اباي – قازاقتىڭ سونى سيپاتتاعى ۇلتتىق كوركەم ادەبيەتىنىڭ ىرگەتاسىن نەگىزدەۋمەن قاتار حالقىمىزدىڭ وزىنەن كەيىنگى داۋىردەگى رۋحاني-مادەني دامۋ ۇدەرىسىنىڭ بارشا بولمىسى مەن باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەرگەن كوشباسشى تۇلعا. ءوزىنىڭ كوركەمدىكتىڭ شىنايى قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن, وقىرماندارىنىڭ ساناسىنا اينالاداعى ومىرلىك اقيقاتتى بوياماسىز ءارى سونشالىق ۇعىنىقتى سىڭىرە بىلگەن تەرەڭ فيلوسوفيالى مۇرالارى ارقىلى ول ۇلت رۋحانياتىنىڭ جاندانۋىنا, قوعامدىق-الەۋمەتتىك وي-تۇسىنىكتەر مەن ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەر جۇيەسىنىڭ جاڭعىرۋىنا, قوعامدا زامان تالابىنا لايىق ءبىلىمدى دە پاراساتتى, «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» ءتارىزدى قىمبات قاسيەتتەردى بويىنا جيناعان تولىق ادام قالىپتاستىرۋعا تىڭ سەرپىن بەردى.
حالقىنىڭ مۇڭى مەن مۇقتاجىن كوزىمەن كورىپ, جۇرەگىمەن سەزىنە ءجۇرىپ, ۇلتىنىڭ بولاشاق ماقساتى مەن مۇراتىن قۋاتتى جىرمەن باعدارلاپ ورنەكتەگەن اباي اقىندىق پەن حاكىمدىك دارەجەگە بىردەن سامعاپ شىعىپ, ۇلى تۇلعا اتانعان جوق. ول اتا-بابالارىمىزدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان باي مادەني قازىناسىنان ءنار الدى, باتىس پەن شىعىستىڭ كلاسسيكالىق مۇرالارىنان سىر سۋىردى. بار اسىلىن ادامزاتتىڭ كەلەشەك وركەندەرىنىڭ يگىلىگىنە باعىتتادى. ءوزى دە اينالاسىنا تالانتتى جاس, تالاپتى ورەندەردى توپتاستىردى. ونەرگە باۋلىدى. وقۋ-بىلىمگە ۇمتىلدىردى. جاقسىدان ۇيرەنۋدى ۇسىندى. سول ارقىلى ۇستازدىق دارەجەگە كوتەرىلدى. ۇلى ۇستازدىڭ ۇلاعاتى مول وسىناۋ وي-قازىناسىمەن تىنىستاپ كەلە جاتقان ەكى عاسىردىڭ جۇزىندە قازاق دالاسى سان تاراۋ سىننىڭ تەزىنەن سۇرىنبەي ءوتىپ, الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تەڭ دارەجەلى تۇلعالارىنىڭ قاتارىندا اسا مارتەبەلى مىنبەلەردەن ءوز ءۇنىن جەتكىزە الاتىن ەڭسەلى ەلگە اينالدى.
ويشىل اباي «بىلىمدىدەن ايامان ءسوزدىڭ مايىن...», دەپ ءوز جۇرەگىنەن شىققان بارشا اسىل ويلارىن كەيىنگى ۇرپاقتارعا اماناتتاي وتىرىپ, «جۇرەگىڭە سۇڭگى دە, ءتۇبىن ىزدە, سونان تاپقان – شىن اسىل» دەپ وزىنەن كەيىنگى ۇرپاقتارعا حالقىنىڭ وسىناۋ تەرەڭ دە باي رۋحاني قازىناسىن باعالاي ءبىلۋدى نۇسقادى.
ال حاكىم اباي ۇسىنعان وسى «شىن اسىل» دەگەن نە, قانداي قازىنا؟ اباي جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىنە ۇيالاعان ارمان, وي الەمىن مازالاعان ماقسات نە ەدى؟ «ماقسۇتىم ءتىل ۇستارتىپ, ونەر شاشپاق, ناداننىڭ كوزىن جويىپ, كوڭىلىن اشپاق», – دەپ ءوزى ايتقانداي, جۇرتىنىڭ ساناسىن وياتۋعا, كوڭىلىنە ساۋلە تۇسىرۋگە قاجەت نەندەي اسىل دۇنيە؟ بۇگىنگى قازاق قاۋىمىنىڭ, وسكەلەڭ جاستارىنىڭ وسىناۋ اسىل قازىنانى بويىنا ءسىڭىرۋى قانشالىقتى قاجەت؟
كەزىندە اباي بابامىزدىڭ جۇرەگىن تىنشىتپاي, «مىڭمەن جالعىز الىستىرعان» كۇردەلى كەزەڭنىڭ وزىنەن تۋىنداعان وسىناۋ ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋ ويشىل اقىننىڭ تۋعان حالقى ءۇشىن اتقارسام دەگەن مىندەتىن, جەتسەم دەگەن مۇراتىن ايشىقتاپ بەرەتىنىنە ءسوز جوق. تۇيىندەپ ايتقاندا, ۇلى ابايدىڭ تەمىرقازىق جۇلدىزداي مىزعىماس ارمانى – قازاق جۇرتىنىڭ ءبىلىم-عىلىمدى مەڭگەرگەن باقىتتى بولاشاعى ەدى. وعان جەتۋدىڭ سارا جولى ادالدىق پەن ادىلدىككە قۇرىلعان قوعام ورناتۋ, پاراساتتى «تولىق ادام» قالىپتاستىرۋ, وركەنيەتتى عىلىم-بىلىممەن سۋسىنداعان جاڭا ۇرپاق تاربيەلەۋ بولاتىن.
اباي ارمانىنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە جاتقان زامان تالاپتارىنا لايىق ۇرپاق تاربيەسى تاريحتىڭ قاي كەزەڭىندە بولسىن اسا ماڭىزدى ماسەلە بولعانى دا, بولارى دا انىق. ال اقىن ءومىر سۇرگەن داۋىردە بۇل اسا قيىن ءىس ەدى. ول كەزەڭ قازاق دالاسىنىڭ ءالى دە ويانباي مارعاۋ جاتقان, اينالاداعى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ساۋلەسىن جەتە سەزىنە قويماعان, ساۋاتسىزدىق ەتەك العان زامان بولدى. مۇنداي تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتۇزۋ جولىن اباي ءتارىزدى وزىق ويلى تۇلعالار ەڭ الدىمەن قازاق ورتاسىنا ءبىلىمنىڭ شىراعىن جاعۋ دەپ ءتۇسىندى. قازاق جەرىنىڭ ءار قيىرىندا وسى باعىتتا العاشقى قادامدار جاسالدى. ولار ون توعىزىنشى عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا باتىس ولكەدەگى بوكەي ورداسىندا اعارتۋشىلىقتىڭ جىلت ەتكەن تۇڭعىش ساۋلەسى – ايگىلى جاڭگىر حاننىڭ قازاق بالالارىنا ارناپ اشقان تۇڭعىش مەكتەبى, ودان كەيىنگى تورعاي توپىراعىنداعى ىبىراي بابامىز قالىپتاستىرعان ءبىلىم مەكەمەلەرى قازاق دالاسىنداعى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى بولاتىن. كەڭبايتاق ساحارانى مەكەن ەتكەن قازاق جۇرتى ءۇشىن بۇل جەتكىلىكسىز ەدى.
«جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا, حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى», – دەپ اباي ايتقانداي, قازاق جۇرتىنىڭ وقۋ مەن بىلىمگە دەگەن كوزقاراسىن جاڭعىرتىپ, قۇشتارلىعىن وياتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ كوكىرەك كوزىن اشۋ قاجەت ەدى. ابايدىڭ شىعارماشىلىعى مىنە, وسىناۋ مىندەتتى ءىس جۇزىنە اسىرۋدى ماقسات ەتكەن اقىل مەن پاراساتتىڭ پارمەندى ءۇنى بولدى. جۇرەك تۇكپىرىندە:
«جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم,
پايداسىن كورە-تۇرا تەكسەرمەدىم.
