نۇرىم ەرعاليەۆ: سول كۇنگى جەل دە ىزعارلى ەدى

ءار ادامنىڭ ومىرىندە ۇمىتىل­ماي­تىن بالالىق, جاستىق شاق سەكىلدى كەزەڭدەر بار. ال 1986 جىل­­عى جەلتوقسان كوتەرىلىسى الما­­­تىداعى جوعارى وقۋ ورنىندا وقى­عان, جۇمىس ىستەگەن جاستاردىڭ جا­دىندا وشپەستەي ءىز قالدىردى. مۇ­نى ءالى كۇنگە ۇمىتپايتىن جان­نىڭ ءبىرى – نۇرىم ەرعاليەۆ. الا­تاۋ ەتەگىندە شاھار جاستارى­مەن بىرگە برەجنەۆ  الاڭىندا بول­عان ول قازىر «سارايشىق» جۋر­نالى­نىڭ ادەبي رەداكتورى. باسپا­سوز­دەگى ەڭبەگى ەلەنىپ, بىلتىر «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن مارا­پات­تال­عان.

«سول جىلى قازمۋ-داعى جۋر­ناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ 5-كۋر­سىندا وقيتىن ەدىك. ءبىزدىڭ كۋرس­تا­عى ستۋدەنتتەردىڭ دەنى پاتەر جالداپ تۇراتىن. مەن جالداعان ءۇي «قازاقفيلم» ستۋدياسى جاق­تا ورنالاسقان. ساباققا ءتۇس قايتا بارامىز. ادەتتەگىدەي 17 جەل­توقسان كۇنى دە ساباققا كەلدىم. بىراق فاكۋلتەتتەن كۋرستاسىم ءۇرلاي رىسباەۆادان وزگە ەشكىمدى كورمەدىم», دەيدى نۇرىم ەرعاليەۆ.

ەكەۋى ءبىر-بىرىنەن ءجون سۇراس­قاندا, ءۇرلاي كۋرستاسى «ستۋدەنت­تەردىڭ ءبارى الاڭعا كەتىپتى. سەن بۇل تۋرالى ەستىگەن جوقسىڭ با؟» دەپتى. سول كۇنى الاڭعا تەك 5-كۋرس­تىڭ ەمەس, فاكۋلتەتتىڭ ءبىراز سۋدەنتى بارعان. بىراق نۇرىم ەرعا­ليەۆ الاڭدا نە بولىپ جات­قانىنان حابارسىز بولعان. ءسوي­تىپ, ەكەۋى سۇراستىرا ءجۇرىپ, 16 جەلتوقسانداعى قىسقا پلەنۋمدا دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ قىز­مەتىنەن بوساتىلعانىن ەستىگەن. رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا جەر­گى­لىكتى حالىقتىڭ تاريحىنان, ما­دەنيەتىنەن مۇلدەم بەيحابار ادام تاعايىندالعان ەدى.

بۇل, اسىرەسە, قازاق جاستارى تاراپىنان نارازىلىق تۋعىزدى. الماتىداعى بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازمۋ-دىڭ­ بىرنەشە فاكۋلتەتىنىڭ ستۋ­دەنت­تەرى قارسىلىق اكتسياسىنا بەلسەندىلىك تانىتتى.

