– بالتابەك مۇقان ۇلى, ءسىز سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ باستاۋىندا بولدىڭىز, ونىڭ قالىپتاسۋىنا بەلسەندى قاتىستىڭىز. بۇل جوبانىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى.
– مەن سولتۇستىك كاسپي جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە وعان تىكەلەي قاتىسىم بار جانە ونىڭ بولاشاعىن ءالى مۇقيات قاداعالاپ كەلەمىن. ەڭ ءبىرىنشى, سولتۇستىك كاسپي جوباسى ەلىمىزدەگى تەڭىز مۇناي-گاز كەن ورىندارىن يگەرۋ بويىنشا العاشقى ءىرى جوبا ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. 1992 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قازاقستان ۇكىمەتى كاسپي تەڭىزىنىڭ بىزگە تيەسىلى بولىگىندەگى قورلاردى باعالاۋ جانە يگەرۋ جونىندەگى شەشىمىن جاريالادى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 1993 جىلعى 13 اقپاندا تەڭىز وپەراتسيالارىن جۇرگىزەتىن العاشقى مەملەكەتتىك مۇناي-گاز كومپانياسى – «قازاقستانكاسپيشەلف» قۇرىلدى. ال 1993 جىلعى 9 ماۋسىمدا مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قاۋلىسىمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ بىزگە تيەسىلى بولىگىن يگەرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءى كەزەڭى بەكىتىلىپ, كەيىن 1993 جىلعى 3 جەلتوقساندا «قازاقستانكاسپيشەلف» حالىقارالىق كونسورتسيۋمىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسى كونسورتسيۋم مۇشەلەرى رەتىندە «بريتيش گاز» ( ۇلىبريتانيا), «بريتيش پەترولەۋم» ( ۇلىبريتانيا), «ستاتويل» (نورۆەگيا), «موبيل» (اقش), «شەلل», ۇلىبريتانيا-نيدەرلاند), «توتال» (فرانتسيا) حالىقارالىق مۇناي كومپانيالارى كىردى.
جۇمىستار اياقتالعاننان كەيىن حالىقارالىق كونسورتسيۋم كەمەلەردىڭ, تەحنيكانىڭ, جابدىقتاردىڭ, وتپەلى جانە تايىز سۋ ايماقتارىنىڭ ەكى تەڭىز پارتيالارى بويىنشا اپپاراتۋرالاردىڭ تولىق جيناعىن, اتىراۋداعى جاعالىق بازانى جانە گەولوگيالىق-گەوفيزيكالىق دەرەكتەردى وڭدەۋ مەن ينتەرپرەتاتسيالاۋ زاماناۋي ورتالىقتاردى مەملەكەت مەنشىگىنە تەگىن بەردى. وسى تابىس ەتىلگەن بازالار, جابدىقتار, تەڭىز كەمەلەرى جانە ت.ب. نەگىزىندە قازاقستاندا العاش رەت ەكى جەرگىلىكتى سەرۆيستىك كومپانيا – تەڭىزدەگى سەيسميكالىق جۇمىستار بويىنشا «قازگەوشەلف» جانە حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا گەولوگيالىق-گەوفيزيكالىق دەرەكتەردى وڭدەۋ جانە ينتەرپرەتاتسيالاۋ بويىنشا «قازسەيسموشەلف» كومپانيالارى قۇرىلدى.
باستالعان جۇمىستار ءبىز ءۇشىن دە, شەتەلدىك سەرىكتەستەر ءۇشىن دە تىڭ ءارى بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولدى. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ تەڭىز مۇناي ونەركاسىبى ول كەزدە ەندى عانا قالىپتاسا باستاعان, ال شەتەلدىك ماماندار ءۇشىن سولتۇستىك كاسپي كارتاداعى ەكولوگيالىق احۋالى نازىك جانە سۋى تاياز جاڭا ورىن ەدى.