ەرجەتكەن سوڭ تۇسپەدى ۋىسىما,
قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىم», دەگەن اششى وكىنىشى بار اقىننىڭ ءوزىنىڭ اينالاسىنداعى جۇرتىنا, تۋعان حالقىنا, سوڭىنا ىلەسكەن جاس بۋىن وكىلدەرىنە ايتارى دا, تالاپ ەتەرى دە, ۇمىتتەنەرى دە مول بولدى. جانىن جارالايتىن, جۇرەگىن سىزداتاتىن جايتتار دا از ەمەس ەدى.
«اۋەلى – ءبىلىم-عىلىم تابىلسا, ونداي-مۇنداي ىسكە جاراتار ەدىم دەپ, دۇنيەنىڭ ءبىر قىزىقتى نارسەسىنە كەرەك بولار دەپ ىزدەمەككە كەرەك.» ۇستاز اباي «وقىسام», «بىلسەم» دەگەن جاننىڭ بويىندا وسىنداي ناقتى ماقسات بولعانىن قالايدى. «يا ءتىلماش, ادۆوكات بولسام» دەپ كۇيكى تىرشىلىكتىڭ قامىنان اسا المايتىن, ساناسى ساياز وقىعانداردان حالىققا كەلەر پايدانىڭ جوقتىعىن ايتادى.
«ادامنىڭ كوڭىلى شىن مەيىرلەنسە, ءبىلىم-عىلىمنىڭ ءوزى دە ادامعا مەيىرلەنىپ, تەزىرەك قولعا تۇسەدى» ەكەن. حاكىم ابايدىڭ وسى ءبىر دانا سوزدەرىن عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ سوڭىندا جۇرگەن بۇگىنگى ءاربىر تالاپكەر, ازامات جاستار ۇنەمى جادىندا جاتتاپ وسسە قانداي عانيبەت!؟
«عىلىم تاپپاي ماقتانبا, ونەر تاپپاي باپتانبا». ۇلى ابايدىڭ وسى ءبىر دانا ۇلاعاتى قاي زاماندا دا, كىم-كىمگە دە مىندەتتى ومىرلىك قاعيدا ەكەنى انىق. ءار ادامنىڭ ومىردەن الاتىن ءوز ورنى بولاتىنى اقيقات. ونسىز تياناعى جوق ادام تۇرلاۋسىز كۇن كەشەتىنى انىق. ساناڭدا ساۋلە, جۇرەگىڭدە اقىل, بويىڭدا عىلىم مەن ءبىلىمىڭ بولماسا سەنىڭ قوعامداعى ورنىڭنىڭ قۇنى قانداي بولماق؟ ادام بولام دەگەن جانعا قانداي جايلاردان الىس ءجۇرۋدى, قانداي نارسەگە قۇمار بولۋدى ەسكەرتە وتىرىپ, اقىن اباي:
«بولماساڭ دا ۇقساپ باق,
ءبىر عالىمدى كورسەڭىز.
ونداي بولماق قايدا دەپ,
ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز»,
دەگەن جولدارمەن عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جولىن قالايتىن جاستارعا باعىت-باعدار بەرەدى. بۇل شۋماقتىڭ استارىندا ۇلى ابايدىڭ ۇلكەن ۇلاعاتى جاتىر. بۇل جولدار قانداي دا ءبىر ءىستى قولعا العان جاننىڭ تۇپكى ناتيجەگە جەتپەي السىزدىك تانىتپاۋى, شولاق ويلاپ, قۇر ەلىكتەۋدەن اسا الماي قالماۋى, قاشاندا ءوز كۇشىنە سەنىمدى بولۋى قاجەتتىگىن ۇقتىرارلىق قىمبات سوزدەر ەكەنى داۋسىز.
