قۇزار شىڭداردا مەكەن ەتەتىن ورتەكەنى قازاق «تاۋتەكە» دەپ تە اتايدى. تاۋدىڭ قاي بيىگى بولسا دا ەركىن ورعيتىن ورتەكەنىڭ جىلدامدىعى مەن ەپتىلىگىنە كوز ىلەسپەيدى. بۇل جانۋار ەلىمىزدىڭ تيان-شان, جەتىسۋ الاتاۋى مەن وڭتۇستىك التاي تاۋلارىن مەكەندەيدى. تۇرقى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءبىرى – ەشكىگە ۇقساس بولعانىمەن, ەرەكشەلىگى كوپ. مۇيىزدەرى سەمسەر ءتارىزدى ءساندى ءارى وتكىر. تۇياقتارى قۇز-قيادان تايمايدى. وسىنداي ءتۇرلى سيپاتىنا قاراي «ورتەكە» قازاق مادەني تۇرمىسىنداعى ساز اسپاپتارىندا ويناتىلاتىن, قۋىرشاق ونەرىنىڭ ءبىر ۇلگىسىنە اينالدى. «قۋىرشاق ورتەكە» ‒ كوبىنە اعاشتان جاسالاتىن ويىنشىق بۇيىم.
الكەي مارعۇلان: «اعاشتان بۇيىم جاساۋ – قازاقستاننىڭ ورمان ماسسيۆتەرى بار ورتالىق قازاقستان, الاتاۋ, سولتۇستىك-باتىس جانە سولتۇستىك-شىعىس ايماقتارىندا كەڭىنەن تارالعان. اسىرەسە سولتۇستىك ايماقتاردا قىزىل قايىڭ, قىزىل قاندىاعاش, ۇيەڭكى, جاڭعاق اعاشى, شاعان, ەمەن سياقتى اعاشتاردى پايدالانعان. بۇلار وڭاي كەسىلىپ, بويالادى. شەبەرگە قيىنشىلىق تۋدىرمايدى», دەپ جازادى. اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەن شەبەرلەر «ورتەكە قۋىرشاعىن» جاساپ, ويىن-ساۋىق, جيىنداردا دومبىرا اۋەنىنە, ساۋساقتاردىڭ پەرنە باسۋ قوزعالىسى مەن ىرعاعىنا قاراي بيلەتكەن. «ورتەكە» ارنايى جاسالعان تۇعىرعا ورناتىلىپ, دومبىراشىنىڭ ساۋساعىنا جىپپەن بايلانادى. كۇيشى اسپاپتا ويناي باستاعاندا, پەرنە باسقان ساۋساقتاردىڭ قوزعالىسىمەن قۋىرشاق تا تىقىلداپ بيلەي جونەلەدى.
قۋىرشاق ونەرىندەگى «ورتەكەنىڭ» ناقتى قاي ۋاقىتتا پايدا بولعانى بەلگىسىز. شەبەر جولاۋشى تۇردىعۇلوۆ ورتەكە بيلەتۋ, جاساۋ ونەرى قازاق دالاسىندا XIX عاسىردىڭ باسىندا كەڭىنەن تارالعان سياقتى دەيدى. سونداي-اق ول: «اكەمىزدىڭ ءىنىسى سىبىرگە يتجەككەنگە ايدالعان ەكەن. سوندا ءجۇرىپ اعاشتان ورتەكە مەن بيلەپ جۇرگەن ايۋدى جاساعان. ەل-جۇرتىن ساعىنعاندا ورتەكەنى بيلەتىپ, ءان ايتادى ەكەن», دەيدى ءبىر سۇحباتىندا.
جاز جايلاۋعا, قىس قىستاۋعا كوشەتىن كوشپەلى قازاق ارقاشان تابيعاتپەن ەتەنە جاقىن ءومىر ءسۇردى. ءارتۇرلى قۇبىلاتىن تابيعاتتىڭ داۋىسىنا, ۇنىنە ءۇڭىلدى, جانىن ءتۇسىندى. جۇگىرگەن اڭنىڭ, ۇشقان قۇستىڭ, جەل-داۋىلدىڭ, جاڭبىردىڭ, سىقىرلاعان ايازدىڭ دىبىسى قازاقتىڭ قۇلاعىنا ءسىڭىپ ءوستى. تابيعاتتىڭ تىلسىم كورىنىستەرىنە قانىق اتا-بابا تۇرمىسىندا مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ كوپ بولۋى دا وسىدان شىعار. ءتۇۋ مۇزارت شىڭنىڭ باسىنداعى ويقاستاعان ورتەكەنىڭ دومبىرانىڭ شاناعىنا ىلەسىپ بيلەۋى دە وسىدان بولار.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, «ورتەكەنى» دومبىرادا عانا ەمەس, ىشەكتى اسپاپتاردىڭ بارىندە ويناتۋعا بولادى. «ورتەكە» ‒ قازاقتىڭ كونە قۋىرشاق تەاترى. ەرتە زاماندا بالالارعا دومبىرا ۇيرەتۋدە ولاردى قىزىقتىرۋ ءۇشىن «ورتەكە قۋىرشاعى» قولدانىلعان. اۋەلدە ورتەكەنى دومبىرادا ويناتقان, ال كەيىن جەتىگەنگە قوسىپ بيلەتكەن. بايقاساق, قازىرگى كۇندە دە اعاش جانۋارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق جوعارى.