1994-1996 جىلدارى كاسپي تەڭىزىنىڭ بىزگە تيەسىلى بولىگى بويىنشا اۋدانى 100 مىڭ شارشى شاقىرىم الاڭنىڭ ءۇش (وتپەلى, سۋى تاياز جانە تەرەڭ) ايماعىندا الەمدەگى ەڭ زاماناۋي جانە وزىق بارلاۋ تەحنولوگياسى بار ەدى. تاۋەلسىز ءۇش تەڭىز پارتياسىن پايدالانا وتىرىپ, 26 180 شاقىرىمدىق سەيسميكالىق پروفيلدەر بويىنشا مالىمەتتەر الىندى جانە ولار وڭدەلدى. ول كەزدە تەڭىزدەگى سەيسميكالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ مۇنداي كولەمى الەمدەگى ەڭ ءىرى جوبا بولعان جانە وڭدەۋ جەلىسى تەڭىزدىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك بولىگىنىڭ 4ح4 شاقىرىمعا دەيىن قامتىعان.
سونداي-اق حالىقارالىق كونسورتسيۋم ورىندالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ كاسپي تەڭىزى ەكولوگياسىنا اسەر ەتۋىنە قاتىستى ۇزدىكسىز مونيتورينگ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. وسى زەرتتەۋلەر بويىنشا كاسپي تەڭىزىنىڭ بىرەگەي ەكولوگيالىق احۋالىنىڭ كارتاسى ازىرلەندى, مەنەدجمەنت جۇيەسى ەنگىزىلدى جانە قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى بويىنشا ىشكى اۋديتتەر جۇرگىزىلدى.
وسى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ بارىسىندا العاش رەت زەردەلەنۋ دارەجەسى, ولشەمدەرى جانە دامىتۋ كەلەشەگى بويىنشا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن «قاشاعان» الىپ قۇرىلىمى جانە «قايراڭ», «اقتوتى», «قالامقاس-تەڭىز», «راكۋشەچنوە مورە», «نۇرسۇلتان», «دارحان», «قۇرمانعازى» سياقتى باسقا دا ءىرى قۇرىلىمدار, بارلىعى 200-دەن اسا وقشاۋ قۇرىلىم انىقتالدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ مۇناي قورى شامامەن 100 ملن تونناعا تەڭ ەدى. وسى 10-عا جۋىق كەن ورنىنىڭ بارلىعى دا العاش بۇرعىلانعان ىزدەۋ ۇڭعىمالارىمەن اشىلىپ, ولاردى بۇرعىلاۋدىڭ 100%-عا ءساتتى بولعانىن راستادى. مىسالى, سول جىلدارى الەمدە بۇرعىلاۋ بويىنشا 30% عانا ءساتتى بولعان. ال قازاق جەرىن شيمەن شۇقىساڭ, قارا التىن اقتارىلىپ جاتتى.
2004 جىلى «بولاشاق» مۇناي-گاز كەشەنىن دايىنداۋ قوندىرعىسى قۇرىلىسىنىڭ باستالۋى, 2006 جىلعى شىلدەدە D ارالىندا ەكى زاماناۋي جانە وزىق تەڭىز قوندىرعىسىن پايدالانا وتىرىپ بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنا كىرىسۋ جوبا تاريحىنىڭ جارقىن ىستەرىنە اينالدى. تەڭىز جانە قۇرلىق كەشەندەرىندەگى ەڭ اۋقىمدى قۇرىلىس پەن مونتاجداۋ جۇمىستارى 2006-2010 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلدى. ءدال وسى كەزدە جوبادا ءبىر مەزگىلدە 40 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەدى.