ء«بىز كۋرستاستارىمىزدى ىز­دەپ, ورتالىق الاڭعا جەتكەندە ادام­نىڭ وتە كوپ جينالعانىن كوردىك. دەنى – جاستار. ولاردىڭ قولىندا «لەنين­دىك ۇلت ساياساتى جاساسىن!», ء«ار ۇلتتى ءوز كوسەمى باسقارسىن!» دەگەن پلاكاتتار بار. جاستار جۇمە­كەن ناجىمەدەنوۆتىڭ سوزىنە جازىل­عان ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىن شىر­قاپ تۇردى. الاڭعا ءار تۇستان كە­لىپ قوسىلعان جاستاردىڭ لەگى توق­تاعان جوق. ولار دا «مەنىڭ قازاق­ستانىم» ءانىن شىرقاپ كەلدى. ءالى ەسىمدە كەشكە تامان جانسايا ءسابي­توۆا دەگەن كەلىنشەك سويلەدى. «مەن الاڭعا قىزىممەن كەلىپ ەدىم. قازىر قىزىمنىڭ قايدا ەكەنىن بىل­مەي­مىن. اداسىپ قالدىم. بىراق ايتايىن دەگەنىم, قازاق حالقى بۇعان دەيىن تالاي زوبالاڭدى, اشتىقتى دا, قۋعىن-سۇرگىندى دە كوردى. مۇنىڭ ءبارى – قازاقتىڭ رۋحىن سىندىرىپ, باس كوتەرتپەۋ ءۇشىن ورتالىقتان جاسالعان يمپەريا­ليس­تىك پيعىلدىڭ كورىنىسى. نەگە دەسەڭىز, 50 جىل بۇرىن الاشتىڭ ۇركەردەي توبىن, تۇرار رىسقۇلوۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەي­حان, مۇستافا شوقاي سەكىل­دى ۇلتجاندى زيالى قاۋىم وكىل­دەرىن قاساقانا حالىق جاۋىنا اينال­دىردى. ۇلت زيالىلارىن سوتتادى, اتىپ جىبەردى. ەندى, مىنە, سون­داي جىمىسقى ارەكەتپەن ەل باس­قا­راتىن ادامدى باسقا جاقتان اكەلىپ وتىر. سوندا قازاقتىڭ اراسىنان ەل باسقاراتىن ساياسي ساۋاتتى, ءبىلىم­دى ادام جوق پا؟» دەگەنىن ۇمىت­قان جوقپىن», دەپ ەسكە الدى ن.ەرعاليەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, قاراڭعى تۇسكەن مەزگىلدە الاڭدا وزگەشە دۇربەلەڭ باستالعان. بۇل كەزدە الماتىدا جۇمىس ىستەيتىن قازاق جاستارى دا الاڭعا جينالعان. بۇل, ارينە, الاڭداعى ادام سانىن ەسەلەپ ارتتىرعان.

«جۇمىسشى جاستار توپ-توبى­مەن كەلىپ, ستۋدەنتتەرگە رۋح بەرگەندەي اسەر ەتتى. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە الماعاندىقتان, قۇرىلىس مەكەمەلەرىندە اۋىر جۇمىستى اتقارىپ جۇرگەن جۇمىسشى جاس­تار­دىڭ ءبارىنىڭ پاتەرى جوق. وتبا­سى­مەن جاتاقحانادا تۇرادى. كەي­بىرى وزگە ۇلتتىڭ قۋىقتاي بولمەسىن, ءتىپتى تاۋىق قورا سەكىلدى ۇيشىگىن جالدايدى. ونىڭ شەت جاعاسىن ءوزىمىز دە كوردىك. بۇل, ارينە, قازاق جاستارىنىڭ نامىسىنا تيەتىن جايت قوي. بىراق الاڭعا جينالعان جاستار جەكە باستىڭ پروبلەماسىن قوزعاعان جوق. ءبىرىنشى حاتشىلىققا جەرگىلىكتى ادامنىڭ تاعايىندالۋىن تالاپ ەتكەن جاستاردى قالقانمەن, رەزەڭكە سويىلمەن قارۋلانعان ارنايى ماقساتتاعى وترياد توبى قورشادى. ولار جاستاردى تاراتۋ ءۇشىن كەرى ىعىستىرادى. جاستار قايتادان لەك-لەگىمەن العا ۇمتىلادى. سول كەزدە قارۋلانعان وترياد جاستاردى ۇرىپ-سوعۋدى باس­تادى. ءورت ءسوندىرۋشى ماشينالار كولونناسى كەلىپ, سۋىق سۋ شاشتى. مۇنىڭ ءبارى جاستاردى اشۋ-ىزاعا ابدەن بۋلىقتىردى. بۇل – جاستاردى ارانداتۋ ءۇشىن ادەيى جاسالعان ارەكەت», دەيدى الاڭداعى وقيعانى كوزىمەن كورگەن ن.ەرعاليەۆ. 

