مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسىنا قايتا نازار اۋدارىپ, وندا وتباسى ينستيتۋتىن دامىتۋدىڭ جانە گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەلەرىن ىلگەرىلەتۋدىڭ وتاندىق مودەلىن نىعايتۋدى تاپسىردى. ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونiندەگi ۇلتتىق كوميسسياسى گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىردى, گەندەرلىك باعىتتاعى «ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارىنىڭ جانە تەڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەرى تۋرالى», «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ كۇن تارتىبىنەن تىس قالعان ەمەس.
حالقىمىزدىڭ 51 پايىزىن ايەلدەر قاۋىمى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, ەلدەگى ساياسي ومىرگە دە بارلىق ازاماتتىڭ تەڭ دارەجەدە قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. قازىر مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىندە, ساياساتتا, بيزنەستە ايەلدەر ۇلەسى ءبىرشاما ارتتى. كەمشىن تۇستار جوق ەمەس, تەك ونى جۇزەگە اسىرۋ – ۋاقىت ەنشىسىندە.
حالىقارالىق اشىق ستاتيستيكا يندەكسىندە قازاقستان الەمنىڭ 146 ەلىن قامتيتىن جاھاندىق گەندەرلىك تەڭدىك بويىنشا وڭتۇستىك افريكا, يامايكا, موزامبيكتەن كەيىنگى 62-ورىندا تۇر. «الەمدەگى ەڭ باقىتتى ەلدەر» رەيتينگىندە كوش باستاپ تۇرعان فينليانديانىڭ 18 ادامنان قۇرالعان مينيسترلەر كابينەتىنىڭ 10-ى ايەل. ال مينيسترلەر كابينەتىنىڭ تەڭ جارتىسى قىز-كەلىنشەكتەردەن تۇراتىن ءال-اۋقاتى مىقتى يسلانديانىڭ ۇكىمەتىن ايەل باسقارادى. ال حالىقتىڭ جارتىسىنان استامىن قۇرايتىن ءبىزدىڭ ەلدە ايەلدەر نەگە ساياساتتا دا 50 پايىز ورىن المايدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ءبىلىمى جەتپەي مە؟ بىلىگى جەتپەي مە؟ قارىم-قابىلەتى از با؟
عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى كەم دەگەندە 30 پايىزى باسشى ايەلدەر بولسا, ول ادامي كاپيتالدىڭ دامۋىنا, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا وڭ ىقپالى بار.
گەندەرلىك تەڭدىك – ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا عانا ەمەس, ساياسي باعىتتا دا بەلەڭ الۋعا ءتيىس قۇبىلىس. ول الدەبىر «جەڭىلدىكتەر», كۆوتالار نە «بولۋعا ءتيىس» دەۋ ءۇشىن ارنالعان جاعداياتتار ەمەس, كادىمگى ايەلدەردىڭ قوعامدىق-ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا ورىندالاتىن ءۇردىس. ول ءۇشىن الدىمەن, قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ باسىندا تۇرعان ساياسي پارتيالاردا ايەلدەردىڭ سانى كوپتەپ سانالۋعا ءتيىس. ودان بولەك, اۋدان, اۋىل-ايماق اكىمدەرىنە دە تۇرعىلىقتى جەردىڭ بەلسەندى, ىسكەر ايەلدەرى تارتىلۋى كەرەك. ۇكىمەت باسشىسىنا وسى ماسەلەنى قوزعايتىن دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىق.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مامليۋت اۋدانىنا, الماتى وبلىسىنداعى ۇيعىر اۋدانىنا اكىم ايەل تاعايىندالدى. بۇل كورسەتكىش ارتا تۇسەدى. تەك قولداۋ مەن سەنىم كەرەك. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جوبالارىن قورعاپ, ولاردى تۇراقتى دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستارى ءۇشىن شالعايدا جاتقان ەكى ەلدى مەكەننىڭ ايەل اۋىل اكىمى ۇزدىك دەپ تانىلدى. قازىر 17 وبلىس پەن 3 رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ 75 ورىنباسارى بولسا, ونىڭ 4-ەۋى ايەل. بۇل 5,3 پايىزدى قۇرايدى. قازاقستان بويىنشا 15 ايەل اۋىل اكىم بار, ال 421 باسقارمانى 75 ايەل باسقارادى, ياعني 17,8 پايىز ۇلەستى قۇرايدى. بۇل كوڭىلگە سۋ سەپكەندەي كورسەتكىش, بىراق جاقسىعا ۇمتىلۋ, بيىككە تالپىنا – ايەلدەر ءۇشىن موتيۆاتسيا.
ەلىمىز ايەلدەر ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە بارلىعىنا تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋعا باعىتتالعان پروگرەسسيۆتى ساياسات پەن رەفورمالاردى دايەكتى تۇردە جۇرگىزەدى. ىرگەلى حالىقارالىق اكتىلەردى راتيفيكاتسيالاپ, الەم وركەنيەتى كوشىمەن بىرگە ىلگەرى كەلەدى. استانا قالاسىندا وتكەن ورتالىق ازيا ەلدەرى ايەلدەرىنىڭ ديالوگ الاڭى وسىعان دالەل. ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ايەلدەرى باس قوساتىن العاشقى اۋقىمدى ءىس-شاراعا بيىل قازاقستان جەتەكشىلىك ەتتى. ايەلدەردىڭ يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋداعى, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى, گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىق پەن ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدەگى رولىنە قاتىستى بىرقاتار ءىس-شارانى ەنگىزدى.
قازىر قوعام ايەل سۇلۋلىقتىڭ, قامقورلىقتىڭ, ءۇي جىلۋىنىڭ نىشانى عانا ەمەس, قايسارلىق پەن قايراتتىڭ دا تۇلعاسى ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندى. ايەلدەر وتباسى عانا ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. رەسپۋبليكادا 4,3 ميلليون جۇمىس ىستەيتىن ايەل بولسا, بۇل جالپى جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 48 پايىزىن قۇرايدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا ايانباي ەڭبەك ەتەتىن ايەلدەردىڭ ۇلەسى ارتقان. ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىندە جارتى ميلليوننان استام ايەل قىزمەت اتقارادى. ولار مال, جىلىجاي شارۋاشىلىعىمەن, ەگىنشىلىكپەن, ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىسادى, اگرارلىق عىلىمدى قاتار مەڭگەرىپ جۇرگەندەر دە بار. 35 پايىزدان اسا ايەل اۋىلدا تۇرادى. اۋىل ايەلدەرى – ەلىمىزدىڭ تىرەگى جانە قازىرگى قازاق قوعامىندا ەلەۋلى كۇش. ورتالىق ازيا ايەلدەرىنىڭ باسقوسۋى گەندەرلىك ساياسات ۇستانىمىنا جاڭا سەرپىن بەردى.
ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى كەڭەيتۋ جولىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ, ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمەن اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە استى. ەلىمىزدە ايەلدەر كاسىپكەرلىگىنىڭ ديناميكالىق سەكتورى قالىپتاستى. دەگەنمەن, اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن ايەلدەر ءۇشىن قوعامدىق, مەملەكەتتىك رەسۋرستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر اركەز قولجەتىمدى ەمەس. سوندىقتان ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, اۋىلدىق جەردە تۇراتىن ءاربىر ءۇشىنشى ايەل ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان جانە تابيعي ونىمنەن تۇسكەن تابىسپەن كۇن كورەدى. ايەلدەردىڭ بەلسەندى ءرولى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە بايقالادى. گەندەرلىك ستراتەگيانى ىسكە اسىرعانعا دەيىن بيزنەستەگى ايەلدەر ۇلەسى 38 پايىزدى قۇراسا, شوب سۋبەكتىلەرىن باسقاراتىن ايەل ۇلەسى 40 پايىزدان اسادى. سونداي-اق ايەلدەر اراسىندا ساياسي كوشباسشىلىق ارتىپ, تۇلعالىق دامۋدى قالاپ, ىسكەرلىگى مەن بىلىكتىلىگىن نىعايتۋعا ءمان بەرگەن نازىك جاندار قاتارى كوبەيدى. اۋداندار مەن اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ بارىسىندا وسىنداي ساۋاتتى, ساياسي وزگەرىستەرگە دايىن, جەرگىلىكتى بيلىكتە جاۋاپتى لاۋازىمدى اتقاراتىن ايەلدەر رەزەرۆىن دايىنداۋ قاجەت. ول ءۇشىن اۋىلدىق جەرلەردە ايەلدەردىڭ بىلىكتىلىگى مەن ءبىلىمىن ارتتىرۋ, ساۋاتتاندىرۋ ءىسىن قولعا الۋ ماڭىزدى. نەگە, اۋىل دەپ ەرەكشەلەپ وتىرمىز. ويتكەنى اۋىل – ۇلتىمىزدىڭ التىن بەسىگى. رۋحانياتىمىزدىڭ تەمىرقازىعى. اۋىلداردىڭ جويىلىپ كەتپەۋىنە دە ءبىر ادامداي سەپتەسىپ وتىرعان, ارينە, قازاق ايەلدەرى.
ارينە, ءالى دە سىناپ-مىنەيتىن ماسەلەلەر, ولقىلىقتار جەتىپ ارتىلادى. گەندەرلىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ كەزىندە, كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك شارالارىن ىسكە اسىرۋعا قارجى بولۋدە گەندەرلىك اسپەكتىلەر ەسكەرىلمەي قالادى. ايەلدەردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ۇيدەگى وتباسىلىق مىندەتتەردى ورىنداۋ ماقساتىندا ەڭبەك قىزمەتىنەن باس تارتۋى سالدارىنان ەكونوميكاداعى ايەلدەر الەۋەتى تولىق كولەمدە ەسەپكە الىنبايدى. قازىرگى ۋاقىتتا قانشا ايەل ارمان-ماقساتتارىن ءۇي تىرلىگىنىڭ ارتىنا جاسىرىپ, ءوز مانسابى مەن قالاۋىن وتباسى باقىتىنا ايىرباستادى. ەندەشە وسىنداي قۇرباندىققا بارعان ايەلدىڭ سۇرانىسى مەن تالعامى قاناعاتتاندىرىلۋى قاجەت. بولاشاقتا بۇل ايەلدەرگە ءوز الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ءتۇرلى سالادا جاڭا جەتىستىكتەر مەن مانساپتىق ءوسۋ ءۇشىن ۋاجدەمەلىك ىنتالاندىرۋ كەرەك.
قاراقات ابدەن,
ءماجىلىس دەپۋتاتى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونiندەگi ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى
