جالپى, ەۆرەيلەردىڭ ءوز انا تىلدەرىن قايتا تىرىلتكەنى جايىندا ايتىلاتىن اڭىز كوپ. سونىڭ بىرىندە يۆريت ءتىلى ەكى مىڭ جىل بۇرىن قولدانىستان شىققان دەلىنەدى. ءبىز كوبىنە وسى نۇسقانى تىلگە تيەك ەتەمىز. جيىرما عاسىر بويىنا ەشكىم سويلەمەگەن تىلگە قايتا جان بىتىرگەن قانداي دانىشپان حالىق دەپ تاڭداي قاعاتىنىمىز راس. ەكىنشى الىپ-قاشپا اڭىزعا سەنسەك, 1948 جىلى يزرايل مەملەكەتى قۇرىلعاندا يۆريت ءتىلىن بىلەتىن جالعىز عانا كەمپىر بولعان ەكەن. ءبارى سونىڭ اۋزىنا قاراپ, ودان انا تىلدەرىن مەڭگەرىپ, سونۋگە اينالعان شالاجانسار وتتى ۇرلەپ جاعىپ الىپتى. ال ءۇشىنشى ءبىر مالىمەت بويىنشا, يۆريت ءتىلى لاتىن سەكىلدى تەك كىتاپتىڭ ءتىلى بولعان, كۇندەلىكتى ومىردە ەشكىم سويلەمەگەن. ءوز الدىنا تاۋەلسىز ەلىن قۇرعان سوڭ, كىتاپتاعى ءتىلدى كۇندەلىكتى قولدانىسقا شىعارىپ, جانداندىرىپ جىبەرگەن-ءمىس.
وسى ايتىلعان دەرەكتەر قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟ ەكى مىڭ جىل بۇرىن ء«ولى تىلگە» اينالعان قارىم-قاتىناس قۇرالىنا جان ءبىتىرىپ قانا قويماي, ونى ءبۇتىن ءبىر ەلدىڭ مەملەكەتتىك تىلىنە اينالدىرۋ مۇمكىن بە؟ وسى سۇراقتىڭ تەرەڭىنە بويلاپ كورسەك. جالپى, يۆريت جانە قازاق تىلدەرىنىڭ تاعدىرى ءبىر-بىرىنە ۇقساس دەۋگە بولادى. ەۆرەيلەر ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ باسىندا ءوز مەملەكەتىنەن ايىرىلعان سوڭ, بارلىق قۇرلىققا تارىداي شاشىراپ كەتكەنى بەلگىلى. ءارتۇرلى حالىقتىڭ ورتاسىندا ءومىر سۇرگەن سوڭ سولاردىڭ ءسوزىن سويلەپ, ءوز قاعىنان جەري باستاۋى – تابيعي قۇبىلىس. دەگەنمەن, شىن مانىندە, باسقا دا وتانسىز تاعدىرلاس حالىقتاردان ايىرماشىلىعى – جۇزدەگەن جىل جاپاندى جايلاپ جۇرسە دە يۆريت ءتىلى قولدانىستان شىققان جوق, ياعني ولمەدى. ءيا, بارىنشا جاپا كوردى, قاتارى سەلدىرەدى. بىراق ەكى مىڭ جىل بۇرىن ءولدى دەگەن نەگىزىندە بوس ءسوز. ونىڭ ساقتالىپ قالۋىنا جانە تاۋەلسىز يزرايل مەملەكەتى قۇرىلعان سوڭ تەز قالپىنا كەلۋىنە ەكى فاكتور اسەر ەتكەن بولاتىن.