كۇيشى ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ: «بۇرىن ءبىر مەزەتتە ءۇش ورتەكەنى ‒ «اتا ورتەكە», «اكە ورتەكە», «بالا ورتەكەنى» ويناتقان. ءبىر ادام ەڭ كوپ دەگەندە ءتورت ورتەكەنى ساۋساعىنا ىلىنگەن جىپتەر ارقىلى باسقارىپ, كۇي ىرعاعىنا بيلەتە الادى», دەيدى. ال كۇيشى, دومبىراشى مۇرات وسكەنباەۆ «سەگىز لاق» كۇيىن تارتقاندا, سەگىز تەكەنى تۇعىرعا ورناتپاي-اق جەرگە قويىپ ويناتقان ەكەن. سىرت كوزگە قاراپايىم كورىنگەنىمەن, ورتەكە ويناتۋدىڭ وزىندىك تەحنيكاسى بار. ورتەكەنىڭ بىرنەشەۋىن ويناتقاندا, ولار ءبىر-بىرىنە كەدەرگى كەلتىرمەي, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن بي قيمىلدارىن جاساۋى كەرەك. بۇل – قۇراستىرۋشىنىڭ لوگيكاسىنا تىكەلەي بايلانىستى ەرەجە.
حالىق ءبيىنىڭ قۋىرشاق تەكە, جەكە ءبيشى جانە بيشىلەر توبى ورىندايتىن تۇرلەرى بار. بىرىنشىسىندە ۇستەل ۇستىنە ورناتىلعان قۋىرشاق-تەكەنىڭ اياعى, موينى, دەنەسى قوزعالمالى ەتىپ جاسالادى دا, جىڭىشكە جىپتەر ارقىلى دومبىراشىنىڭ ساۋساقتارىنا بايلانادى. كۇي تارتىلعاندا ساۋساقتاردىڭ جوعارى-تومەن قوزعالۋىنا قاراي قۋىرشاق-تەكەنىڭ دەنە مۇشەلەرى دە قيمىلداپ, كۇي ىرعاعىمەن بيلەپ سالا بەرەدى. ەكىنشى تۇرىندە (جەكە ورىندالۋى) الۋان قيمىل-قوزعالىستار مەن ميميكالار ارقىلى ورعا تۇسكەن تەكەنىڭ, ودان شىقپاق بولعان ناتيجەسىز ارەكەتىن بەينەلەيدى. «ورتەكەنىڭ» ءۇشىنشى ءتۇرىن («سوقىر تەكە») بيشىلەر توبى ورىندايدى. مۇندا جاستار دوڭگەلەنە قول ۇستاسىپ, اندەتە ءجۇرىپ بيلەيدى. ورتاداعى كوزى بايلاۋلى ادام شەڭبەردەگىنىڭ بىرەۋىن ۇستاۋعا تىرىسادى. ۇستالعان ويىنشى «ايىبىن» وتەگەن سوڭ, كوزىن بايلاپ, ورتاعا شىعادى, ءسويتىپ ويىن-بي ودان ءارى جالعاسا بەرەدى.
ورتەكە ۇلكەن ساحنالارعا ارنالماعاندىقتان, كوبىنە شاعىن كورەرمەن اۋديتورياسىنا ۇسىنىلادى. ياعني ورتەكە ويىنى – سيرەك ورىندالاتىن جانرلىق قويىلىم. ەسكە سالساق, ونى العاش رەت «مۇراگەر» رەسپۋبليكالىق فولكلور سازدى ءانسامبلى 1984 جىلدان باستاپ ەل اراسىندا ناسيحاتتاي باستادى. بۇگىندە «تۇران» ەتنوانسامبلى ورتەكەنى ساحناعا الىپ شىعىپ, بيلەتىپ ءجۇر. سونداي-اق انسامبل ورتەكەنى ماجارستان, قىتاي, اقش, رەسەي, فرانتسيا, يسپانيا, تۇركيا ەلدەرىنە تانىستىرىپ كەلەدى.
ايتا كەتەيىك, قازاق قۋىرشاق ونەرىنىڭ باستاۋى سانالعان «ورتەكە» بىلتىر يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ رەپرەزەنتاتيۆتىك تىزىمىنە ەندى.