– ال قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋ دە ەل ءۇشىن ەلەۋلى وقيعا ەكەنى راس. ونىڭ العاشقى جانە قازىرگى احۋالى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– جوعارىدا ايتقانداي, وسىدان وتىز جىل بۇرىن, ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن سولتۇستىك كاسپيدىڭ ەلىمىزگە تيەسىلى بولىگىندە مۇناي وندىرسەك دەگەن ارمان پايدا بولادى. جوبانىڭ باستاپقى كەزەڭدەرىندە تاريحتا تۇڭعىش رەت جانە بارىنشا اۋقىمدى تەڭىز كەن ورنى – قاشاعاندى بارلاۋ جانە ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىنا قاتىسقان ادامدار سولتۇستىك كاسپيدىڭ ەكولوگيالىق جانە لوگيستيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى وراسان زور قيىندىقتارعا تاپ كەلدى. سول مامانداردىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا ەل تاريحىندا العاشقى تەڭىز ارالدارى پايدا بولدى. 40 پايدالانۋ ۇڭعىماسى بار ا ارالى, D ارالى جانە EPC-2, 3, 4 ارالدارى ەدى. D ارالى قاشاعان كەن ورنىنداعى العاشقى تەحنولوگيالىق ءوندىرىس كەشەنى بولدى, بۇل جەردە شيكى مۇناي ءوندىرۋ جانە قىشقىل گازىن جەراستىنا كەرى ايداۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى.
2008 جىلى قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋ ءۇشىن سولتۇستىك كاسپي جوباسىنا قاتىسۋشىلار اراسىندا شارت جاسالىپ, سول شارتقا ساي North Caspian Operating Company (NCOC) كومپانياسى سولتۇستىك كاسپي بويىنشا ءونىم ءبولىسۋ تۋرالى كەلىسىم شەڭبەرىندەگى جۇمىستاردىڭ وپەراتورى بولىپ تاعايىندالدى. بۇگىندە وپەراتسيالىق كومپانياعا «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى (16,88 %), يتاليالىق «Eni», فرانتسيالىق «Total», امەريكالىق «ExxonMobil», اعىلشىن-گوللاند «Royal Dutch Shell» كومپانيالارى (قاتىسۋ ۇلەستەرى 16,81%-دان), قىتايلىق «CNPC» كومپانياسى (8,33 %), جاپوندىق «Inpex» كومپانياسى (7,56 %) كىرەدى. وسىلايشا, قازاقستان مەن الەمنىڭ جەتەكشى مۇناي-گاز كومپانيالارىنان تۇراتىن كونسورتسيۋم ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن كەلىسىلىپ, ونىڭ شەڭبەرىندە تاۋەلسىز جاس مەملەكەتتىڭ تاريحىنداعى ەڭ ءىرى جوبانى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتا وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋ باستالدى.
2016 جىلى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت قاشاعان تەڭىز كەن ورنىندا مۇنايدى كوممەرتسيالىق ءوندىرۋ باستالدى. مۇنايدىڭ العاشقى ميلليون تونناسى 2017 جىلدىڭ باسىندا ەكسپورتقا جونەلتىلدى جانە جىل ورتاسىنا قاراي قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ, مۇناي ءوندىرۋ دەڭگەيى ءىس جۇزىندە تاۋلىگىنە 200 مىڭ باررەلدەن اسا شاماعا جەتكىزىلدى. 500 ميلليون باررەل مۇنايعا تەڭ وندىرىستىك مەجەگە 2021 جىلعى قىركۇيەكتە قول جەتكىزىلدى. قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزى وتە زور وسى ءبىر عالامات جانە بىرەگەي جوبانىڭ قىسقاشا تاريحي انىقتاماسى وسىنداي.
