البينا ماۋتوۆا: كونستيتۋتسيالىق سوت قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن نىعايتادى

– البينا تاسبولاتقىزى, 90-جىل­­­دار­دىڭ باسىندا ەلىمىزدە ال­عاش­­قى كونس­تيتۋتسيالىق سوت جۇمىس ىستە­گەنىن بىلەمىز. ونىڭ ەرەكشەلىگى نەدە ەدى؟

– ءار دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى – زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋ جانە ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى قۇقىقتىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار رەفورما ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قايتا قۇرىلۋى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزدە مۇنداي كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى جۇمىس ىستەگەن ەدى. 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا «مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى» زاڭ كونستيتۋتسيالىق سوتتى اتا زاڭىمىز سوت ارقىلى قورعاۋدىڭ جوعارى ورگانى رەتىندە بەكىتىپ, 1992 جىلى قابىلدانعان «كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى» جانە «كونستيتۋتسيالىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تۋرالى» زاڭداردان كەيىن ءوز جۇمىسىن باستادى.

كونستيتۋتسيالىق سوت ەگەر كونس­تي­تۋتسياعا قايشى كەلسە, پرەزيدەنتتىڭ كۇشىنە ەنىپ قويعان جارلىقتارى مەن زاڭدارىنىڭ كۇشىن جويا الاتىن قۇزىرەتكە يە. بۇل ورگان­­نىڭ ەل ەسىندە قالعان شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى – پارلامەنت ءرولىن اتقارعان جوعارعى كەڭەس سايلاۋىن زاڭسىز دەپ تانۋى ەدى. وسى شەشىم­نەن كەيىن جوعارعى كەڭەس تاراتىلدى. سول كەزدەگى «كونس­تي­تۋتسيالىق سوت ءىسىن جۇر­گىزۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 18-بابىنا سايكەس كونستيتۋتسيالىق سوتقا تالاپ-ارىز بەرۋ قۇقىعى باس پروكۋرورعا تيەسىلى بولدى, ياعني ءوتىنىش بەرۋ سۋبەكتىسىنە جاتتى. ال 1995 جىلى 30 تامىزدا جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس قۇرىلىپ, سوعان سايكەس كونستيتۋتسيالىق سوت جۇمىسىن توقتاتتى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەس پرەزيدەنت پەن پارلامەنت سايلاۋىنىڭ, رەفە­رەن­دۋمنىڭ زاڭعا سايكەس ءوتۋىن قاراعان. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قول قوي­ما­عان, بىراق پارلامەنت قابىل­دا­عان زاڭ­داردىڭ, حالىقارالىق شارت­تار­دىڭ راتي­فيكاتسيالانعانعا دەيىن كونس­تي­تۋ­تسياعا سايكەستىگىن تەكسەرگەن جانە كونس­تيتۋتسيا نورمالارىنا رەسمي تۇسiندiرمە بەرگەن.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىق­تىق مارتەبەسىن ايقىندايتىن ەرەجەلەر نەگىزگى زاڭنىڭ «كونستيتۋتسيالىق كەڭەس» دەپ اتالاتىن VI بولىمىندە بەكىتىلىپ, كەڭەستىڭ قۇزىرەتى, بۇل ورگانعا ءوتىنىش بەرۋ سۋبەكتىلەرى جانە ونىڭ سالدارى, كەڭەستىڭ قۇرامىن قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى, شەشىمدەرىنىڭ زاڭدى كۇشى مەن سيپاتى انىقتالعان. كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇرىلۋ مەن قىز­مەت ماسەلەلەرى «كونس­تيتۋتسيالىق كەڭەس تۋرالى» كونستي­تۋ­تسيا­لىق زاڭ­مەن رەتتەلگەن. بۇل زاڭ بويىنشا باس پروكۋرور كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش بەرۋ سۋبەكتىسىنە جاتقان جوق.

جالپى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەگەن 27 جىل ىشىندە كونس­تيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى رەتىندە كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن ءتيىمدى قامتاماسىز ەتتى. ونىڭ تاۋەل­سىز­دى­گى جانە بيلىكتىڭ بىردە-ءبىر تار­ماعىنا كىرمەۋى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى ءوز بەتىنشە قورعاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

– ەندەشە, كونستيتۋتسيالىق سوت­­تى قايتا قۇرۋ نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلى 16 ناۋرىز­دا­عى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋىندا: «كوپ­تە­گەن ەلدە كونستيتۋتسيالىق سوت ينس­تيتۋتى بار. وعان كەز كەلگەن ادام ءوزىنىڭ ساۋالىن جولداي الادى. ساراپ­شى­لار اتا زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن وسى مەكەمە ءتيىمدى قامتا­ما­سىز ەتەدى دەپ سانايدى», دەپ ەلى­مىز­دە قايتادان كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ­دى ۇسىندى. بۇل باستاما – ءادىل ءارى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام.

2022 جىلى 5 ماۋسىمدا وتكەن جال­پى­­حا­لىقتىق رەفەرەندۋمدا كونس­تيتۋتسياعا وزگە­رىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ, كونس­تي­تۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى دا سول كەز­دە­گى تۇزەتۋلەردىڭ ءبىر بولىگى بولدى. كەيىن 2022 جىلى 5 قاراشادا پرەزيدەنت قول قويعان «كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانىپ, جاڭا ينس­تيتۋتتىڭ مارتەبەسى مەن قۇزىرەتىن تولىق ايقىنداپ بەردى. بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ىستەي باستاعان سوتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – وعان بارلىق ازاماتتار, قاراپايىم ادامدار وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرى بۇزىلعانى تۋرالى ءوتىنىش بەرە الادى. ال كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جەكە تۇلعالار جۇگىنە المايتىن.

جالپى, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزى­رەتىنە سايلاۋدى وتكىزۋدىڭ دۇرىس­­تى­عى مەن پارلامەنت قابىل­داعان زاڭ­دار مەن حالىقارالىق شارت­تاردىڭ راتي­في­كاتسيالانعانعا دەيىن رەسپۋبليكا كونس­تيتۋتسياسىنا سايكەس­تىگىن قاراۋ, سونداي-اق كونس­تيتۋتسيا نورمالارىنا رەسمي تۇ­سىن­­دىرمە بەرۋ قۇزىرەتى كىرەدى. كونس­تي­تۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىس­تەر­گە سايكەس كونستيتۋتسيالىق سوت ازا­مات­تاردىڭ وتىنىشتەرى بويىن­شا ولار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىق­تا­رىنا تىكەلەي قاتىستى نور­ما­تيۆ­تىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونس­تي­تۋ­تسياعا سايكەستىگىن قارايدى. سونى­مەن بىرگە كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى ۋاكىلگە دە بەرىلدى. بۇ­لار كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇر­­گى­زۋگە باستاماشىلىق جاساۋ وكى­لەت­­تىگى بە­رىل­گەن جاڭا سۋبەكتىلەرگە جات­­قى­زىل­دى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ بۇل سۋبەك­تىلەردىڭ جولدانىم­دارىن قاراۋى – نەگىزگى زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋدەگى ءتيىمدى تەتىگى. ەڭ باس­تىسى, كونس­تي­تۋتسيادا مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇن­دى­لىقتارى دەپ تا­نىل­عان ادامنىڭ قۇ­قىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىنىڭ ساقتالۋى, بۇل جۇيە­نىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تىكەلەي بايلا­نىستى.

– كونستيتۋتسيالىق سوتتا­ پرو­كۋ­­را­تۋ­­را­نىڭ ءرولى قانداي, ازامات­تار­دىڭ شاعىمدارى بويىنشا ءىس جۇرگىزۋگە پروكۋراتۋرا تاراپىنان وكىل قاتىسا ما؟

– نەگىزگى زاڭ بويىنشا كونستي­تۋ­تسيالىق سوت پەن پروكۋراتۋراعا جۇك­تەل­گەن مىندەتتەر ءبىر-بىرىنە جاقىن. كونس­تيتۋتسيالىق سوت كونستيتۋتسيالىق زاڭ­دى­لىقتى قامتاماسىز ەتەدى, پروكۋراتۋرا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنداعى جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى. پرو­كۋرورلار قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرا وتى­رىپ, كۇن سايىن زاڭناما­لىق جانە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردى قولدانادى.

كونستيتۋتسياعا, زاڭدارعا, پرەزي­دەنتتىڭ جارلىقتارىنا جانە راتي­في­كاتسيالانعان حالىقارالىق شارتتارعا قايشى كەلەتىن زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر انىقتالعان جاع­دايدا, پروكۋراتۋرا ولارعا نارازىلىق كەلتىرەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, 2017 جىلعى كونس­تي­تۋتسيالىق رەفورماعا دەيىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا زاڭدارعا نارازىلىق كەلتىرۋ قۇقىعى بەرىلدى, بىراق بۇل تەتىك جۇمىس ىستەمەي كەلگەن ەدى. ويتكەنى ول كەزدە پروكۋراتۋرا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنا جۇگىنۋ سۋبەكتىلەرىنە جاتقان جوق جانە وعان كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ بويىنشا بۇرىن قابىلدانعان قورىتىندى شەشىمدى ءتۇسىندىرۋ تۋرالى وتىنىشحاتپەن عانا جۇگىنۋگە قۇقىلى بولدى.

ەندى 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان كەيىن زاڭداردىڭ كونس­تيتۋتسياعا سايكەستىگىنە كۇمان تۋىن­داعان جاعدايدا, پروكۋراتۋرا نەگىزگى زاڭنىڭ 72-بابى 4-تارماعىنىڭ تارتىبىمەن كونستيتۋتسيالىق سوتقا جولدانىممەن جۇگىنەدى.