ءبىرىنشىسى – ەۆرەيلەردىڭ ءدىنى. يسلام دىنىندە بارلىق قۇلشىلىق امالى اراب تىلىندە جۇرسە, ياھۋدي دىنىندە يۆريتشە جاسالادى. كۇندەلىكتى قۇلشىلىق عيباداتتارى ارقىلى ولار انا ءتىلىن ۇمىتقان جوق. ءدىني كىتاپتارىنىڭ ارقاسىندا تىلدەرىن كۇندەلىكتى ومىردە بەلسەندى قولدانباسا دا, كوپشىلىگى ونى بىلەتىن. ەكىنشى فاكتور – ەۆرەيلەر ينتەرنەت ءداۋىرى باستالماي تۇرىپ انا ءتىلىن دامىتۋدى قولعا الدى. ال كەيىن كۇش العان جاھاندانۋ مەن ينتەرنەت زامانى ۇلكەن تىلدەردىڭ اياسىن ودان سايىن كەڭەيتىپ, ولاردىڭ وزگە ەلدەرگە ەكسپانسياسىن ارتتىرىپ, كىشكەنتاي تىلدەردى تۇنشىقتىرىپ جاتقانى بەلگىلى.
ەندى ء«ولى ءتىل» دەگەن ۇعىم قايدان شىعىپ وتىر, سوعان توقتالساق. ءتىلدىڭ ءتىرى بولۋى ول تىلدە جازىلعان عىلىمي, ادەبي, ت.ب. كىتاپتاردىڭ كوپتىگىمەن ولشەنبەيدى. عىلىمنىڭ ءتىلى بولسا دا, باياعىدا قولدانىستان شىققان لاتىن ءتىلى بۇعان دالەل. ءولى ءتىل دەپ – ونى بىلەتىن ادامنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, سول حالىقتىڭ جاستارى سويلەمەيتىن ءتىلدى دە ايتادى. بۇرىن يۆريت ءتىلىنىڭ جاعدايى سونداي ەدى. ولار ءار مەملەكەتتە شاشىراپ جۇرگەندىكتەن, جاس بالالارى باستاپقىدا انا تىلىندە ەمەس, بىرگە تۇرىپ جاتقان حالىقتاردىڭ تىلىندە سويلەيتىن. ماسەلەن, رەسەيدە تۇراتىندار ورىسشا, گەرمانياداعىلار نەمىسشە دەگەن سياقتى. كەيىن وسە كەلە ءدىني كىتاپتارى ارقىلى جانە اتا-انالارىنان ءوز ءتىلىن ۇيرەنەتىن. ءيۆريتتىڭ حح عاسىرعا دەيىن ءولى ءتىل دەپ سانالىپ كەلگەندىگىنىڭ سەبەبى وسىندا.
قازىرگى كۇنى رەسەيدە جانە الەمنىڭ باسقا دا ولكەلەرىندە انا ءتىلىن ۇلكەن بۋىن وكىلدەرى عانا بىلەتىن, ال جاستارى مۇلدەم سويلەمەيتىن از ساندى حالىقتار جەتىپ ارتىلادى. ەگەر جاعدايدى تۇبەگەيلى كەرى باعىتقا بۇرماسا, وكىنىشكە قاراي, بۇلاردى دا ءولى تىلدەر قاتارىنا قوسا بەرۋگە ابدەن بولادى.
ءسوز سوڭىندا قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى احۋالىنا توقتالساق. انا ءتىلىمىز دە سول ء«ولى تىلدەردىڭ» كەبىن كيمەس ءۇشىن نە ىستەيمىز؟ ويتكەنى قازىر ينتەرنەت زامانى, بالالارىمىزدىڭ وينايتىن ويىندارى مەن كورەتىن مۋلفيلمدەرى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە بولعاندىقتان ولاردىڭ ءتىلى دە ورىسشا شىعاتىن بولىپ ءجۇر. قازاق مەكتەبىندە وقيتىن قاراكوزدەرىمىز ءبىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسەتىن كۇنگە جەتتىك. قالالىق جەردە اۋلادا ويناپ جۇرگەن بالالاردىڭ 90 پايىزى ورىسشا شۇلدىرلەسەتىنىن كورگەندە بۇل كۇدىگىمىز ودان سايىن زورايا تۇسەدى... «جۇرتتىڭ بالالارى» ء«ولى» ءتىلىن ءتىرىلتىپ جاتىر. ال ءبىز شە؟..
