قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ۇلكەن ويىندى» ءوز كادەسىنە جاراتىپ, ەلىنىڭ ۋكراينا تاعدىرىن قايتالاماۋىن, كەلەشەكتە رەسەيدىڭ قۇربانىنا اينالماۋىن كوزدەيدى. ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن جانە باي تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ كوشباسشىسى ق.توقاەۆ پراگماتيكالىق بەيتاراپتىلىقتى ونەر تۇرىنە اينالدىردى. ازىرگە ىجداعات تانىتىپ وتىرعاندىقتان, وعان ءبارى ريزا.
وڭىرلىك ساراپشىلار ق.توقاەۆتىڭ احۋالدى ءوز ىڭعايىنا پايدالانۋ قابىلەتىن جوعارى باعالايدى. ماسەلەن, رەسەي قازاقستان ەكونوميكاسىمەن اسىرەسە, اسكەري-ونەركاسىپتىك سالاسىمەن بايلانىسىن بۇزعان جوق. سويتە تۇرا, 2022 جىلعى اقپاندا ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن كەيىن اقش پەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ماسكەۋگە سالعان سانكتسيالارىن ساقتاپ وتىر. تارازىنىڭ ەكى باسىن تەڭ ۇستاۋ ارقىلى دۇرىس قادام جاساعانى اڭعارىلادى. ويتكەنى قازاقستان ەكونوميكاسى وركەندەپ كەلەدى, ال الپاۋىت ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى جاقسى.
قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى قالاسى جانە بۇرىنعى استاناسى الماتىدا تۇراتىن تاۋەلسىز ساياساتتانۋشى ديماش ءالجانوۆ «Foreign Policy» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «قازاقستان نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ قاجەتتىلىگىن تۇسىنەدى جانە بارىنە ۇناۋ, سانكتسياعا ۇشىراماۋ ماقساتىندا قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ جاتىر. قازاقستان حالىقارالىق قارجى جۇيەسىنەن قول ۇزبەۋ كەرەك. مۇنايدى باتىس نارىعىنا ساتۋ ءۇشىن ول ەلدەردىڭ قىرىن قاراماعانى قاجەت».
رەسەيمەن دە قارىم-قاتىناستى ساقتاۋعا ءتيىس. قازاقستان 2014 جىلى قىرىمدى اننەكسيالاپ, دونباستى باسىپ العاننان كەيىن رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قويعان تالاپتارىن مويىنداعان جوق. ساۋالداماعا سۇيەنسەك, ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن كەيىن قازاقستان حالقى رەسەي شەكارانىڭ دۇرىس سىزىلماعانىن سىلتاۋراتىپ, مۇنايعا باي سولتۇستىك اۋماقتاردى باسىپ الۋى ىقتيمال دەگەنگە الاڭداۋشىلىق تانىتقان. ق.توقاەۆ بۇرىنعى جاعدايدى ساقتاۋ ءۇشىن ءبارىنىڭ كوڭىلىن تابۋعا ءتيىس.
ۋكرايناداعى سوعىس رەسەي, قىتاي جانە اقش-تىڭ ورتالىق ازياعا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتتەردە مول مۇناي, گاز, ۋران قورى بار. قازاقستان ءالى دە ماسكەۋدىڭ ىقپالىندا تۇرعانىنا قاراماستان, قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» ينفراقۇرىلىمدىق باستاماسىنىڭ دا, امەريكالىق «Big Oil» كومپانياسىنىڭ دا ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانۋ ءتاسىلىن بىلەتىنىن دالەلدەدى.
ق.توقاەۆ گەرمانيا كانتسلەرى ولاف شولتسپەن كەزدەسۋىندە قازاقستاننىڭ سانكتسيالاردى بۇزبايتىنىن مالىمدەدى. بىراق ول 7 قازاندا ماسكەۋگە دە بارىپ, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ تۋعان كۇنىن اتاپ وتۋگە قاتىستى. وسى ساپاردا قازاقستان ارقىلى وزبەكستانعا گاز تاسىمالدايتىن قۇبىردى اشتى. ولار قازاننىڭ 13-ءى كۇنى قىرعىزستان استاناسى بىشكەكتە وتكەن سامميتتە قايتا كەزدەستى. بۇل – ناۋرىز ايىندا حالىقارالىق قىلمىستىق سوت (حقك) ءپۋتيندى قاماۋعا الۋ تۋرالى وردەر بەرگەننەن كەيىن رەسەيدەن تىسقارى جەرگە جاساعان العاشقى ساپارى. مەملەكەتتەر باسشىلارى وتكەن ايدا بەيجىڭدە قىتاي توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىنىڭ مەرەيتويىنا قاتىستى (قىتاي دا, رەسەي دە, قىرعىزستان دا حكك مۇشەلەرى ەمەس).
ق.توقاەۆتىڭ قولىندا كوزىر كوپ بولۋى مۇمكىن. بىراق ۋكراينانىڭ ەۋروپالىق وداقپەن, اقش-پەن جانە ناتو-مەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تالپىنعانى سەكىلدى كەز كەلگەن ساتتە ءپۋتيننىڭ اياعىن باسىپ كەتۋى مۇمكىن. قازاقستان مەن ەو ۆيزالىق رەجىمدى جەڭىلدەتۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعادى. ورتالىق ازيا مەن ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى وتكەن ايدا ليۋكسەمبۋرگتە كەزدەسىپ, سانكتسيالاردى اينالىپ وتۋگە جول بەرمەۋگە قاتىستى ماسەلەلەردى قاراستىردى.
