شارۋاسى شيراق اۋداندار

ەڭ ۇلكەنى دەگەن ەسىل اۋدا­نىنىڭ جەر كولەمى – 5,1 مىڭ شارشى شاقىرىم عانا. ونىڭ ءوزى 1997 جىلى لەنين مەن ماسكەۋ اۋداندارى بىرىكتىرىلگەننەن كەيىن ۇلعايعان ءتۇرى. ال ەشكىممەن بى­رىكتىرىلمەگەن مامليۋت اۋدانى­نىڭ اۋماعى – 4,1, تيميريازەۆ اۋدانىنىڭ اۋماعى 4,5 مىڭ شارشى شاقىرىم. جەر كولەمىنە سايكەس حالىق سانى دا اۋدانداردا شاعىن. ەسىلدە – 21,3, مامليۋتتە – 17,8, تيميريازەۆتە 11,3 مىڭ ادام تۇرادى. حالىق اراسىندا قازاقتاردىڭ ۇلەسى تومەن, ورىس ەتنوسىنىڭ ۇلەسى جوعارى. ناقتى ايتساق, ەسىل اۋدانىندا قا­زاقتار – 38, ورىستار – 54,8, مامليۋت اۋدانىندا قازاقتار – 25,2, ال ورىستار – 58,0, تيميريازەۆ اۋدا­نىندا قازاقتار – 37, ورىستار – 45,4 پايىزدان, قالعانى باسقا ەتنوس وكىلدەرى. اۋدانداردىڭ جەرى قۇنارلى, قارا توپىراقتى, اۋا رايى قولايلى جىلدارى بۇل وڭىر­دە استىق بىتىك شىعادى.

ەسىل مەن مامليۋت – 1928 جانە 1932 جىلى قۇرىلعان وبلىستىڭ ەجەلگى اۋداندارى, ال تيميريازەۆ اۋدانى 1963 جىلى تىڭ يگە­رۋ­شى­لەردىڭ ۇلكەن لەگى قونىستانۋىنا بايلانىستى ۇيىمداستىرىلعان. سوندىقتان دا «حمەل­نيتسكي», «ينتەرناتسيونالنىي», «موس­كۆورەتسكي» دەگەن اۋىل اتاۋلارى كوپ. ەسىل مەن مامليۋت اۋدان­­­دارى وبلىس ورتالىعىنا جا­­قىن ورنالاسقان, ەسىل اۋدا­نى­نىڭ ور­تالىعى ياۆلەنكا پە­ترو­پاۆلدان – 71, ال مامليۋت اۋدا­نىنىڭ ورتالىعى مامليۋتكا 38 شاقىرىم عانا قاشىقتا. سوندىقتان ينفراقۇرىلىمدارى دا ءبىرشاما جاقسى دامىعان, ال تيميريازەۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى پەتروپاۆلدان 236 شاقىرىم جەردە, شالعاي جاتىر.

بيىل ەسىل اۋدانى 218 مىڭ گا جەرگە ەگىلگەن ءداندى داقىلدار مەن 47 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىلگەن مايلى داقىلداردان 59,0 ملرد تەڭگەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن الدى. اۋداننىڭ جاڭا اكىمى مەرەكە مۋحامەدياروۆتىڭ ايتۋىنا قا­راعاندا, وڭىردە 50 جشس جۇمىس ىستەپ تۇر, ولار­دىڭ قاراماعىندا 9 مىڭ تۇياق قارا مال, 2 مىڭداي قوي جانە 1 مىڭنان ارتىق جىلقى بار. «وتكەن جىلدىڭ 10 ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋالار 8 مىڭ توننادان اسا ءسۇت ساۋسا, بيىلعى 10 ايدا ونى 9 مىڭ تونناعا جەتكىزگەن», دەدى اكىم.

