جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قۇرىلعان كووپەراتيۆتەر كوممەرتسيالىق ۇيىم بولىپ ەسەپتەلەدى. تاۋار ءوندىرۋشى رەتىندە ونى وتكىزۋ, ساتۋ نەمەسە ساتىپ الۋشى رەتىندە ءوز زاڭدى قۇقىقتارى بار. دەمەك ءوز-ءوزىن قارجىلاندىرۋ ارقىلى پايدا تابۋعا بولاتىن دەربەس شارۋاشىلىق. سونداي-اق ولار اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءونىم ءوندىرۋدىڭ بىرنەشە تۇرىمەن دە اينالىسا الادى. قازىر وسى سالاداعى كووپەراتيۆتەر قىزمەتىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى – مال مەن ەگىن, بالىق پەن قۇس ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ بولىپ وتىر. ال ونى قۇرۋ ءتارتىبى كووپەراتيۆى قۇرىلتاي جينالىسىنىڭ شەشىمىمەن قارالۋ كوزدەلگەن. كووپەراتيۆ كەمىندە ءۇش قۇرىلتايشىنىڭ شەشىمى بويىنشا قۇرىلادى.
بىرىگۋ تابىسقا باستاي ما؟
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, اتالعان زاڭ شارۋالاردىڭ تابىسىن مولايتادى. قۇرىلعان كووپەراتيۆتەردىڭ ماقساتى سول, تابىس تاۋىپ, سول تابىستى كووپەراتيۆ مۇشەلەرى اراسىندا ءبولىپ بەرۋ. بۇعان قوسىمشا كووپەراتيۆتىڭ دامۋىنا ۇلكەن جول اشىلماق.
بىرىگۋدەن كەلەر پايدا كوپ ەكەنىن شارۋالار دا مويىندايدى. بىراق جەكە باس مۇددەسى اياققا تاپتالماي ما دەپ قورقاسوقتايدى. ال ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپتەگەن ارتىقشىلىعى بار. مىسالى, وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا, داقىلداردى ءوسىرىپ, جيناپ, ونى ساتىپ, قارجىعا اينالدىرۋدا ولاردىڭ ءباسى جوعارى. ءدال قازىرگى قىمباتشىلىق جاعدايدا مۇنداي ىرىلەنگەن شارۋاشىلىقتار ابدەن قاجەت. وكىنىشكە قاراي, قازىر مۇنداي مايدا شارۋاشىلىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ تىم قيىن سياقتى.
«مايدا شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ, ياعني ۇجىمداستىرۋدىڭ وزىندىك ماسەلەلەرى جەتەرلىك. مەنىڭ ويىمشا, ۇجىمداستىرۋدان ۇتارىمىز كوپ. سەبەبىن ايتساق, ءبىر ءىرى شارۋاشىلىق ماۋسىمدىق ەگىندى جيناۋ كەزىندە ءوز تەحنيكاسىمەن جۇمىسىن باستاپ, ۋاقتىلى اياقتايدى. قالعان ۋاقىتتا ارنايى ورىندا بوس تۇرادى. ال مايدا شارۋاشىلىقتاردا مۇنداي كوپ تەحنيكا بولماۋى مۇمكىن. سوندىقتان كەيبىرىنەن جالعا الىپ, جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتادى. جالپى, وسى ۇجىمداستىرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر تەتىكتەرى دۇرىس زاڭداستىرىلسا, بۇدان كوپ پايدا كورەمىز. قازىر شاعىن قوجالىقتاردا مىناداي قورقىنىش بار. ولار وزدەرىنە ءتيىستى ۇلەستى الا الماي قالامىز با دەپ ويلايدى. بۇل جەردە ءتارتىپ پەن زاڭدىلىق قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سامالبەك قوسانوۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بىرىگۋ جەتىستىككە جەتەلەيدى. مىسالى, ەگىن شارۋاشىلىعىندا ءبىر زيانكەس جاندىك نەمەسە تۇقىمدا اۋرۋ پايدا بولسا, شاعىن شارۋاشىلىق سول قيىنشىلىقپەن بەتپە-بەت جالعىز ءوزى كۇرەسۋىنە تۋرا كەلەدى. ول ويلانىپ, شەشىم قابىلدايمىن دەگەنشە كەشىگۋى مۇمكىن.
«سوندىقتان دا ۇجىمدىق ماسەلەدە ولار بارلىعىن بىرگە شەشە الادى. ەكىنشىدەن, ونىمدىلىك تە ارتادى. تەحنيكا جاڭارتۋ, تاۋاردى ساتۋ جاعىندا دا كەدەرگىلەردى بىرلەسە جەڭەدى. سونداي-اق مال بورداقىلاۋ, جۇگەرى ەگۋ, باقشا ءوسىرۋ دەگەن سياقتى ءارتۇرلى شارۋاشىلىققا قولايلى ەلدى مەكەندەر بار. ولار بىرىگىپ, ۇجىمدىق شارت جاساسىپ, كووپەراتيۆ قۇرسا, وندا كوپ نارسە العا جىلجيدى. وسىنىڭ ىشىندە ارقايسىسىنىڭ ءوز مىندەتى بولۋى كەرەك. مىسالى, ۇجىمداعى ءبىرىنشى توپ تەك مالدى باعىپ, سەمىرتىپ, كەلەسى ءبىر توپ ونى ساتۋ جاعىمەن اينالىسىپ, وزدەرىنە جۇكتەلگەن جۇمىستى ءتيىمدى اتقارسا عانا ناتيجە مەن ساپا دەڭگەيى ارتا بەرمەك. ال قازىر كوبىنە ەگىس ەگىپ, مال باققان مايدا قوجالىقتار وزدەرى ءوسىرىپ-باعىپ, وزدەرى ونىمگە اينالدىرىپ, وزدەرى نارىققا ساتىلىمعا شىعارىپ جۇرگەنى راس. ال ءوزى شاعىن عانا شارۋاشىلىقتىڭ ءونىمى دە از بولاتىنى بەلگىلى عوي. ويىنداعى باعاعا دا كەلمەي جاتۋى مۇمكىن. ال ىرىلەندىرىلگەن شارۋاشىلىقتاردا ونىمگە عانا جۇمىس ىستەپ, بەلىگىلى ءبىر كومپانيالارمەن كەلىسىمشارت اياسىندا تاۋاردى ءوز باعاسىنا جونەلتىپ وتىرعان جاعدايى بار», دەيدى ول.
ەگەر مۇمكىندىك كوبەيسە...
كەي ساراپشىلار مايدا شارۋاشىلىقتىڭ دا كوتەرەر جۇگى بار دەپ ەسەپتەيدى. مىسالى, باۋ-باقشا, جەمىس-جيدەك وسىرەتىندەر ءۇشىن ءتيىمدى. ال 100-200 گەكتار جەرگە كۇرىش نەمەسە بيداي, سونداي-اق مال ازىعى داقىلدارىن ەگەتىن مۇنداي شارۋاشىلىقتار ءۇشىن قيىندىق كوپ كەزدەسەدى. راسىمەن دە, 100 گەكتار ەگەتىن شارۋاشىلىق تا, 1000 گەكتار ەگەتىن سەرىكتەستىكتىڭ دە ەگىس ەگۋدە قولداناتىن تەحنولوگياسى ءبىر. بىراق از جەرگە استىق سەۋىپ جۇرگەن اعايىننىڭ ءىرى شارۋاشىلىقتارمەن يىق تەڭەستىرۋى تىم قيىن. تەحنيكا جەتىمسىزدىگى, ءونىم ەكسپورتتاۋعا قاۋقارسىزدىق سياقتى ماسەلەلەر ءجيى تۋىندايدى. ەكىنشىدەن, جەردى اۋىستىرىپ ەگۋگە دە ولاردىڭ مۇمكىندىگى جوق. جىل سايىن ءبىر جەرگە ەگىس ەگە بەرۋ – توپىراقتىڭ توزۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ.
«اۋىل شارۋاشىلىعى ءتۇرلى سالادان تۇرادى. ەكونوميكالىق تۇرعىدا ورتا شارۋاشىلىقتاردىڭ مۇمكىندىگى كوپ. مايدالانعان شارۋاشىلىقتاردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك از. اۋىل شارۋاشىلىعى ۇلكەن بولسا دا, كىشى بولسا دا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن پايدالانۋى قاجەت. تەحنيكانىڭ قىمباتتىعى مەن مايدا شارۋاشىلىقتاردىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگى – ولاردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيتىن نەگىزگى فاكتور. مىسالى, ءبىر شاعىن شارۋاشىلىق شامامەن 365 ملن تەڭگەگە زاماناۋي كومباين ساتىپ الا الا ما؟ ارينە, جوق. سونىمەن قاتار ەلگە قوسىمشا تابىس اكەلەتىن ءونىم كولەمىن ورتا, ءىرى شارۋاشىلىقتار عانا بەرەتىنىن كورىپ وتىرمىز. دۇرىسى, ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرىگۋىنە ۇكىمەت ءتيىمدى ەكونوميكالىق جاعداي جاساۋ كەرەك دەپ سانايمىن», دەيدى قىزىلوردا وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ەرۇلان ومىرسەرىكوۆ.
