشاقتا كەڭەيتۋ جوبا­سى­نىڭ ىسكە قوسىلۋى كۇتىلۋدە. بۇل مۇناي ءوندىرۋدى جىلىنا 12 ميلليون تونناعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل كولەمدى تەڭىز ارقىلى جونەلتۋگە كەلىسىمشارت جاسالۋى مۇمكىن», دەيدى ل. پارحومچيك.

مامان 2030 جىلعا قاراي تاسىمال­داۋ­دىڭ قوسىمشا كولەمى پايدا بولاتىنىنا سەنىمدى. سوندا قاشاعان كەنى­شىن­دەگى ءوندىرىس ەكى ەسەگە ارتادى.

قىتاي باعىتى

2023 جىلى 19 شىلدە كۇنى ۇكىمەت قازاق­ستان مەن رەسەي اراسىنداعى رەسەي­دەن قىتايعا مۇنايدى قازاقستان ارقىلى تاسىمالداۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى قۇجات جوباسىن اشىق نقا پورتالىندا جاريالادى.

مۇنداي كەلىسىم 2014 جىلعى 1 قاڭ­تار­­دان بەرى ارەكەت ەتىپ, 2023 جىل سو­ڭىندا اياق­تالۋعا ءتيىس ەدى. جاڭا قۇجات جو­با­سىندا بۇرىنعى كەلىسىمنەن بىرقاتار وزگەشەلىگى بار. اتاپ ايتقاندا, بۇرىن رەسەي قازاقستان ارقىلى قىتايعا 7 ملن توننا (10 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا بولادى) مۇناي تاسىمالداي السا, ەندى ونىڭ مولشەرى بىردەن 10 ملن توننا بولىپ بەكىتىلمەك.

بالامالى ەكسپورت باعىتى دا ەكى ما­گيس­ترالدىق مۇناي قۇبىرىنان – كەڭ­قياق – قۇمكول جانە اتاسۋ – الاشاڭ­قاي­دان تۇراتىن قازاقستان – قىتاي قۇبىرى (ققق).

بۇل قۇبىر جۇيەسى ارقىلى جىلىنا 20 ميلليون تونناعا دەيىن مۇناي تاسى­مال­داۋعا بولادى. دەمەك مۇناي ديپلو­ماتياسىنداعى ويىن ەرەجەسىن مۇناي تاسىمالىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ بەتالىسى انىقتايدى...

الماتى