– تاڭساۋلە عابدىماناپ ۇلى, قوعامدا مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر؟
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا بارىنشا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋىمىز كەرەك» دەپ, ءار جولداۋىندا بۇعان باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى. سونىڭ ايقىن ءبىر دالەلى – قازىر مۇگەدەكتىگى بار تۇلعالار دەپۋتات بولىپ وتىر. بۇگىندە پارلامەنت ىشىندە قۇرىلعان 6 فراكتسيا قۇرامىنداعى ينكليۋزيۆتى پارلامەنتتە 6 دەپۋتات بار. مۇنداي مۇمكىندىكتەر وركەنيەتتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە عانا كەزدەسەتىن. جاڭا شاقىرىلىمنىڭ ءبىر جاڭالىعى وسى بولىپ وتىر. قازىر ەلىمىزدە 720 مىڭ مۇگەدەكتىگى بار ازامات ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءبىز جەتكىزبەگەندە كىم ايتادى؟ ادام ءوز باسىنا تۇسپەي, ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋى قيىن. الايدا اۋىل-ايماقتاردا بۇل جاعداي ازىرگە وزگەرە قويعان جوق.
– ونكولوگيالىق جانە گەموتولوگيالىق اۋرۋعا شالدىققان بالالارعا قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەرىپ جۇرگەنىڭىزدى بىلەمىز. بۇل سالادا قانداي العا ىلگەرىلەۋ بار؟
– حالىق – مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى. اسىرەسە بالالاردىڭ دەنساۋلىعى, قاشاندا باستى نازاردا تۇرۋعا ءتيىس. ويتكەنى دەنى ساۋ ۇرپاق – اتا-انانىڭ دا, مەملەكەتتىڭ دە بولاشاعى. قازىر ونكولوگيالىق جانە ونكوگەموتولوگيالىق دەرتكە شالدىققان بالالار كوپ. بۇل دەگەنىمىز – بالانىڭ ءوزىن جانە ونىڭ وتباسىن ەستەن تاندىراتىن دۇنيە. مۇنى بالالارى اۋىراتىن اتا-انا تۇسىنەدى. قازىر ەلىمىزدە وبىرمەن اۋىراتىن بالالارعا كومەك وبلىستىق جانە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كورسەتىلىپ جاتىر. بىراق ەلىمىزدە بار-جوعى 39 مامان, بارلىق ءوڭىردى قوسقاندا 222 ورىن عانا بار. بۇل – تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا. جالپى, مەملەكەتتىك, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەكى ورتالىق جۇمىس ىستەيدى – الماتى قالاسى پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي ورتالىعى مەن استانا قالاسى «University Medical Center» كورپوراتيۆتىك قورى. مۇندا دا 139 توسەك (ونىڭ ىشىندە كۇندىزگى ستاتسيوناردا 5 توسەك) ونكولوگيالىق جانە گەماتولوگيالىق بەيىندەگى بالالارعا ارنالعان. «UMC» كق-دا ونكولوگيالىق جانە گەماتولوگيالىق بەيىندەگى 147 توسەك بار (ونىڭ 10-ى كۇندىزگى ستاتسيوناردا). بۇل ورتالىقتاردا دياگنوستيكا جانە دياگنوزدى تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى, ەمدەۋدىڭ بارلىق قاجەتتى تەحنولوگياسى قولدانىلادى (حيميوتەراپيا, حيرۋرگيالىق ەمدەۋ, گەموپوەتيكالىق ءدىڭ جاسۋشالارىن ترانسپلانتاتسيالاۋ, ساۋلەلىك تەراپيا). استاناداعى انا مەن بالا ورتالىعىندا بار-جوعى 150 ورىن عانا. ەمدەلۋشىگە ورىن جەتىسپەۋشىلىگى قاتتى سەزىلىپ وتىر. سول سەبەپتى استانادا زاماناۋي بالالار ونكولوگيا ورتالىعىن اشۋ كەرەك. مۇنىڭ ءبارى – سوقىر ادام كورىپ, ساڭىراۋ ادامنىڭ ءوزى ەستي الاتىن جاعداي. «كورمەس تۇيەنى دە كورمەس» دەپ ءوتىپ كەتپەۋ كەرەك.
2022 جىلى ەكى رەسپۋبليكالىق مەديتسينالىق ۇيىمدا بارلىعى 4 909 بالا ەمدەلدى. دارىگەرلەر ءۇشىن ونكولوگيالىق ساقتانۋ بويىنشا تۇراقتى وقىتۋ مودۋلدەرىنىڭ ناتيجەسىندە 1-2-كەزەڭدەگى ىسىكتەردىڭ دياگنوستيكاسى ايتارلىقتاي ءوستى. ماسەلەن, 2014 جىلعى 15%-دان 2022 جىلى 49,4%-عا دەيىن جەتتى. سونىمەن قاتار 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەرتە دياگنوستيكانىڭ تومەن كورسەتكىشتەرى اقمولا, باتىس قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, قوستاناي, ماڭعىستاۋ, تۇركىستان وبلىستارى مەن استانا, الماتى قالالارىندا بايقالادى. ەلىمىزدە جىلىنا ورتا ەسەپپەن 500-600 بالادان ونكولوگيالىق دەرت انىقتالادى ەكەن. قازىر كۇنىنە 15-20 بالا تۇسەدى. بۇل بالالار مەن اتا-انالار ءۇشىن ۇلكەن سوققى, كەسىلگەن ۇكىم سياقتى. ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىنداعى بالالاردىڭ ءۇمىت كۇتىپ جاۋتەڭدەگەن كوزدەرىن كورگەندە جانىڭ ەزىلەدى. بالاسى ءۇشىن ءار اتا-انا نەگە بولسىن بارادى, باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرىپ, قولدان كەلگەنىن جاسايدى. بىراق ءبارىنىڭ شاماسى, جاعدايى كەلمەيدى. اۋىل-اۋدانداردا تۇراتىن ادامدار بالانىڭ ەمىن تۇراقتى تۇردە جاساۋ ءۇشىن قالاعا كەلەدى. قالاعا كەلگەن ولارعا تۇراتىن جەر, ازىق-ت ۇلىگى, تاعى دا باسقا كەرەك-جاراقتار, ەمى ءۇشىن كوپتەگەن قارجى كەرەك. ءتىپتى كەزەكتەرىن ايلاپ كۇتەدى. سەبەبى مامان از, ورىن جوق.
– «مامان از, ورىن جوق» دەپ جاتىرسىز. ال ولاردى ەمدەۋگە ارنالعان ورتالىقتاردىڭ دايىندىق جاعى قالاي؟
– بالالارداعى ونكولوگيالىق جانە گەموتولوگيالىق اۋرۋلارىن ەمدەيتىن ورتالىقتار كوپسالالى كلينيكا بولىپ سالىنعاندىقتان, ونداعى جوسپارلاۋ, جەلدەتۋ جۇيەسى, ماتەريالداردىڭ ساپاسى ستاندارتتارعا ساي ەمەس. ورتالىقتارداعى ورىننىڭ ازدىعىنان, اۋرۋى انىقتالعان بالالاردىڭ كوپتىگىنەن جانە ولاردى كۇتەتىن اتا-انالارىن قوسقاندا, كەزەك كوپتىگىنەن ول جەردە ەپيدەميالىق جاعداي ۋشىعىپ تۇر. ورتالىقتاردا كت, مرت, رەنتگەندىك اپپاراتتار جەتىسپەيدى, ال بار اپپاراتتاردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. اۋرۋدى دەر كەزىندە انىقتاي الماي جاتادى. سونىمەن قاتار مولەكۋليارلى گەنەتيكالىق دياگنوستيكا جوق دەسە بولادى. سەبەبى قازىرگى ونكولوگيا مەن گەموتولوگيا 100 پايىز مولەكۋليارلى گەنەتيكالىق ادىسپەن انىقتالادى. وپەراتسيا جاساتۋ ءۇشىن پاتسيەنتتەر حيرۋرگيادا كەزەكتە تۇرادى, بۇل ماسقارا جانە وتە ايانىشتى دۇنيە. وپەراتسياعا كەزەكتە تۇرعانداردى ەلەستەتىپ كورىڭىزدەر. ولار ءۇشىن ءاربىر مينۋت التىننان قىمبات. مامان از بولعان سوڭ ۋاقىت جەتپەيدى.
– وبىرعا شالدىققان بالالارعا مۇگەدەكتىگى بار ەكەنىن راستايتىن قۇجاتتاردى راسىمدەۋدە قيىندىقتار بار سياقتى...
– ونكولوگيالىق اۋرۋى بار بالالارعا مۇگەدەكتىگىن راسىمدەۋ ۇلكەن قيىندىق تۋعىزىپ, كوپ ۋاقىت الىپ وتىر. ونكولوگ جانە گەموتولوگ ماماندارىنىڭ وتە ازدىعىنان جاس دارىگەرلەر مەن ورتا ساناتتاعى مەديتسينالىق مامانداردى ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە وقىتسا, ەلىمىزدە بىلىكتى ماماندار بولار ەدى.
– بۇل ماسەلەلەردى قالاي شەشۋگە بولادى؟ ءوز ۇسىنىسىڭىز بار ما؟
– بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بىرنەشە جولى بار. بىرىنشىدەن, «سامۇرىق-قازىنا» اكتسيونەرلىك قوعامى نەمەسە «قازاقستان حالقىنا» الەۋمەتتىك قوعامدىق قورىمەن بىرلەسىپ, الدىڭعى قاتارلى قۇرىلعىلارى بار زاماناۋي ورتالىق قۇرىلىسىن باستاۋ كەرەك. ەكىنشى, ونكولوگيا اۋرۋى انىقتالعان بالالارعا مۇگەدەكتىگىن بىردەن جەدەل بەرۋ مەحانيزمىن قاراستىرۋ قاجەت. ءۇشىنشى, تۇراقتى نەگىزدە بالالاردا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ جۇيەسىن قۇرۋ. وسى شارالار قابىلدانسا, بالالار مۇگەدەكتىگى مەن ءولىم كورسەتكىشى تومەندەپ, ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى جاقسارادى. ەل بولاشاعىن ويلايتىن ۇكىمەت بالالار ءۇشىن ءبارىن جاسايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى, بولاشاعى دەنى ساۋ ۇرپاق ەكەنىن پرەزيدەنتىمىز دە ايتىپ كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باقىتبەك قادىر,
«Egemen Qazaqstan»