ويشىل اباي ادام بالاسىنا قاجەت قىمبات قۇندىلىقتاردىڭ قاتارىندا عىلىمعا وسىلايشا ايرىقشا تەرەڭ ءمان بەرەدى. «اۋەلى ادامنىڭ ادامدىعى اقىل, عىلىم دەگەن نارسەلەرمەنەن...» دەگەن تۇجىرىمىندا حاكىم بابامىز عىلىمدى اقىلمەن تەڭدەي باعالايدى, ونى ادامدىقتىڭ باستى ولشەمىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرە سويلەيدى. ء«اربىر عالىم – حاكىم ەمەس, ءاربىر حاكىم – عالىم» دەپ عالىمدىقتى حاكىمدىكتىڭ باستى سيپاتىنا بالايدى.
عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ وركەن جايعان بۇگىنگى داۋىرىندە دە بۇل تۇجىرىمداردىڭ مازمۇنى ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسسە كەرەك. رەسپۋبليكا باسشىلىعى, ءتيىستى مينيسترلىكتەر تاراپىنان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني-الەۋمەتتىك وركەندەۋى جولىندا جوعارى ساپالى ءبىلىمدى مەڭگەرگەن ءارى الەمدىك دەڭگەيدەگى باسەكەگە قابىلەتتى مامان دايارلاۋ ىسىنە, جاس ىزدەنۋشىلەردىڭ جوعارى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن عىلىمي باعىتتارعا, جاڭاشىل تاقىرىپتارعا بارۋىنا زور مۇمكىندىكتەر جاسالىپ وتىر. قازاقستاننىڭ مارتەبەلى عىلىم وردالارى مەن جوعارى ءبىلىم وشاقتارىندا زامانعا ساي عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاجەتتى دارەجەدە دەن قويىلۋدا. يننوۆاتسيالىق ىزدەنىستەرگە جول اشاتىن جاڭا زاماناۋي زەرتحانالار مەن عىلىمي ورتالىقتار قاتارى كوبەيۋدە.
اباي ەسىمىن يەلەنگەن ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمىز دە وسى قاتاردا جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن كوتەرىپ, بىلىكتى ماماندار دايارلاۋمەن بىرگە وقۋ ورنىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ باعىتىندا دا وزىندىك باعدارىن ايقىنداۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ومىرگە كەلگەن دوكتورانتۋرادان كەيىنگى ءبىلىم (پوستدوكتورانتۋرا), زەرتتەۋشى-پروفەسسور ينستيتۋتتارىنىڭ پايدا بولۋى وسى باعىتتاعى جەتىستىكتەرىمىزدى ەسەلەي تۇسكەنى انىق.
بۇگىندە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى دارەجەسىنە ۇمىتكەر بولىپ وتىرعان اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى وسىنداي عىلىمي جەتىستىكتەرى كوڭىل قۋانتادى. وقۋ ورنىندا حالىقارالىق رەيتينگىلى باسىلىمداردىڭ تۇراقتى اۆتورلارىنا اينالعان جوعارى دارەجەلى عالىمدار قاتارى قالىپتاستى. عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالالارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ونداعان ىرگەلى جوبالار نەگىزىندە ماڭىزدى مونوگرافيالار جارىق كورۋدە. جانە دە ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ ۇزدىك عىلىمي جەتىستىكتەرى بۇگىنگى تاڭداعى باكالاۆريات-ماگيستراتۋرا-دوكتورانتۋرا سالالارى بويىنشا قولدانىستاعى ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, وقۋ ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتاردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنە دە كەڭ جول اشىلىپ وتىر. جىل سايىن وتەتىن عىلىمي كونفەرەنتسيالاردا جاس عالىمدار وزدەرىنىڭ العاشقى قادامدارىن سىننان وتكىزىپ وتىرادى. جاس عالىمداردى ىنتالاندىرۋ جۇيەسى قالىپتاسقان. جىل سايىن جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ, ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتاردىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مەن ماقالالارىنىڭ جيناعىن شىعارۋ داستۇرگە اينالعان.
الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر رەيتينگىسىن ايقىنداۋدا وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمي الەۋەتىنىڭ, سول سالاداعى جەتىستىكتەرىنىڭ بيىك ءرول اتقارىپ وتىرۋى, بىلىكتى, جوعارى ساپالى مامان دايارلاۋ ىسىنە قويىلاتىن ەڭسەلى تالاپتاردىڭ ومىرشەڭدىگى كەزىندە ۇلى اباي اڭساعان «شىن اسىل» – شىنايى عىلىمنىڭ ءداۋىرى تۋعانىن اڭعارتسا كەرەك.
ۇستىمىزدەگى وقۋ جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن ءبىلىم الۋ مەن عىلىمي ىزدەنىستەردى ساباقتاستىرا وتىرىپ, بيىك كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەن ۇزدىك ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتارعا بەرىلەتىن اباي اتىنداعى ارنايى ستيپەنديا تاعايىندالدى. راس, ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى وقۋ ورىندارىندا بەرىلىپ جۇرگەن اتاۋلى ستيپەنديالار از ەمەس. سونداي-اق ءبىر كەزدە ستۋدەنتتەر اراسىنداعى ۇزدىك وقيتىن وزات جاستار ءۇشىن لەنيندىك ستيپەنديات اتانۋ قانشالىقتى جەتىستىك دەپ سانالعانىن اعا ۇرپاق جاقسى بىلەدى.
بۇگىندە ۇلى اباي اتىنداعى ستيپەنديانىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە بولۋعا ءتيىس. ولاي دەيتىنىمىز – جىل سايىن ونداعان ءبىلىم الۋشىعا بەرىلەتىن بۇل ستيپەنديا قارجىلىق تۇرعىدان العانداعى قوماقتى مولشەرىمەن عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن جاستاردى ىلگەرى ۇمتىلۋعا, ماقساتكەرلىككە, كوشباسشىلىققا باۋليتىن ىشكى مازمۇنىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن اتاپ ايتۋ كەرەك. ستيپەنديات مارتەبەسىنە قول جەتكىزگەن ءار ستۋدەنت, نە ماگيسترانت ءوزىنىڭ ۇلى ابايدىڭ ۇرپاعى ەكەنىن, اباي ونەگەسىنىڭ ماڭگىلىك ۇلاعاتىن تەرەڭ سەزىنەتىن جانە ماقتاناتىن بولادى. اباي اتىنداعى مارتەبەلى ستيپەنديانىڭ يەسى اتانۋ اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم الۋشىلارى مەن ەرتەڭگى تۇلەكتەرى ءۇشىن ايرىقشا ماقتان تۇتارلىق ەڭ بيىك تۇعىر, بارىنەن جوعارى تۇرار مەرەيلى مارتەبە بولاتىنى انىق.
حاكىم ابايدىڭ ەسىمى دە, ۇلاعاتى دا وسىلايشا بىزبەن بىرگە جاساپ كەلەدى, ماڭگى جاساي بەرمەك. قازىرگى تاڭدا اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنىڭ ءتۇپ نەگىزىنە ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىنىڭ الىنىپ وتىرۋىندا دا زور ءمان بار. ويتكەنى ء«ۇش-اق ءتۇرلى نارسە – ادامنىڭ قاسيەتى, ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك», – دەپ ۇلى بابامىز ايتقانداي, بويىندا قاجىماس ىستىق قايراتى بار, اقىل مەن پاراساتى اسقاق, جان-جۇرەگى كىرشىكسىز تازا تۇلعا تاربيەلەۋ – اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باستى مۇراتى.
ۇلى اقىننىڭ تالانتتى شاكىرتى, فيلوسوف اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى كەزىندە «اقىلى داريا ابايدان تاۋسىلماس قورى كەن قالار» دەگەن ەكەن. وسىناۋ التىننان دا قىمبات قازىنانىڭ سارقىلماس قورىنان بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى ۇرپاقتار ماڭگىلىك سۋسىنداي بەرەتىنى اقيقات.
بالتاباي ابدىعازيەۆ,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