2022-2024 جىلدارى اۋدانعا 5 ءىرى جوبانى ىسكە اسىرۋعا جالپى كولەمى 15 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلماقشى. سونىڭ ىشىندە «اتامەكەن-اگرو-كورنەەۆكا» بازاسىندا 1500 سيىرعا ارنالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇ­­رى­لىسى بويىنشا جۇمىس جۇر­گىزىلىپ جاتىر. جوبانىڭ قۇنى 11 ملرد تەڭگەدەن اسادى. «ازيا-تو­راڭعۇل» جشس 800 تۇياق اسىل تۇقىمدى قارا مالعا ارنالعان تا­ۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ جوباسىن جۇزەگە اسىرماقشى. بۇل جو­بانىڭ قۇنى 3,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ال «رۋستيكۋس» جشس 1500 باس قويعا ارنالعان فەرما قۇرۋ جۇمىسىن اياقتادى. قازىر شارۋاشىلىقتىڭ 700 باس قويى بار, قوسىمشا 300 باس «ەدىلباي» تۇقىمداس قوي ساتىپ الىنعان. جوبا قۇنى – 150 ملن تەڭگە. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار اعىنىنىڭ جالپى كولەمى 10 ايدا 13 ملرد تەڭگەدەن استام بولدى.

بۇل اۋداندا «قازروسرەسۋرس», «سولتۇستىك قازاقستان مەتاللۋر­گيا­لىق كومپانياسى», «ەگىن» اتتى ءۇش ونەركاسىپ ورىندارى جۇ­مىس ىستەيدى. اۋداندا 981 شوب وكىلدەرى تىر­كەلگەن, ولاردىڭ 923-ءى جۇمىس ىستەپ تۇر. 2021-2025 جىل­دارعا ارنالعان ۇلتتىق جوبا شەڭ­بەرىندە «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى ارقىلى 72 ملن تەڭگەنىڭ 7 جوباسى ماقۇلدانعان. 2024 جىلعا «قىزىلجار جولدارى KZ» جشس كاسىپورنى ياۆلەنكا اۋلىنىڭ جانىندا قۇنى 800 ملن تەڭگە بولاتىن اسفالت-بەتون زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق 2022 جىلدان اۋداندا جالپى سوماسى شامامەن 3 ملرد تەڭگەگە 21 جەل گەنەراتورىن ورناتۋ بويىنشا «گرين ەرا كومپاني» جشس ءوز جۇمىسىن باس­تادى, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ بويىنشا جوبانىڭ بولجامدى قۋاتى 200 مەگاۆاتتى قۇرايدى.

مامليۋت اۋدانى وسى جىلدىڭ 10 ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا جالپى كولەمى 37,9 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن العان. اۋداندا بيىل استىقتىڭ گەكتار بەرە­كەلىگى 17,2 تسەنتنەردەن اينالىپ, بار­لىعى 232,2 مىڭ توننا استىق جانە 33,6 مىڭ توننا مايلى داقىلدار ءوندىرىلدى.

اۋدان ەكونوميكاسىنا 10 ايدا 14 ملرد 428 ملن تەڭگەنىڭ ينۆەس­تيتسياسى قۇيىلعان. اۋدان وبلىس ورتالىعىنا جاقىن بولعاندىقتان پەتروپاۆلداعى 42 ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسىنە قا­تىسىپ, ولاردا 44,6 ملن تەڭ­گەنىڭ 108,7 توننا اۋىل شارۋا­شىلىعى ءونىمىن ساتقان. ء«بىز استانا قالاسىنىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى جارمەڭكەلەرىنە دە بارىپ تۇرامىز. بيىلعى 10 ايدا ەلورداعا 24,8 ملن تەڭگەنىڭ 59,2 توننا ازىق-ت ۇلىگىن اپارىپ, ساتتىق», دەيدى ساي­لانعانعا دەيىن اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى بول­عان ەلەنا ستەپانەنكو.

بيىل مامليۋت اۋدانىنىڭ كاسىپكەرلەرى 1,8 ملرد تەڭگەنىڭ ونەر­كاسىپ ونىمدەرىن شىعاردى. سونىڭ نەگىزگى ۇلەسى «مامليۋت ۇن ۇگۋ كومبيناتىنا» تيەسىلى. ەجەل­دەن كەلە جاتقان بۇل كا­سىپ­ورىن بارلىق ونەركاسىپ ءونى­مىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن بەرىپ وتىر.

اۋداندا 974 شوب نىسانى تىركەلگەن, ولار بيىلعى 10 ايدا 4,4 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 5 كاسىپكەر قۇنى 71,4 ملن تەڭ­گەنىڭ مەملەكەتتىك كومەگىن الدى. اۋدان اۋماعىندا اتى الىسقا كەتكەن «مەڭگەسەر» سور كولى بار. ونىڭ لايىنىڭ ەمى سۋىقتان بولعان سىرقاتتارعا مىڭ دا ءبىر ەم. جىل سايىن ول جەرگە قازاقستاننىڭ ايماقتارىنان عانا ەمەس, رەسەي جەرىنەن دە ادام­دار كەلىپ, ەمدەلىپ, دەم الىپ كەتەدى. وسى كولدىڭ جا­عاسىن تۋريزمگە لايىقتاپ اباتتاندىرۋ مەن ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ جۇمىسى دا اۋدان باس­شىلارىنىڭ نازارىندا. قازىر جار­قىراعان ۇلكەن كولدىڭ ءبىر بولىگىن «مەڭگەسەر» جشس الىپ, اباتتاندىرعان.

تيميريازەۆ اۋدانىنىڭ اكى­مى ەرلان جا­روۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى 10 ايدا اۋدان اۋا رايى­نىڭ قولايسىز جاعدايىنا قارا­ماستان 221,6 مىڭ توننا استىق جيناعان. «جالپى, ءونىمنىڭ باعاسى 33,9 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ال اۋدان ەكو­نو­ميكاسىنا قۇيىلعان ينۆەس­تيتسيا كولەمى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 42 پايىزعا ارتىپ, 11,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى», دەيدى ول. سونىمەن بىرگە مۇندا قارا مالدىڭ سانى بىلتىرعىدان – 1,5, جىلقى سانى 2 پايىزعا ارتقان. اۋدانداعى «مەرەي» نەسيەلىك سە­رىكتەستىگىنىڭ كومەگىمەن بيز­نەس­تىڭ 50 نىسانى 1,4 ملرد تەڭ­گەنىڭ نەسيەسىن العان. ال «سول­تۇستىك» اكك «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى اياسىندا 63,7 ملن تەڭگەگە 12 جوبانى ىسكە اسىرعان.

تيميريازەۆ اۋدانىندا بي­ىل پايدالانىلماي جاتقان 4,7 مىڭ گەكتار مال جايىلىمى مەم­لە­كەتكە قايتارىلىپ, اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ يگىلىگىنە بەرىلدى. قازىر تاعى دا 6,8 مىڭ گەكتار جەردى قاي­­تارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. شەتەلدىك كاسىپكەردەن دە سوت شەشىمىمەن 187 گەكتار جەر قاي­تارىلعان.

بۇگىنگى تاڭدا اۋدان اۋماعىندا 2500 ادامدى قامتىعان 753 بيزنەس قۇرىلىمى تىركەلگەن. جىل بويى ولاردىڭ 33-نە 151 ملن تەڭگەنىڭ قولداۋ نەسيەلەرى بەرىلىپ, 79 جاڭا جۇمىس ورىنى اشىلدى.

وسى ءۇش اۋداننىڭ ىشىندە اۆتوموبيل جولدارى ەڭ ۇزىنى – ەسىل اۋدانى. ۇلكەن جولدىڭ ۇس­تىندە بولعاندىقتان اۋدان اۋما­­عىنان 505 شاقىرىم اۆتوجول وتەدى. بيىل 709 ملن تەڭگە سوماسىنا جالپى ۇزىندىعى 25 كم بەسقۇدىق اۋلىنىڭ كىرەبەرىس جولىن ورتاشا جوندەۋ اياقتالدى. بۇل ماسەلەنى 15 جىلدان بەرى وكرۋگ تۇرعىندارى كوتەرىپ كەلگەن ەدى. 61,5 ملن تەڭ­گەگە جالپى ۇزىندىعى 5,5 كم بۇلاق اۋلىنىڭ كىرەبەرىس جولىن جوندەۋ جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سونداي-اق بيىل جالپى ۇزىندىعى 13 كم «قاراعاي-اقتاس» اۋىلدارىنا كىرەبەرىس جولدى جوندەۋگە وب­لىس­تىق بيۋدجەتتەن 25 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىندى. ەلدى مەكەن­دەر­دىڭ كەنتىشىلىك جولدارىن جون­دەۋ بويىنشا 900 ملن تەڭگە­دەن اسا قارجىعا ۇزىندىعى 27,2 كم 5 جوبانى ىسكە اسىرۋ باستالدى.

