اۋدان تاريحىنا بايلانىستى ءبىر قىزىق فاكتى ايتا كەتەيىك. وسى اۋداننىڭ اۋماعىندا سوعىس جىلدارىندا امەريكا وداقتاسىمىز «الياسكا-ءسىبىر» اۋەتراسساسى ارقىلى لەند-ليزبەن جىبەرگەن ءۇش «دۋگلاس» ۇشاعى سوعىسقا دايىندالۋ كەزىندە 1943 جىلى اپاتقا ۇشىراپ, ۇشەۋىنىڭ ەكيپاجى دا تەگىس قازا تاپقان. اۋدانداعى منوگوتسۆەتنوە سەلوسىندا ولارعا ەسكەرتكىش قويىلعان.
اۋداننىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى سول, ونىڭ تۇرعىندارى اراسىندا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى كوپ. قازاق حالقىنىڭ ۇلەسى 30 پايىزداي بولسا, ورىس ەتنوسىنىڭ وكىلى – 25, پولياكتار – 20, ۋكرايندار – 11, نەمىستەر – 10 پايىزداي. بارلىق حالقى 40 مىڭنان اسادى.
ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ دا جەر كولەمى (9,6 مىڭ شارشى شاقىرىم) باسقا اۋداندارمەن سالىستىرعاندا شاعىن بولعانىمەن, تاريحى وتە باي مەكەن. بۇل اۋدان دا 1997 جىلى ارىقبالىق اۋدانىمەن بىرىكتىرىلىپ, بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنان سولتۇستىك قازاقستانعا قوسىلعان. اۋدان اۋماعىندا قازىر قالپىنا كەلتىرىلىپ, مۋزەيگە اينالعان ش.ءۋاليحانوۆ وسكەن ايعانىم حانشانىڭ قىستاۋى, سىرىمبەت اۋىلىندا ش.ءۋاليحانوۆ مۇراجايى, اعىنتاي مەن قاراساي مەموريالدىق كەشەنى, ادامزاتتىڭ جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتكەن مەكەنى بوتاي, كەڭاششىدا اقان سەرى كومپوزيتسياسى, ۇكىلى ىبىراي اۋىلى بار. ارقايسىسى ءبىر اۋدانعا ماقتانىش بولاتىن وسىنشا ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبارى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ «ايىرتاۋ – اسىل مەكەن ارقاداعى» دەپ جىرلاعان وسى اۋداندا ورنالاسقان. بۇل اۋداننىڭ حالقى دا كوپەتنوستى, قازاقتىڭ ۇلەسى 40 پايىز, ال ورىس ەتنوسى – 47, ۋكرايندار مەن نەمىستەردىڭ ارقايسىسى – 4, تاتار مەن بەلارۋس – 2 پايىزدان.
ەكى اۋدان دا كوكشەتاۋ ءوڭىرىنىڭ جەرى قۇنارلى ايماعىنا ورنالاسقان. سوندىقتان دا بۇل جەرلەرگە كوشىپ كەلۋشىلەر كوپ بولدى.
ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە توقتالاتىن بولساق, ينفراقۇرىلىمى جاقسى دامىعان تايىنشا اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى دە جوعارى. اۋدان اكىمى بەرىك ءالجانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى جىلدىڭ 10 ايىندا اۋدانعا 32,1 ملرد تەڭگە تارتىلعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 19 پايىزعا ارتىق.
«اۋىل شارۋاشىلىعى اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى بولىگى بولىپ سانالادى. 10 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 95,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى بيىل اۋدان ديقاندارى ءۇشىن اۋىر بولدى. ءداندى داقىلداردىڭ ورتاشا شىعىمدىلىعى
8,2 تس/گا قۇرادى, مايلى داقىلدار بويىنشا 5,4 تس/گا. بىلتىرمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىشتەر كوپ تومەن», دەيدى اكىم.
بىراق اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماي, اۋدان كوكونىس ونىمدەرى بويىنشا جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپتى. مىسالى, «استىق ستەم» جشس جانە «تاڭ شق» كارتوپ القاپتارىن تامشىلاتىپ سۋارۋ ناتيجەسىندە ءار گەكتاردىڭ ونىمدىلىگى ورتا ەسەپپەن 299 تسەنتنەردى قۇراعان. جالپى اۋدان بويىنشا كارتوپتىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى 174 تس/گا, ال كوكونىستەر 343,6 تس/گا بولعان.
مال شارۋاشىلىعىندا قارقىندى وزگەرىستەر بايقالادى. جىلدان-جىلعا اسىل تۇقىمدى مال سانى كوبەيىپ, وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ سانى مەن ساپاسى دا ارتىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە بيىل «استىق ستەم» جشس شەتەلدەن 400 باس قارا مال اكەلىپ, تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن اشقان. «اسار» جشس 600 باسقا ارنالعان ءسۇت فەرماسىن سالۋدا, ىسكە قوسىلۋى كەلەسى جىلعا جوسپارلانعان.
ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 10 ايدا 54,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وبلىستىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن 20 پايىزعا جوعارى. وڭدەۋ ونەركاسىبى 46,6 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارعان. سونىڭ ىشىندە 35,6 ملرد تەڭگە تاماق ونىمدەرى وندىرىلگەن.
اۋدانداعى شوب وكىلدەرىنىڭ سانى قازىر 1 905, ونىڭ 1 055-ءى – جەكە كاسىپكەرلەر, 567-ءسى – شارۋا جانە فەرمەرلەر, قالعانى – زاڭدى تۇلعالار. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلامالارىنا سايكەس 1,7 ملرد تەڭگەگە 12 جوبا قارجىلاندىرىلعان. «جاستار باستاماسىن قارجىلاندىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا 91,2 ملن تەڭگەگە 20 جوبا قارجىلاندىرىلعان. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بويىنشا 139,5 ملن تەڭگەگە 14 جوبا قاراجات بولىنگەن. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بيىل باسقا دا جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
ايىرتاۋ اۋدانىندا اتالعان كەزەڭدە ەكونوميكاعا 15,1 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 8 پايىزعا ارتقان. سونىڭ ىشىندە جەكە كاپيتالدىڭ ۇلەسى وتە جوعارى. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 22 پايىزعا ارتىپ, 249,5 مىڭ تەڭگەگە جەتكەن.
«اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماي, اۋدان بيىل گەكتارىنان 12 تسەنتنەردەن استىق, 7,6 تسەنتنەردەن مايلى داقىل الىپ, بارلىعى 375,1 مىڭ توننا ءداندى جانە 24,3 مىڭ توننا مايلى داقىل جينادى. بۇعان 265 مىڭ گەكتار ەگىس الابىنا 17 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىش سەبۋدىڭ پايداسى تيگەنى انىق», دەيدى اۋدان اكىمى ەربولات بەكشەنوۆ.
سونىمەن قاتار اۋداننىڭ شارۋاشىلىقتارى بيىل 5,8 ملرد تەڭگەگە 263 دانا جاڭا تەحنيكا ساتىپ الىپ, ماشينا-تراكتور پاركىن 6,2%-عا جاڭارتقان. قۇرعاق جىلدارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن سۋارمالى ەگىس جۇمىستارى قازىر قىزۋ قولعا الىنىپتى. مىسالى, «اگرو ەلەتسكوە» جشس 1 ملرد تەڭگەگە سۋارۋ جۇيەسىن سالىپ جاتىر. كەيىنگى ەكى جىلدا اۋدانداعى سۋارمالى جەرلەر ۇلەسىن ەكى ەسە ارتتىرىپ, 1 093 گەكتارعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن.
ايىرتاۋ اۋدانى بيىلعى 10 ايدا 4,6 ملرد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ تاۋارلارىن شىعارعان, سونىڭ 80 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋدىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. مىسالى, «تەzis» جشس تاۋلىگىنە 2 توننا ءونىم شىعارا الاتىن قۇرال-جابدىقتارىمەن ىرىمشىكتىڭ 40 ءتۇرىن شىعارادى. «ساۋمالكول SUT» جشس حالىقتان شيكى ءسۇت ساتىپ الىپ, ونى وڭدەۋ ارقىلى سارىماي, قايماق, ايران, قاتىق, برىنزا سياقتى 5 ءتۇرلى ءسۇت ءونىمىن شىعارادى. قازىر بۇل كاسىپورىن جاڭارتىلعان جاڭا تسەحىن ىسكە قوسۋ جولىندا.
اۋداندا 1 699 شوب قاتىسۋشىسى بار. بيىل ولار 980 ملن تەڭگەنىڭ 15 جوباسىن ىسكە اسىرىپ, 39 جۇمىس ورنىن اشتى. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 243 ملن تەڭگەنىڭ 33 جوباسى قارجىلاندىرىلدى.
ايىرتاۋ اۋدانىندا تۋريزم سالاسىنىڭ الەۋەتى زور. كەيىنگى بەس جىلدا وسى سالاعا 3 ملرد 750 ملن تەڭگەدەن اسا ينۆەستيتسيا سالىندى. يمانتاۋ-شالقار كۋرورتتىق اۋماعىنىڭ ينفراقۇرىلىم جۇيەسىن دامىتۋ – قازىر باستى نازاردا. بيىل بۇل ايماققا 95 مىڭنان ارتىق تۋريست كەلدى. جالپى, اۋدان بويىنشا ءتۋريزمنىڭ 44 نىسانى جۇمىس ىستەيدى, ولار تاۋلىگىنە 4 مىڭعا جۋىق ءتۋريستى قابىلداي الادى. سولاردىڭ ىشىندە «يزۋمرۋدنوە», «ادەل», «دوم ۋ وزەرا», «ادام», «يمانتاۋ», «قازىعۇرت» جانە ت.ب. تۋريستىك نىسانداردىڭ جۇمىسى ءبىرشاما جاقسى جولعا قويىلعان.