قازىر ونىڭ قولىندا قازاق كسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كو­مي­­­تەتىنە ءوز قولىمەن جازعان تۇسى­نىك­تەمەسىنىڭ تۇپنۇسقاسى ساق­تال­عان. بۇل – 1987 جىلى 11 ناۋ­رىز­دا جازىلعان تۇسىنىكتەمە. بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز كوميتەت باسشىلارىنىڭ, نە وزگە جاۋاپ­تى ادامداردىڭ اتى-ءجونى كور­سەتىلمەگەن. مۇنى كەيىن جاۋاپتى بولماۋ ءۇشىن, تەرگەۋدى كىم جۇرگىزگەنىن جاسىرۋ ءۇشىن ادەيى سولاي جازدىرعان بولۋى مۇمكىن.

ء«بىز الاڭعا 17 جەلتوقساندا بار­­دىق. سول كۇنگى اۋا رايى وتە ىز­عارلى ەدى. وڭمەنىڭنەن وتەر ىز­عى­رىق جەل سوعىپ تۇردى. كەشكىسىن جال­­داپ تۇراتىن ۇيگە جەتۋ مۇمكىن بول­­مادى. ءتۇن ورتاسىندا قازگۋ قالا­­شىعىنداعى №5 جاتاقحاناعا جاياۋ­­لاتىپ ارەڭ جەتتىك. ال كەلەسى كۇنى – 18 جەلتوقساندا ءبىزدى جاتاق­­حانادان شىعارماي تاستادى. فاكۋل­تەتتىڭ وقىتۋشىلارى كەزەك­­شىلىك اتقارىپ, ستۋدەنتتەردىڭ جاتاق­حانادان شىعۋىنا جول بەر­­­مەدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن تەر­گەۋ باس­تالدى», دەيدى ن.ەرعا­ليەۆ.

ونى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ ەكى قىزمەتكەرى جاتاق­حا­نانىڭ جەرتولەسىندە تەرگەگەن. بىراق تەرگەۋدىڭ نەگە جەرتولەدە جۇر­گىزىلگەنىن ءالى كۇنگە تۇسىنە الار ەمەس. جاۋاپ الۋ كەزىندە تەرگەۋ­شىلەر ونىڭ كوزىنە جارىق شاعى­لىس­تىراتىن شامنىڭ ساۋلەسىن ءتۇسىرىپ قويعان.

«تەرگەۋشىلەر «الاڭنان كىمدى كوردىڭ؟ سەن ءان ايتادى ەكەنسىڭ؟ الاڭعا نەگە باردىڭ؟» دەگەندى سۇراقتاردى ورىسشا قويدى. مەن ورىسشا تۇسىنبەيتىنىمدى, قازاقشا جاۋاپ بەرەتىنىمدى ايتتىم. بىراق تەرگەۋشىلەر قاعازعا جازىپ بەرگەن جاۋابىما قاناعاتتانباي, قايتا-قايتا جىرتىپ تاستاپ وتىر­دى. كەيىن مەنى رەكتوراتقا شاقى­رىپ, تاعى دا بىرنەشە رەت جا­ۋاپ الدى. تەرگەۋگە ودان كەيىن دە قايتا-قايتا شاقىردى. ءسويتىپ, 1987 جىلدىڭ جازىنا دەيىن, ديپ­­لوم العانشا تەرگەۋگە بارىپ جۇر­دىك. سول كەزدە فاكۋلتەتتىڭ وقىتۋشىلارى «باستاپقىدا بەر­گەن جاۋاپتارىڭنان تايماڭ­دار», دەپ جاناشىرلىق تانىت­تى. ۇستازدارىمىزدىڭ سول جان­اشىرلىعى بولار, ايتەۋىر, قۇ­داي ساقتاپ, ءبىزدىڭ 5-كۋرستىڭ ستۋ­دەنتتەرى قاتاڭ جازادان امان قالدىق», دەيدى نۇرىم ەرعاليەۆ.

قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن كەيىن الما­تىدا كوپ ايالداعان جوق. كىندىك قانى تامعان مۇنايلى وڭىرگە ورالىپ, تىلشىلىك جۇمىسىن با­لىقشى اۋداندىق «كاسپي تاڭى» گازەتىنەن باستادى. كەيىن قۇر­مانعازى اۋداندىق گازەتىندە, ودان سوڭ وبلىستىق باسىلىمدا جۇمىس ىستەدى. ەكى اۋداندىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى بولدى.

نۇرىم قازاق جاستارىنىڭ بەي­بىت شەرۋىن تاۋەلسىزدىككە ۇم­تى­لىستىڭ ۇشقىنى دەپ ەسەپ­تەي­دى. شىندىعىندا بۇل بو­دان­دىق­تىڭ بۇعاۋىن بىرت-بىرت ۇزۋگە باعىت­تالعان ناقتى قادام ەكەنى داۋ­­سىز. بۇل وداقتىڭ قۇرامىن­داعى ورتا ازيا جانە بال­تىق جاعا­لاۋىنداعى ەلدەردىڭ تۇر­عىن­­­دارىنا ءۇمىت وتىن جاعارداي اسەرىن تيگىزدى.

«جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىس­تى ءالى دە ايتىلماي جۇرگەن دەرەك كوپ. ماسەلەن, سول كەزدە الاڭ­عا قانشا ادام جينالدى؟ الاڭ­دا قازاق جاستارىنا, اسىرە­سە, قىز­دارعا قارسى ز ۇلىمدىق ارە­كەت جاساۋعا كىم بۇيرىق بەردى؟ بۇل ارەكەت ءۇشىن كىم جازالاندى؟ قانشا ادام قۇربان بولدى؟ مىنە, وسى دەرەكتەردى اشىپ ايتا­تىن مەزگىل جەتكەن سەكىلدى. تە­گىندە جەلتوقسان كوتەرىلىسى تو­لىق­ زەرتتەلمەي كەلەدى. بۇل – تاريحي زەرتتەۋگە سۇرانىپ تۇرعان تاقى­رىپ. وعان قاتىسۋشىلاردىڭ مارتە­بەسى ناقتىلانباعان. مەم­لە­كەت تاراپىنان جەلتوقسان كوتە­رىلىسىنە قاتىسۋشىلارعا الەۋ­مەت­تىك جەڭىلدىك قاراستىرۋ, قول­داۋ كورسەتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى ويلاستىرىلۋى قاجەت. الماتىدا جەل­توقسانشىلارعا ارنالىپ قويىل­عان ەسكەرتكىش ەلەۋسىز جەردە تۇر. ەسكەرتكىش كورگەن ادامدى اۋىر مۇڭعا باتىرادى. ويتكەنى ەسكەرت­كىش­تە قارۋلى توپتىڭ اياعى­نىڭ اس­تىندا قوعاداي جاپىرىلىپ, جى­عى­لىپ جاتقان جاستار بەينەلەنگەن. نەگە بۇلاي؟ بۇل ەسكەرتكىش باس كو­تەر­­گەن ادامداردىڭ وسى­لاي تاپتالا­تى­نى تۋرالى ەمەۋ­رىن­دى ءبىلدىرىپ تۇر­عانداي اسەر بەرەدى. جال­پى, جەل­توقسان كوتەرىلىسىنە ارنال­عان ەسكەرت­كىش شارقايراقتاي شيرىققان قازاق جاستارىنىڭ مۇقالماس رۋحىن ايگىلەپ تۇرۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن», دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى ول.

اتىراۋ وبلىسى