بۇگىندە رەسەي ەكونوميكاسى سانكتسياعا ۇشىراپ, بىرقاتار ەلمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ اياسى تارىلدى. وسىنداي جاعدايدا ورتالىق ازيا ەلدەرى جانە قىتاي ءوز تاۋارلارىن رەسەيدەن تىس ەۋروپاعا ەكسپورتتاۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن ىزدەستىرىپ جاتىر. بۇگىنگە دەيىن سولتۇستىك ساۋدا دالىزىندە رەسەي باسىم رولگە يە بولدى, ال ورتالىق ازيادان ەۋروپاعا تاۋار جەتكىزۋ ءۇشىن قۇرىلعان ورتا ءدالىز نەمەسە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى دا الدىڭعى ءدالىزدىڭ بالامالى جولىنا اينالىپ كەلەدى. ءبىز ءسوز قىلىپ وتىرعان ورتا ءدالىزدىڭ ازەربايجان, قىتاي, گرۋزيا, قازاقستان جانە تۇركيا ارقىلى ەۋروپاعا جەتەتىن تاسىمال ۋاقىتىن ءالى دە قىسقارتۋ مۇمكىن بولعاندىقتان, وعان قىزىعۋشىلىق ەرەكشە بولىپ وتىر. ناقتىراق ايتقاندا, ول نەبارى ون ەكى كۇندى قۇراۋى ىقتيمال. ماسەلەن, حالىقارالىق گەوساياسي كونفيگۋراتسيا ورتا دالىزگە قوسىمشا يمپۋلس بەرىپ, 2022 جىلى ونداعى كونتەينەرلىك تاسىمال كولەمى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 33 پايىزعا ءوستى.
اتالعان زەرتتەۋ ەكى نەگىزگى اسپەكتىنى, ياعني ورتا دالىزدە ماقساتتى ساياسي شەشىمدەر ارقىلى ساۋدانى كەڭەيتۋ ءۇشىن مودەلدەۋ جانە بولجاۋ ناتيجەسىن پايدالانا وتىرىپ, ساۋدا دەڭگەيىن جان-جاقتى باعالاۋ, ەكىنشىدەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىن, تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە قولدا بار مۇمكىندىكتى پايدالانۋ جاقتارىن قامتيدى.
زەرتتەۋ ناتيجەسىندە بىرقاتار تۇجىرىم جاسالعان. بىرىنشىدەن, حالىقارالىق ساياسي احۋالدىڭ ۋشىعۋى ورتا دالىزدەگى ازەربايجان, گرۋزيا, قازاقستان, تۇركيا ەلدەرى ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتىپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ەكىنشىدەن, ورتا ءدالىز ءوز بويىندا ورنالاسقان ەلدەردىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ۇشىنشىدەن, ءدالىز جۇمىسىن جەتىلدىرۋدەگى قوسىمشا شارالار جۇك اينالىمىن ارتتىرۋعا جول اشادى. تورتىنشىدەن, ءدالىز اسىرەسە قازاقستان, ازەربايجان, گرۋزيانىڭ ساۋدا مارشرۋتتارىن ءارتاراپتاندىرۋدا ۇلكەن ءرول اتقارادى. سونىمەن قاتار ءتيىستى ساياسي شەشىم ارقىلى قازاقستان, ازەربايجان جانە گرۋزيا ءوز وندىرىستىك قىزمەتىندە ەكسپورت كولەمىن جانە ءونىمنىڭ قوسىمشا قۇنىن ارتتىرا الادى. بەسىنشىدەن, ورتا ءدالىزدىڭ بويىنداعى تاسىمالدىڭ قازىرگى شىعىندارى جوعارى ءارى تۇراقسىز دەپ باعالانعان.
وسى زەرتتەۋدە ازىرلەنگەن ساۋدا مودەلى 2030 جىلعا قاراي قىتاي مەن ەو اراسىنداعى ساۋدانىڭ جالپى كولەمىن شامامەن 30 پايىزعا ارتتىرۋدى بولجايدى. بولجامعا سايكەس, 2030 جىلعا قاراي سولتۇستىك تەڭىز باعىتىنا كاسپي تەڭىزى ارقىلى تاسىمالداۋ كولەمى ءۇش ەسە ارتىپ, 11 ميلليون توننانى قۇرايدى.