ءبىز حالىق ءۇشىن ماڭىزدى جانە وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ بويىنشا ءوز فۋنكتسيامىزدى ىسكە اسىرۋعا مۇقيات قاراي­مىز. بۇل باعىتتا باس پروكۋراتۋرا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جولدانىمداردى دايىنداۋ بو­يىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءىس جۇرگىزۋىندە باس پروكۋرور تاراپىنان بەرىلگەن مەنشىك قۇقىعى تۋرالى جانە سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ساتىسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەپىل­دىك­تەر­دى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ەكى جولدانىم قارالىپ جاتىر.

باس پروكۋروردىڭ وكىلى ازامات­تاردىڭ وتى­نىشتەرى بويىنشا كونس­تيتۋتسيالىق سوتتاعى بارلىق ىستەرگە قاتىسىپ, قورى­تىندى دايىنداۋ جولىمەن دە قامتا­ما­سىز ەتەدى. سونىمەن بىرگە ءبىز كونس­تي­تۋ­تسيالىق سوتتىڭ شەشىمدەرىن ورىنداۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋگە قاتىسامىز. جال­پى, كونستيتۋتسيالىق سوت پەن باس پرو­كۋ­را­تۋرانىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى قارقىندى دامىپ كەلەدى.

– وسى ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتتا باس پرو­كۋراتۋراعا ازاماتتاردىڭ وتىنىش­تە­ر­­ى بويىنشا قانشا سۇرانىس كەلىپ, سوتتا قورىتىندى بەرىلدى؟

– كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ بايانداماشى سۋديالارى «كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 24, 49-باپتارىنا سايكەس كەلىپ تۇسكەن ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ بارىسىندا باس پروكۋراتۋرادان قاجەتتى قۇجاتتاردى جانە وزگە دە اقپاراتتى سۇراتادى. قاڭتار ايىنان باستاپ باس پروكۋراتۋراعا كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ ماتەريالدارى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ 39 سۇرانىسى ءتۇستى, ونىڭ ىشىندە 35-ءى – ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا, 4-ءۋى – وزگە سۋبەكتىلەر بويىنشا (پرەزيدەنت – 2, ۇكىمەت – 1 جانە دەپۋتاتتار – 1). باس پروكۋراتۋرا كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇر­گىزۋ بويىنشا 38 قۇقىقتىق ۇستا­نىم-قورىتىندىسىن جولداسا, كونس­تيتۋتسيالىق سوت 34 قورىتىندى بو­يىنشا شەشىم شىعاردى. ولاردىڭ بارىنە باس پروكۋروردىڭ وكىلى قاتى­سىپ, ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىنە قاتىستى قورىتىندى بەردى.

باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇ­رىلىمىندا ار­نايى بولىمشە قۇرىلىپ, ونىڭ مىن­دەت­تەرىنە كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنگەن ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن زەردەلەۋ جانە ولار بويىنشا نەگىز­دەلگەن قورىتىندىلار جاساۋ بەكىتىلدى. سونىمەن قاتار باس پروكۋ­راتۋرا جىل سايىنعى جولداۋدىڭ جوباسىنا كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق بويىنشا ءوز ۇسىنىستارىن جولدايدى.

كونستيتۋتسيالىق سوت نورماتيۆتىك قاۋ­­لىلارى ارقىلى زاڭنامانى جە­تىل­­­دىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى قۇقىقتىق ۇستا­­نىمداردى قالىپتاستىراتىنىن جانە قولدانىستاعى قۇقىقتان كونس­تيتۋتسياعا سايكەس كەلمەيتىن نورمالاردى جوياتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل كونستيتۋتسيالىق تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالعان قۇقىقتىق ولقىلىقتاردى جەدەل شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ بۇگىندە كونس­­تيتۋتسيا ەرەجەلەرىنىڭ تىكەلەي قول­­دانىلۋ قاعيداسىن ىسكە اسىرۋدى قام­تا­ماسىز ەتە باستادى. بۇعان كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق سوت­تىڭ قاراپايىم ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تا­رى مەن مۇد­دەلەرىن قوزعايتىن قول­دا­نىس­تاعى زاڭنامانىڭ بىرقاتار نورما­لا­رى نەگىزگى زاڭعا سايكەس كەلمەيدى نەمەسە زاڭدار دەڭگەيىندە شۇعىل وزگەرۋگە جا­تادى دەپ تانىلعان قاۋلىلارى دالەل بو­لا الادى.

كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كونستي­تۋ­تسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيىن با­قى­لاۋدى ۇيىمداستىرۋ ۇدەرىسىنە باس پرو­كۋ­راتۋرانىڭ بەلسەندى قاتىسۋى ادام مەن ازا­مات­تىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قور­عاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا قۇقىقتىق مەم­لەكەت قاعي­­­داتتارىن نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى دەگەن سەنىمدەمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.