«بولاشاق» مۇناي-گازدى كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسىنىڭ (مگكدق) قۇرىلىسى دا وسىنداي ايتۋلى وقيعا بولدى. بۇل قوندىرعىعا ءتۇرلى ەلدەردەن قاشاعان مۇنايىنا ارنالعان جابدىقتار جەتكىزىلدى. قازىرگى كەزدە ونداعى كۇكىرتتى مۇناي مەن كۇكىرتتى گاز دايىنداۋ ءۇش پاراللەل تەحنولوگيالىق مۇناي جەلىسىندە جانە ەكى پاراللەل تەحنولوگيالىق گاز جەلىسىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
– تاعى ءبىر ماڭىزدى نىسان ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى باۋتين بازاسى عوي؟
– ول – قاشاعان كەن ورنىنىڭ تەڭىز وپەراتسيالارىنا قولداۋ كورسەتۋدى, تەڭىز كەمەلەرىنىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋدى, ماتەريالدار, جابدىقتار جانە وتىن جەتكىزۋ مەن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى لوگيستيكالىق قولداۋ بازاسى. ونىڭ ۇستىنە باۋتين بازاسىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىنىڭ بىرىنە سولتۇستىك كاسپي بويىنشا ءونىم ءبولىسۋ تۋرالى كەلىسىم شەڭبەرىندە تەڭىز كەشەنىندەگى وندىرىستىك وپەراتسيالاردىڭ بۇكىل اۋماعىندا اپاتتىق جاعداي ورىن العان كەزدە مۇناي قالدىقتارىن جويۋ دا كىرەتىن ەدى.
– قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, اتالعان الپاۋىت مۇناي كومپانيالارى سول كەن شىققان ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە قانداي ىقپال ەتتى؟ سونىڭ وتەۋى رەتىندە نە بەرە الدى؟
– مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق جانە كاسىپتىك ماسەلەلەردى شەشە وتىرىپ, باتىس قازاقستان تۇرعىندارىنا دەمەۋشىلىك كومەك كورسەتىلدى. ينفلياتسيا جانە تاپشىلىق ەتەك جايعان قيىن كەزدەردە كونسورتسيۋم اتىراۋ وبلىستىق اۋرۋحاناسىنا دەمەۋشىلىك جاساپ, وعان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن ادام ءومىرىن ساقتاپ قالعان قىمبات تۇراتىن «جاساندى بۇيرەك» اپپاراتىن ساتىپ الىپ بەردى. اتىراۋ مەن اقتاۋدا كومپانيانىڭ دەمەۋشىلىك كومەگىمەن باسقا دا بىرنەشە الەۋمەتتىك نىسان تۇرعىزىلدى. ونىڭ ءبارى قازىرگە دەيىن حالىقتىڭ قاجەتىنە جاراپ وتىر.
جۇمىستار ورىندالىپ جاتقان كەزدە 200-دەن اسا وتاندىق مامان باتىس مۇناي كومپانيالارىنىڭ شەتەلدەگى كەڭسەلەرىندە تەڭىز گەوفيزيكالىق ماماندىقتار بويىنشا كاسىپتىك دايىندىقتان ءوتتى. تەڭىزدەگى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن ءوز بەتىمەن جۇرگىزۋ ءۇشىن تەڭىز ينفراقۇرىلىمى قۇرىلدى.
قازاقستانعا تابىس ەتىلگەن ەكى وزىق تەڭىز پارتيالارى: وڭدەۋ جانە ينتەرپرەتاتسيالاۋ كەشەندەرى, وقۋدان وتكەن جەرگىلىكتى پەرسونال الداعى ۋاقىتتا ارال تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا جانە باتىس قازاقستاننىڭ باسقا دا وتۋگە قيىن جانە باتپاقتى ايماقتارىندا تەڭىز سەيسميكالىق بارلاۋ جۇمىستارىن ءساتتى ءارى حالىقارالىق جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.
حالىقارالىق كونسورتسيۋمنىڭ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى جالعاستىرىلدى, سونىڭ ىشىندە انىقتالعان ءمانى زور قۇرىلىمداردا ىزدەۋ ۇڭعىمالارىن بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سولتۇستىك كاسپي بويىنشا ءونىم ءبولىسۋ تۋرالى كەلىسىم 1997 جىلعى قاراشادا ۆاشينگتون قالاسىندا قازاقستان مەن وكيوك حالىقارالىق كونسورتسيۋمى اراسىندا بولدى. كەلىسىم قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مەن اقش جانە حالىقارالىق مۇناي كومپانيالارى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جاسالدى. 1998 جىلدان باستاپ «قاشاعان», «قايراڭ», «اقتوتى», «قالامقاس-تەڭىز» جانە ت.ب. قۇرىلىمدارىندا ىزدەۋ ۇڭعىمالارىن بۇرعىلاۋ ارقىلى كومىرسۋتەگىلەردى بارلاۋ جۇمىسى باستالدى.
بۇرعىلانۋى 2000 جىلعى ماۋسىمدا اياقتالعان ءبىرىنشى شىعىس قاشاعان-1 ىزدەۋ-بارلاۋ ۇڭعىماسى قاشاعان كەن ورنىن العاش اشۋشى بولدى, ونىڭ تاۋلىكتىك دەبيتى 600 م³ مۇناي جانە 200 مىڭ م³ گاز بولدى. الەمدەگى الىپ قاشاعان كەن ورنىنىڭ اشىلعانى تۋرالى 2000 جىلعى جازدا جاريالاندى. ەكىنشى ۇڭعىما 2001 جىلعى مامىردا قاشاعان قۇرىلىمىنىڭ باتىس بولىگىندە بۇرعىلاندى, ول شىعىس قاشاعان-1 ۇڭعىماسىنان 40 كم قاشىقتىقتا ورنالاستى. ونىڭ تاۋلىكتىك دەبيتى 540 م3 مۇناي مەن 215 مىڭ م³ گازعا تەڭ بولدى. قاشاعان الىپ مۇناي-گاز كەن ورنى اتىراۋ قالاسىنان 80 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. اۋدانى 820 شارشى كم-گە تەڭ, مۇناي-گاز قاباتتارىنىڭ تەرەڭدىگى – 4 210-4 570 مەتر, ال تەڭىزدىڭ تەرەڭدىگى – 4-6 م, قاشاعان كەن ورنىنىڭ دالەلدەنگەن مۇناي قورى 4,7 ملرد توننادان اسادى, ال گاز قورى 3 ترلن تەكشە مەتردەن كوپ. بۇل كەن ورنى – الەمدەگى سوڭعى 40 جىل ىشىندە اشىلعان ەڭ ءىرى كەن ورىندارىنىڭ جانە تەڭىزدەگى ەڭ ءىرى مۇناي كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى.
سولتۇستىك كاسپي بويىنشا وبك شەڭبەرىندە NCOC كومپانياسى جىل سايىن الەۋمەتتىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا بيۋدجەت بولەدى. 2022 جىلى وسى بيۋدجەت 21,7 ملن دوللاردى قۇرادى. 1998-2022 جىلدار ارالىعىندا 226 الەۋمەتتىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. مەكتەپتەر, بالاباقشالار, اۋرۋحانالار, سپورت نىساندارىن سالۋ, سونىمەن قاتار جولدار, ەلەكتر جەلىلەرى, سۋ قۇبىرلارى سياقتى ينجەنەرلىك قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرى مەن جەرگىلىكتى حالىققا پايدا تيگىزەتىن باسقا دا ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردى سالۋعا ارنالعان قاراجات سولتۇستىك كاسپي جوباسى شەڭبەرىندەگى نەگىزگى قىزمەت جۇرگىزىلىپ جاتقان اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارى اراسىندا تەڭ بولىنەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا NCOC كومپانياسى وسى قيىندىقتاردىڭ بارلىعىنا قاراماستان قازاقستانداعى جەتەكشى مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. الايدا NCOC تەك مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ونىڭ مىڭداعان قىزمەتكەرىن اتاپ وتكەن دۇرىس. وسى جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى بۇكىل ەلدىڭ ماقتانىشى بولعان بىلىكتى جانە ءبىلىمدى قىزمەتكەرلەرسىز مۇمكىن بولماس ەدى. جوبا باستالعان كەزدەن كومپانيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ وقۋىنا جانە كاسىبي وسۋىنە قارجى ءبولىندى. سوناۋ 2002 جىلدىڭ وزىندە كومپانيا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىن حالىقارالىق جوبالار شەڭبەرىندە تەوريالىق جانە پراكتيكالىق جاعىنان وقىتىپ, كەيىن كومپانيانىڭ بولاشاق وندىرىستىك وپەراتسيالارىن ورىنداۋ ءۇشىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا باعىتتالعان «ارنايى جوبالار» شەڭبەرىندەگى بىرەگەي وقىتۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. پەرسونالعا ينۆەستيتسيالاۋ ارقاسىندا جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان 30 جىل ىشىندە كۇردەلى تەڭىز كەن ورىندارىن يگەرۋ جانە تەڭىزدەگى وپەراتسيالاردى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا تەرەڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى بار قازاقستاندىق مۇنايشىلار توبى ءوسىپ جەتىلدى, بۇل جوبانىڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى وسى بولدى.