زەرتتەۋدە ءدال وسىنداي ارتىقشىلىقتارمەن قاتار كەلەسىدەي پروبلەمالار دا كورسەتىلگەن: ءدالىزدى ۇيلەستىرۋ مەن باسقارۋدىڭ بولماۋى; كاسپي جانە قارا تەڭىزدەگى پورتتاردىڭ, سونداي-اق كاسپي تەڭىزى بويىنشا تاسىمالىن پايدالانۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى; ءارتۇرلى ەلدەردىڭ تەمىرجول كولىگى وپەراتورلارى ءوزارا ارەكەتتەسەتىن شەكارالىق وتكەلدەگى بارەرلەر; ورتا دالىزدە مۇددەلى تاراپتار اقپاراتتىق تەحنولوگيانى پايدالانادى, الايدا جۇيەنى قولدانۋدا بىرىڭعاي جانە ءوزارا تىعىز ينتەگراتسيا ورناماعان. وسىنداي پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن قاجەتتى ستراتەگيالىق شەشىمدەر مەن ينۆەستيتسيا باعىتتارى ايقىندالعان. وعان مىنالار جاتادى: جۇمىستىڭ ۇزدىكسىز ءجۇرۋى ءۇشىن ءدالىز بويىندا ءتيىستى لوگيستيكالىق شەشىمدەردى ۇسىنۋ; كولىك قوزعالىسىنىڭ كەدەرگىسىز بولۋى جانە ءمۋلتيمودالدى ينفراقۇرىلىم دەرەكتەرىمەن الماسۋ ءۇشىن پروتسەدۋرالاردى رەفورمالاۋ, ولاردىڭ اسىرەسە شەكارادان ءوتۋ كەزەڭىندە جەڭىلدەتۋ; جول بويىنداعى جۇك اعىندارىن باقىلاۋ, شەكاراداعى كىدىرىستى ازايتۋ ماقساتىندا تسيفرلىق شەشىمدەردى سينحرونيزاتسيالاۋ; كەمەلەردىڭ قوزعالىسىن, پورتتاردىڭ ونىمدىلىگىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, كاسپي جانە قارا تەڭىز ارقىلى تاسىمالدىڭ وپەراتسيالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ; ينۆەستيتسيالىق باسىمدىقتىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن انىقتاۋ.
وسىنداي ءىس-قيمىلدىڭ ارقاسىندا 2030 جىلعا قاراي ورتا ءدالىز بويىنداعى تاسىمال كولەمى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسە ءوسىپ, جول ءجۇرۋ ۋاقىتى ەكى ەسە قىسقارۋى ىقتيمال. ينۆەستيتسيا مەن وپەراتسيالىق قىزمەتتى ساۋاتتى ۇيلەستىرۋ ارقاسىندا ورتا ءدالىز ترانسقۇرلىقتىق ساۋدانىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇراقتىلىعىنا ۇلەس قوسا الادى. تەڭىز پورتتارى ارقىلى بۇل قىتايعا, ەۋروپاعا سەنىمدى مارشرۋتتى ورناتا وتىرىپ, ورتالىق ازيا مەن وڭتۇستىك كاۆكازدىڭ الەۋەتىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن بولجام بار.
ورتا ءدالىز قازاقستانعا نە بەرەدى؟ ول ەڭ الدىمەن تەمىرجول جۇيەسىن جاڭارتۋ جانە ەۋروپالىق نارىققا كەڭىنەن قوسىلۋعا سەرپىلىس بەرەدى. قازاقستاننىڭ كولىك جۇيەسى ونىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ءالسىز تۇسى رەتىندە كورسەتىلەدى, سوندىقتان بۇل فاكتور قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ سانالادى. قازاقستان ءوز تاۋارىن ەكسپورتتاۋ ءۇشىن كوپ جاعدايدا رەسەي ارقىلى وتەتىن سولتۇستىك تەمىرجول باعىتىنا تاۋەلدى بولىپ وتىر. قىتاي تەمىرجول جەلىسىنە قوسىلۋ, ورتا دالىزدەگى تەمىرجول جەلىسىمەن ينتەگراتسيالانۋ ارقىلى قازاقستان ءبىر باعىتقا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلىپ, ءوز تاۋارىن ەۋروپالىق نارىققا شىعارۋ جولىمەن ەكسپورت كولەمىن ارتتىرا الادى. ەكىنشىدەن, ورتا دالىزگە قوسىلۋ دەگەنىمىز لوگيستيكانىڭ جاقسارۋىن بىلدىرەدى.
2023 جىلى ناۋرىزدا «قازپوشتا», «WEA-Transport GmbH» (ەو ۋاكىلەتتى تەمىرجول وپەراتورى) جانە «Huapengfei Company of China» (قىتايدىڭ ۇلتتىق لوگيستيكالىق وپەراتورى) اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. قازاقستانعا رەسەيگە تاۋەلدىلىكتى تومەندەتە وتىرىپ, ءوزىنىڭ ەكسپورتتىق جانە ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتقانى ماڭىزدى بولماق. بولجام بويىنشا ورتا دالىزدەگى جۇك تاسىمالىنىڭ الەۋەتى 2030 جىلعا قاراي جىلىنا 20 ملن تونناعا دەيىن دەپ باعالانادى. ياعني ول تەك كولىك جۇيەسىن دامىتۋدى ەمەس, قىتاي جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن, سونىڭ ىشىندە تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىق, تەرەڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى دا بىلدىرەدى. وسى سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ قادامى سىرتقى ساۋدا بايلانىستارىن كەڭەيتىپ, قازاقستاننىڭ جاھاندىق تاسىمال تىزبەگىنە قوسۋ ءۇشىن ورتا مەرزىمدىك مەملەكەت ساياساتى باسىمدىعىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس.
زارينا اسكەربەك,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