ال ەگىنمەن قاتار مال وسىرەتىن شاعىن قوجالىقتاردىڭ كوبىسى «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋدى» ارتىق كورەتىندەي. مۇندا ەكىجاقتى پىكىر بار. ءبىرى كوز الدىنداعى ءتورت ت ۇلىگىن ءوزى تۇگەندەگەندى ءجون كورسە, ەندى ءبىرى ۇساق قوجالىقتار ۇجىمداسا تىرلىك ەتسە, جەردى پايدالانۋعا, سۋبسيديا الۋ جاعىنان مول مۇمكىندىك بولاتىنىن ايتادى. تەك ۇجىمدىق ەرەجە زاڭدىلىقپەن بەكىتىلگەنى ءجون.
مال شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرلەرى دە سەلەكتسيالىق جۇمىستار مەن قىمبات اسىل تۇقىمدى ت ۇلىك سانىن كوبەيتۋدە كووپەراتيۆتىڭ ءتيىمدى ەكەنىن ايتىپ وتىر. بۇعان قوسا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ, ەمدەۋ, كارانتيندىك شارالار جاساۋ جەكە ءارى شاعىن قوجالىقتارعا تىم اۋىر. ماسەلەنى تەك بىرىككەن جاعدايدا عانا شەشە الادى.
«اۋىلداعى مال ءوسىرىپ وتىرعان 3-4 شاعىن قوجالىق بىرىكتىرىلىپ, ۇجىمدىق بىرلەستىك بولعانى جاقسى-اق. بىراق وعان الدىمەن سالانى جەتىك مەڭگەرگەن بىلىكتى باسشى كەرەك. سونداي-اق اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋ, جەم-ءشوپ قورىن ازىرلەۋگە قاجەتتى تەحنيكالاردى الۋ, وعان تومەنگى پايىزبەن نەسيە قاراستىرۋ سياقتى قولداۋلارعا ۇكىمەت نازار اۋدارسا ەكەن. بۇعان قوسىمشا تەرى مەن ءجۇن وڭدەيتىن شاعىن ءوندىرىس تسەحتارى اشىلعانى ءتيىمدى. مال باسىن كوبەيتكەنىمەن, ونىڭ ءونىمىن سۇرىپتايتىن كاسىپورىندار جوق بولسا, باستالعان ءىس كەرى كەتەدى. اسىرەسە اۋىلدىق جەردە بورداقىلاۋ الاڭى, ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن شاعىن كاسىپورىن اشۋعا مەملەكەت قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, سول تاۋارلاردى دۇكەن سورەلەرىنە دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بولسا, ەلدەگى باسى قۇرالعان ۇجىمدىق بىرلەستىكتەردىڭ دە ايى وڭىنان تۋارى انىق», دەيدى قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ارداگەرلەر كورپوراتسياسىنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى جاپپاربەردى بەرجانوۆ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا اۋىل-ايماقتى دامىتۋ ءۇشىن شاعىن شارۋاشىلىقتاردى قولداۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتقان بولاتىن. سونداي-اق جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق يەلەرىنىڭ ءوزارا بىرىگۋىن جانە سوعان قاجەتتى جاعداي جاسالۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
دەسەك تە, ەلىمىزدە بىرىككەن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنان الىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, بىلتىر قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان 3284 كووپەراتيۆ بار ەكەن. ەسكەرۋ كەرەك, بۇل – بىلتىرعى كورسەتكىش. ەڭ كوبى, ياعني 794 كووپەراتيۆ تۇركىستان وبلىسىندا تىركەلگەن. ودان كەيىنگى ورىندا جامبىل (363) جانە باتىس قازاقستان (270) وبلىستارى. ەڭ ازى الماتى قالاسىندا. مۇندا 7 كووپەراتيۆ قانا جۇمىس ىستەيدى.
ەرجان قوجاس,
جۋرناليست
قىزىلوردا وبلىسى