– وسى الەمدىك دەڭگەيدەگى بىرەگەي جوبادا جۇمىس ىستەپ جاتقان بۇگىنگى ۇجىم مەن كەلەشەك ۇجىمعا قانداي تىلەك ايتاسىز؟
– بيىلعى 1 قىركۇيەكتە اتىراۋدا NCOC كومپانياسى مەن قازاقستاندىق مۇنايشىلار-گەولوگتەر قوعامى كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى تەڭىز وپەراتسيالارىنىڭ باستالۋىنا 30 جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. مۇناي-گاز سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلعان وسى ءىس-شاراعا مينيسترلىكتىڭ جانە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى, سونىمەن قاتار ارداگەر مۇنايشىلار قاتىستى. وسى كونفەرەنتسيادا تەڭىزدەگى وپەراتسيالارىنىڭ باستالعانى جانە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى تۋرالى جانە الداعى جوسپارلار مەن قاشاعان كەن ورنىن پايدالانۋداعى قيىندىقتار جانە ت. ب. تۋرالى كوپتەگەن بايانداما تىڭدالدى. اتاپ ايتقاندا, قاشاعان كەن ورنى كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى پايدالانۋ تۇرعىسىنان العاندا ەڭ كۇردەلى كەن ورنى ەكەنى اتالىپ ءوتتى. قيىندىقتار وندىرىستىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, ينجەنەرلىك, لوگيستيكالىق جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە بايلانىستى جانە وسى جوبانى الەمدەگى ەڭ ءىرى جانە كۇردەلى ونەركاسىپتىك جوبالاردىڭ قاتارىنا قوسىپ وتىر. قازىرگى كەزدە جوبا الدىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ تايىزداۋىنا بايلانىستى جاڭا ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە قاشاعان كەن ورنىنىڭ مۇنايى ءپارافيندى بولسا دا, ونىڭ قۇرامىندا 15% دەڭگەيىندەگى جوعارى مولشەردە كۇكىرتسۋتەگى جانە 4% دەڭگەيىندە كومىرقىشقىل گاز بار. سولتۇستىك كاسپيدە سۋدىڭ تايىزدىعىنا جانە قىستىڭ قاتتى سۋىق بولۋىنا بايلانىستى تەڭىز تۇبىنە ورناتىلاتىن تەمىربەتون قۇرالىمدارى نەمەسە وزدىگىنەن كوتەرىلەتىن پلاتفورمالار سەكىلدى ءداستۇرلى بۇرعىلاۋ جانە مۇناي ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ مۇمكىن ەمەس. قىستىڭ سۋىق جاعدايلارىنان جانە سەڭ جۇرۋدەن قورعاۋ ءۇشىن تەڭىز نىساندارى جاساندى ارالداردا ورناتىلادى, بۇل – پەرسونالسىز جۇمىس ىستەيتىن شاعىن بۇرعىلاۋ ارالدارى جانە پەرسونال قىزمەت كورسەتەتىن ۇلكەن تەحنولوگيالىق كەشەندەرى بار ارالدار.
ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ جاقىندا استانا قالاسىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق قايراڭىن يگەرۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي وتكىزىلگەن سالتاناتتى ءىس-شارادا ءسوز سويلەپ: «بارلاۋ ماقساتىنداعى بۇرعىلاۋدىڭ باستى ناتيجەسى قاشاعان كەن ورنىنىڭ كوممەرتسيالىق اشىلىمى تۋرالى حابارلاۋ بولدى. ونىڭ بىرەگەيلىگى – مۇناي مەن گاز قورلارىنىڭ وراسان زور بولۋى, الايدا ول يگەرۋ جاعىنان العاندا كۇردەلى كەن ورنى», دەپ ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ول سونىمەن بىرگە قاشاعان كەن ورنىندا قازىرگى كەزدە شامامەن 90 ملن توننا مۇناي جانە 55 ملرد تەكشە مەتر گاز وندىرىلگەنىن, ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا كەلەشەكتە قاشاعاننىڭ وندىرىستىك الەۋەتى تاۋلىگىنە 1,6 ملن باررەل مۇناي وندىرۋگە جەتە الاتىنىن, ال بۇل جىلىنا شامامەن 75 ملن تونناعا تەڭ ەكەنىن حابارلادى. جوباعا 60 ملرد دوللاردان اسا ينۆەستيتسيا تارتىلدى, سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى قامتۋدى دامىتۋعا 17 ملرد دوللار ءبولىندى, 10 مىڭنان اسا ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلدى, ال قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ شارىقتاۋ كەزەڭىندە بۇل جوبادا 40 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەدى.
قاشاعان الىپ كەن ورنى «تەڭىز», «قاراشىعاناق» سياقتى باسقا دا الىپ مۇناي جانە گاز كەن ورىندارىمەن بىرگە ەلىمىزدە ونداعان جىلدار بويىنا الەمدەگى ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
كاسپي تەڭىزى – قازىرگى كەزدە الەمدەگى كومىرسۋتەگىلەر بويىنشا الەۋەتى جوعارى نەگىزگى مۇنايلى-گازدى وڭىرلەردىڭ ءبىرى. قازاقستان ورتالىق ازيادا قولايلى جەردە ورنالاسا وتىرىپ, وراسان زور كومىرسۋتەگى قورىنا, كومىرسۋتەگىلەردى ەكسپورتتاۋ ءۇشىن دامىعان ينفراقۇرىلىمعا يە بولا وتىرىپ, كەلەشەكتە الەمدەگى مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەر اراسىندا نەگىزگى ءرول اتقارا الادى. قازاقستان دالەلدەنگەن مۇناي-گاز الەۋەتىنىڭ جوعارى بولۋىمەن, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ 120 جىلدان اسا دامۋ تاريحىمەن, ۇنەمى دامىپ جاتقان تارماقتالعان ينفراقۇرىلىمىنىڭ, ەكسپورتتىق ماگيسترالدى مۇناي جانە گاز قۇبىرلارىنىڭ بولۋىمەن, مۇناي-حيميا كەشەندەرىنىڭ شاپشاڭ دامۋىمەن جانە ت.ب. تارتىمدى بولىپ وتىر.
قاشاعان كەن ورنىن يگەرۋدىڭ جوعارىدا اتالعان جوسپارلارىنا بايلانىستى مەن وسى بىرەگەي جوبانىڭ بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇجىمدارىنا جوباعا بەلسەندى قاتىسۋدى, بەلگىلەنگەن جوسپارلاردى ءساتتى ورىنداپ, تابىستارعا جەتۋدى, وسى جوبانىڭ ءار قىزمەتكەرىنە مىقتى دەنساۋلىق, جەكە جانە وتباسىلىق باقىت, وتباسىنا قۇت-بەرەكە جانە ومىردەگى بارلىق جاقسىلىقتى تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باقىتبەك قادىر,
«Egemen Qazaqstan»