تيميريازەۆ اۋدانىنداعى اۆتو­جولداردىڭ جالپى ۇزىندىعى – 328 شاقىرىم, سونىڭ 78 كم رەس­پۋبليكالىق, 38 كم وبلىستىق, قالعان 212 كم اۋداندىق ماڭىزعا يە. بيىل 258 ملن تەڭگەگە اۋداندىق ماڭىزعا يە 19 شاقىرىمدىق «ەسىل – اقسۋات» جولىنا جوندەۋ جۇرگىزىلدى. سونداي-اق 295,3 ملن تەڭگەگە حمەلنيتسكي كەنتىنىڭ كىرەبەرىسىنە قيىرشىقتاس توسەلدى.

جول جوندەۋ جۇمىستارى بويىنشا مامليۋت اۋدانى الدا كە­لەدى. اۋماقتا كەيىنگى ءۇش جىلدا 185 كم جول جوندەلدى. 2023 جىلعا تاعى 454,2 ملن تەڭگە جەر­­گىلىكتى جولداردى جوندەۋگە بولىن­گەن. سونىڭ ىشىندە بيىل «قىزىلاسكەر – رازدولنىي», «بەلوە – ششۋچە» با­عىتىنداعى جولدار جون­دەل­دى. سونداي-اق «اۋىل – ەل بە­سىگى» باعدارلاماسى بويىنشا نو­­ۆوميحايلوۆكا مەن بەكسەيىت اۋىلدارىنىڭ ىشكى جولدارىن جوندەۋ جوسپارلانعان.

پرەزيدەنتتىڭ 2025 جىلعا دەيىن تۇرعىن­داردى 100 پايىز تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ تالابىن ىسكە اسىرۋ جۇمىسى ءۇش اۋداندا دا قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ەسىل اۋدانىندا قازىر 32 اۋىل نەمەسە 88% تۇرعىن ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. الايدا 2300 ادام تۇراتىن 21 اۋىل نەمەسە حالىقتىڭ 11,2%-ى ۇڭعىمالارداعى سۋدى پايدالانادى. بيىل امانگەلدى اۋلىن پرەسنوۆكا توپتىق سۋ قۇ­بىرىنا قوسۋ بويىنشا 11 ملن تەڭگەنىڭ جۇمىسى ورىندالدى. جاڭا جىلدا باسقا اۋىلداردى دا تازا اۋىز سۋعا قوسۋ جوسپارلانعان.

مامليۋت اۋدانىنداعى بارلىق 38 اۋىلدىڭ 25-ءى تازا اۋىز سۋمەن قامتىلعان. 13 اۋىلدىڭ ال­تاۋىندا سۋمەن قامتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. قالعان اۋىل­دارعا جسق جاسالادى. ال تي­مي­ريازەۆ اۋدانىنداعى تازا اۋىز سۋ ماسەلەسى دە ءالى كۇنگە تو­لىق شەشىلمەي كەلەدى. اۋدانعا ءۇش ما­گيسترالدىق قۇبىردان سۋ جەت­كىزىلسە دە ىنتىماق, راكيتنوە, اقجان اۋىلدارىنىڭ حالقى ءالى كۇنگە سۋدى قۇدىقتان ىشەدى, ال پري­­وزەرنوە مەن سەۆەرنوە ەلدى مە­­كەندەرىنە سۋ تاسىلىپ جەت­كىزىلەدى.

مىنە, حالىق سايلاعان اكىم­دەردىڭ الدىندا وسىنداي شە­شىلمەگەن پروبلەمالار بار. الەۋ­مەتتىك سالانىڭ ماسەلەلەرىن ايت­ساق, ءتىپتى ۇزاققا كەتەمىز. الايدا ءوز كۇشتەرىنە سەنىپ, ساي­لاۋعا تۇسكەن ازاماتتار حالىق سەنىمىن اقتار دەگەن ءۇمىت بار.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى