سۋرەتتى تۇسىرگەن – يۋري بەككەر
اڭىز بەن ءداستۇردى, عارىش كەڭىستىگى مەن بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بۇگىنگى باعىتتارىن قابىستىرا, ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە باعىتتا جۇمىس ىستەي الاتىن ول ستيل, سۋرەت سىنشىلارىنىڭ پىكىرىندە, «نەوداستۇرشىلدىك» دەگەن اتاۋعا يە. بۇل ءوز كەزەگىندە كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ كەڭ كولەمدى كوركەم جىلناماسىن جاساۋعا جول اشادى. سوندىقتان بولار, سۋرەت ونەرىندەگى ايتۋلى شەبەردىڭ شىعارمالارى قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلدە دە اسا تانىمال. الۋان بوياۋ ارباسقان ونىڭ تۋىندىلارىندا تاريحي تاقىرىپتار مەن داۋىرلەر وبرازى تەرەڭ استاسىپ جاتادى. ۇلتتىق رۋح ەسىپ تۇراتىن كارتينالارى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۋزەيىندە, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە, ترەتياكوۆ گالەرەياسىندا, ماسكەۋدەگى شىعىس حالىقتارى ونەر مۋزەيىندە, سونداي-اق بيىك ونەردى باعالايتىن ءار ەلدەگى اۋەسقويلاردىڭ جەكە كوللەكتسيالارىندا ساقتاۋلى. تۇركى الەمىنىڭ كورنەكتى سۋرەتشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اماندوس اقاناەۆتىڭ 75 جاسقا تولۋىنا وراي جانە شىعارماشىلىق جولىنىڭ 55 جىلدىعىنا بايلانىستى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىندە اشىلعان كورمە تالانتتى تۇلعانىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بيىگىن باعىندىرۋ جولىنداعى جان سىرىن جايىپ سالىپ, جانكەشتى ەڭبەگىن جۇيەلەپ بەرگەن.
كەنەپكە سالىنعان سۋرەت جيەگى التىن ءتۇستى قورشاۋمەن قالىپتالسا دا, سۋرەتشى قيالىنىڭ شەكسىزدىگى بۇزىپ-جارىپ شىعىپ, كەڭىستىكتىڭ وزىنە ءىز سالادى. ا.اقاناەۆتىڭ ميستيكالىق سيقىرلى الەمىنىڭ كەيىپكەرلەرى ادامداردىڭ ومىرگە كەلۋ ماقساتى مەن تىرشىلىك, تابيعات الدىنداعى مىندەتىن ەسكە سالىپ, ويلانۋعا شاقىرادى. ونىڭ «سانساردىڭ دوڭگەلەگى», «ۇماي ءتاڭىرى», «تالعار شىڭىنىڭ قوجايىنى», «باقسى» شىعارمالارى كيەلى مانگە مالىنىپ تۇر. بۇلاردا باقىتتىڭ جۇمباعى جاسىرۋلى تۇرعانداي تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ قاراۋعا شاقىرادى. مۇندا مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ پورترەتىنەن باستاپ, كوشپەلى حالىق مادەنيەتىنەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ وزەگى ىسپەتتى سالت-ءداستۇردى پاش ەتكەن پاراسات تۋىندىلارىنىڭ مول شوعىرى بار. كورمەدە ءتۇرلى تەحنيكادا ورىندالعان, ومىرشەڭ, وزەكتى يدەيانى قاۋزاعان 70-كە جۋىق كوركەم تۋىندى توپتاستىرىلعان, ولاردىڭ دەنى كەيىنگى جىلدارى جازىلعان جاڭا شىعارما بولعاندىقتان كوپشىلىك قاۋىم جىلى قابىلداپ جاتتى.
اماندوس اقاناەۆتىڭ ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىندەگى جارتى عاسىردان استام ۋاقىتقا جالعاسقان ەڭبەگى ءبىر اۋلەتتەن تۇتاس سۋرەتشىلەر ديناستياسىنىڭ ءوسىپ شىعۋىنا سەبەپكەر بولدى. باۋىرلارى, بالالارى, ءتىپتى نەمەرەلەرىنە دەيىن بوياۋ سيقىرىنا اربالىپ, اڭىزعا اينالعان تۇلعانىڭ ءىسىن جالعاستىرىپ, ءىزىن باستى. بۇگىندە كىلەڭ دارىندار مەن تالانتتار توپتاسقان اقاناەۆتار بەينەلەۋ ونەرى الەمىندە كەڭىنەن تانىمال ۇلكەن اۋلەتكە اينالعان. جاقىندا عانا ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارعى ماراپاتىنىڭ ءبىرى «وتان» وردەنىن يەلەنگەن مەرەيتوي يەسى جەكە كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءوزىن ەمەس, اناسىن باسىمىراق اتادى. «شىعارماشىلىق ونەر انامنان بۇيىرعان قاسيەت دەپ ويلايمىن. كوزدىڭ جاۋىن الار كەستە توقىپ, قۇراق قۇراپ, ءساندى كيىم تىگىپ الاتىن تالعامى بيىك انام اسا تالانتتى بولاتىن. تۇستەردى عاجاپ ۇيلەستىرەتىن. قاراپايىم نارسەنىڭ وزىنەن سۇلۋلىق كورەتىن. انامنان قان ارقىلى كەلگەن ونەر مەنىڭ ۇرپاعىمنان كورىنىس تاپتى, وسىعان قۋانامىن», دەيدى ا.اقاناەۆ.
الماتى
