كەيىنگى دەرەكتەر جەر-جاھاننىڭ جىلۋى كۇرت ارتقانىن كورسەتەدى. بۇۇ تاراتقان اقپاراتقا سايكەس بيىل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ىستىق جىل رەتىندە تىركەلدى. كەلەشەكتە ورتاشا تەمپەراتۋرا كوتەرىلمەسە, ازايمايتىنى – باسى اشىق ماسەلە. دەمەك شارتاراپ حالقىنىڭ ورتاق كەلىسىمگە كەلۋى قاجەت.
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2015 جىلى پاريج كەلىسىمى جاسالعان ەدى. ەكى جۇزگە جۋىق مەملەكەت قول قويعان قۇجات 2050 جىلعا دەيىن جاھاندىق تەمپەراتۋرانى 1,5 گرادۋستان ارتتىرماۋدى ماقسات ەتەدى. ياعني ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى كەزەڭنەن قاتتى جوعارىلاماۋعا ءتيىس. الدا-جالدا «كوك پلانەتانىڭ» ىستىعى 6 گرادۋسقا كوتەرىلسە, وندا انتاركتيدا مەن اركتيكاداعى مۇزدىقتاردان تۇك قالماي, الەمدى توپان سۋ باساتىن كورىنەدى.
جاھاندىق جىلىنۋعا باستى سەبەپ – ءتۇرلى سالادان بولىنەتىن پارنيكتى گازدار. ءدال قازىر وسى تۇرعىدا قىتاي ەشكىمگە دەس بەرەر ەمەس. ماسەلەن, جىل سايىن شىعىستاعى كورشىمىزدىڭ اۋماعىنان اۋاعا 10 ملرد توننادان استام جىلىجاي گازى شىعارىلادى ەكەن. بۇل – الەمدىك كورسەتكىشتىڭ 30 پايىزىنا جۋىق. ودان كەيىنگى ورىندا اقش (13,5 پايىز), ءۇندىستان (7,3 پايىز), رەسەي (4,7 پايىز), جاپونيا (2,9) تۇر. ەلىمىزگە جاھاندىق پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىنىڭ 0,61 پايىزى تيەسىلى. ەلىمىز 2030 جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى 25 پايىزعا ازايتۋعا ءتيىس.
البەتتە, پارنيكتى گازداردىڭ كوپ مولشەردە بولىنۋىنە باستى سەبەپ – قازبا وتىنداردىڭ جاپپاي قولدانىلۋى. كومىر, مۇناي سەكىلدى وتىنداردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ەكونوميكانىڭ نەگىزگى فاكتورى بولعانى ونىڭ جاھاندىق جىلىنۋعا تيگىزەتىن تەرىس ىقپالىن كۇشەيتىپ وتىر. ماسەلەن, جىل سايىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ مەن جىلىتۋ كەزىندە 15,18 ملرد توننا پارنيكتى گاز اۋاعا بولىنەدى. كەلەسى ورىندا كولىك قىزمەتى تۇر. ونىڭ ەنشىسىنە 7,29 ملرد توننا زياندى گاز تيەسىلى. سونداي-اق قۇرىلىس (6,22 ملرد توننا), اۋىل شارۋاشىلىعى (5,87 ملرد توننا) جانە ءوندىرىس (3,13 ملرد توننا) سالالارىنىڭ دا ىقپالى جوعارى.
ەلىمىزدە پارنيكتى گازدار شىعارىلىمى بىلاي بولىنەدى. ۇلتتىق ستراتەگيا بيۋروسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, توعىزىنشى تەرريتوريادان 2020 جىلى 351,24 ملن توننا زياندى گاز بولىنگەن. سونىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكا سالاسىنا 272,5 ملن تونناسى تيەسىلى. وسى ورايدا ايتا كەتەرلىك ءبىر ماسەلە بار. ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى شىعارىلىمنىڭ باسىم بولىگى (225 ملن توننا) قوزعالمايتىن كوزدەردەن بولىنەدى. ياعني جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى, زاۋىت, فابريكالارعا تيەسىلى. قالعان 18,73 ملن تونناسى عانا قوزعالمالى كوزدەردەن شىعارىلادى. بۇل تىزىمدە ەكىنشى ورىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تۇر. ودان 40,72 ملن توننا زياندى گاز بولىنەدى ەكەن. سونداي ونەركاسىپ پەن ءوندىرىس ۇلەسىنە 22,29 ملن توننا, جەر جانە ورمان شارۋاشىلىعىن پايدالانۋعا 8,38 ملن توننادان كەلەدى.
جوعارىدا پاريج كەلىسىمىنە سايكەس ەلىمىز اۋاعا بولەتىن زياندى گازدار كولەمىن 25 پايىزعا ازايتۋ قاجەت ەكەنىن كەلتىردىك. ەندەشە, باستى ماسەلە – ەنەرگەتيكا سالاسىن رەتتەۋ قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى قازبا وتىنداردى پايدالاناتىن زاۋىت, فابريكالاردى رەتكە كەلتىرۋ قاجەت. سونداي-اق ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋدى ەكولوگيالىق تازا جولعا قويعان ءجون.
بۇدان شىعار بىرنەشە جول بار. ءبىرىنشىسى – بالامالى ەنەرگەتيكا كوزدەرىن, ياعني كۇن جانە جەل ەلەكتر ستانسالارىن كوبەيتۋ كەرەك. كۇن پانەلدەرىن قوياتىنداي توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ اۋماعى ۇلكەن. ۇلى دالانىڭ قاي بۇرىشىنا ورناتساڭىز دا, جەر جەتەدى. جەل ترۋبينالارىن دا كوپتەپ سالۋعا مۇمكىندىك بار. تەك ءبىر كەمشىلىگى, جەل ترۋبينالارى مەن كۇن پانەلدەرى دە قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەر ەتەدى. مىسالى, قۇستاردىڭ ۇشۋىنا, جان-جانۋارلاردىڭ كوشى-قونىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. ءارى ءوزىن-ءوزى اقتاۋ تۇرعىسىنان دا قيىن.
ەكىنشىسى – اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ. چەرنوبىلدەگى اپاتتان, سەمەي پوليگونىنداعى سىناقتان كەيىن كوپشىلىك بۇعان كۇمانمەن قارايتىنى تۇسىنىكتى. بىراق كەيىنگى كەزدە دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى پاريج كەلىسىمىنە ساي كەلۋ ءۇشىن اەس-كە قىزىعىپ وتىر. مىسالى, ەۋروپالىق وداق اتوم ەنەرگەتيكاسىن «جاسىل» دەپ ەسەپتەيتىن قارار قابىلدادى. البەتتە, اەس-ءتىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زاردابىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بىراق قازىرگى تاڭدا ونىڭ زيانىنان پايداسى باسىمداۋ بولىپ تۇر.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى رەفەرەندۋمعا شىعاراتىنىن مالىمدەدى. حالقىمىز بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءوز شەشىمىن ساراپتاي وتىرىپ قابىلدايتىنىنا سەنىمدىمىز.