تايىنشادا اۋداندىق ماڭىزى بار 114 شاقىرىم جولداردى ورتاشا جوندەۋگە بيۋدجەتتەن 2,9 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىندى. بۇگىنگى تاڭدا جوسپارلانعان جۇمىستار اياقتالۋدا, ناتيجەسىندە 20 اۋىلدى ەلدى مەكەندەردىڭ 8,8 مىڭ تۇرعىنىن ساپالى جولمەن قامتۋعا قول جەتكىزىلدى. 7 ەلدى مەكەننىڭ 26,6 شاقىرىم ىشكى جولدارى ورتاشا جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, وعان بيۋدجەت ەسەبىنەن 911 ملن تەڭگە قاراجات جۇمسالدى.
الەۋمەتتىك سالا بويىنشا تايىنشا اۋدانى باسقالاردان ءبىرشاما الدا بولعانىمەن, مۇندا دا وزىندىك ماسەلەلەر بار. اۋداندا بارلىعى 64 مەديتسينالىق مەكەمە بار. وندا 52 دارىگەر, 262 ورتا دەڭگەيدەگى مەديتسينالىق مامان ەڭبەك ەتەدى. الايدا اۋدانعا ءبىر-بىردەن انەستەزيولوگ, تراۆماتولوگ, ونكولوگ, وتورينولارينگولوگ, حيرۋرگ, ەكى-ەكىدەن اكۋشەر-گينەكولوگ, پەدياتر دارىگەر جەتىسپەيدى.
اۋدان اۋماعىندا 48 مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى, ولاردا بارلىعى 5 722 وقۋشى ءبىلىم الادى. سونىڭ 1 225-ءى قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى, قالعانى ورىس تىلىندە وقيدى. «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» باعدارلاماسى بويىنشا اۋدان اۋماعىنا بارلىعى 175 ادامى بار 52 وتباسى قونىس اۋدارعان. ولار ەلىمىزدىڭ 8 وڭىرىنەن كەلدى. سونىڭ ىشىندە ەڭ كوبى تۇركىستان وبلىسىنان 10 وتباسى كەلگەن. ولاردىڭ اراسىنان 62 ادام تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا ورنالاسقان. تيەسىلى كوشى-قون قاراجاتتارى تولەنگەن. اۋدان اكىمى بەرىك ءالجانوۆ: «قازىر ءبىزدىڭ اۋداننىڭ الدىندا زور مىندەت تۇر. كەز كەلگەن ماسەلەنى ىنتىماقتاستىقپەن, اقىلداسا وتىرىپ, بىرلەسىپ شەشۋدىڭ ماڭىزى زور», دەيدى.
وبلىستىڭ تۋريزم ورتالىعى سانالعان ايىرتاۋ اۋدانىندا جولداردى جوندەۋگە 2023 جىلى 3,1 ملرد تەڭگە ءبولىندى. الايدا ءالى دە جوندەۋدى كۇتىپ تۇرعان جولدار كوپ. بيىلعى بولىنگەن قاراجات اۋداندىق ماڭىزى بار 33,6 شاقىرىمدىق «ساۋمالكول – سىرىمبەت – قاراقامىس – سۆەتلوە», «لوبانوۆو – زەرەندى», اقان سەرى اۋىلىنىڭ كىرەبەرىس جولىن جانە وبلىستىق ماڭىزى بار «ساۋمالكول – نوۆويشيمكا» جولىن جانە ت.ب. جولداردى جوندەۋگە جۇمسالدى.
حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسى بويىنشا جىل بويى 1 990 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعانىن اتاپ وتۋگە بولادى. ونىڭ ىشىندە 573 ادام اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ورنالاستىرىلىپ, 237 ادام جەكە كاسىپكەرلىككە جۇمىلدىرىلعان. بيىل اۋدانعا 182 ادامى بار 41 وتباسى كوشىپ كەلگەن, ولاردىڭ بارىنە تيەسىلى كومەكتەر جاسالعان.
اۋداندا بارلىعى 45 مەكتەپ بار, وندا 4 820 وقۋشى ءبىلىم الادى. «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بيىل داۋقارا, اقان, جانە نوۆوسۆەتلوۆ اۋىلدارىنىڭ مەكتەپتەرىنە 387 ملن تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. اۋدان اۋماعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلايتىن ايىرتاۋ اگروتەحنيكالىق جانە «زەينەپ» كوپسالالى كوللەدجدەرى جۇمىس ىستەيدى, ولاردا 597 ستۋدەنت وقيدى.
اۋداندا ءبىر اۋداندىق اۋرۋحانا, 10 امبۋلاتوريا, 45 مەديتسينالىق پۋنكت جانە 3 فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت جۇمىس ىستەيدى. ولاردا 55 دارىگەر, 233 ورتا دارەجەلى مەديتسينالىق قىزمەتكەر بار. الايدا مۇندا دا تراۆماتولوگ, وفتالمولوگ جانە ت.ب. دارىگەرلەر جەتىسپەيدى. بيىل اۋرۋحانانىڭ باس كورپۋسىنا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. مىنە, وبلىس حالقىنا تانىمال, تاريحى تەرەڭ اۋدانداردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى قىسقاشا ايتقاندا وسىنداي.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