اقش-تىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى دەنيەل روزەنبليۋم 23 قازاندا الماتىداعى بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالار ورتالىعىنىڭ لەنتاسىن قيدى. اقش ەلشىلىگىنىڭ Facebook-تەگى پاراقشاسىندا بۇل وقيعانى «قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرىن دايارلاۋ الەۋەتىن ارتتىرۋعا ارنالعان, اقش قولداعان جاڭا جوبا» دەپ سيپاتتادى. اقش «قاۋىپسىزدىكتى, وركەندەۋدى جانە بەيبىتشىلىكتى قولداۋ ماقساتىندا قازاقستانمەن سەرىكتەس بولعانىن ماقتان تۇتادى» دەلىنگەن. كەلەسى كۇنى 24 قازاندا مەملەكەتتىك حاتشى ەنتوني بلينكەن قازاقستاندى رەسپۋبليكا كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, «بەيبىتشىلىك, وركەندەۋ جانە تۇراقتىلىق سەكىلدى ورتاق باسىمدىقتارىمىزدى ىلگەرىلەتۋ جولىنداعى جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى بىرلەسىپ سەرىكتەسە شەشۋگە ۇمىتتەنەمىز», دەدى.
قازاقستان مەن اقش تاراپى 6 قاراشادا كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك جونىندەگى جىل سايىنعى ديالوگىن وتكىزدى. بيىلعى قىركۇيەكتە بۇۇ اياسىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارى جانە اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن كەزدەسۋى قورىتىندىسى ناقتىلاندى. لاڭكەستىككە قارسى كۇرەستەن باستاپ ساۋدا مەن سانكتسيالارعا, ءتىپتى ادام قۇقىقتارىنا دەيىنگى ماسەلەلەردە ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا ۋاعدالاستى. اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا ىستەرى جونىندەگى كومەكشىسى دونالد لۋدىڭ ايتۋىنشا, «اقش قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى, تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قولدايدى».
قازاقستان دا بيزنەس پەن ساۋدادا جەڭىلدىكتەر الىپ جاتقانداي كورىنەدى. رەسەيگە باتىس سانكتسيالارىن اينالىپ ءوتىپ, ماڭىزدى تاۋارلاردى يمپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندەي. سوعىستىڭ ءبىرىنشى جىلىندا رەسەيلىك كومپانيالار قازاقستانعا اعىلىپ, كەمىندە 4 مىڭ جاڭا فيرما اشىلدى.
سوعىس باستالعالى ەۋروپالىق وداق پەن قازاقستان اراسىنداعى ساۋدانىڭ دا, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ دا كۇرت ءوسۋى قاۋىپ تۋعىزادى. ەۋروستاتتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەن سوڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ قازاقستانعا ەكسپورتى 2022 جىلدىڭ قاڭتارى مەن 2023 جىلدىڭ ماۋسىمى ارالىعىندا 16,6 ميلليارد ەۋروعا جەتكەن. ەۋروپالىق وداق وزىق كومپيۋتەرلەر مەن ماشينالار, كولىك, ەنەرگەتيكا, مۇناي وڭدەۋ, اۆياتسيا جانە دروندار سەكىلدى تاۋارلارعا كەڭ كولەمدى سانكتسيا سالدى. سوعان قاراماستان, قازاقستاننىڭ رەسەيگە ەكسپورتى 2022 جىلى 25 پايىزعا ءوسىپ, 8,8 ميلليارد دوللاردى قۇرادى.
ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ ارتۋىنا قاتىستى ناقتى بىردەڭە دەۋ قيىن. ويتكەنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردەگى ساۋدانى باقىلاۋ وڭاي ەمەس. الايدا ەۋروپادان كەلەتىن قىمبات تاۋارلار يمپورتىنىڭ ارتۋى, رەسەيگە ەكسپورتتىڭ كوبەيۋى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى.
فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون استاناعا رەسمي ساپارمەن بارىپ, ق.توقاەۆپەن كەزدەستى. فرانتسيا ەلەكتر قۋاتىنىڭ شامامەن 60 پايىزىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنان وندىرەدى. بىراق نەگىزگى ۋران جەتكىزۋشىسى نيگەردەگى ساياسي تۇراقسىزدىققا الاڭدايدى. فرانتسۋزدىق EDF مەملەكەتتىك كومپانياسى قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا قاتىسۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. فرانتسۋز تاجىريبەسىن بۇل سالادا پايدالانۋ ق.توقاەۆتىڭ تالعامپازدىعىن تاعى دا دالەلدەيدى.
ازىرگە رەسەي تاراپى سوزبەن شەكتەلدى. ماسكەۋگە باعىنىشتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بىرنەشە رەت قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىن سىنعا الدى. الايدا مۋزىكا ءالى اياقتالعان جوق, ق.توقاەۆ نىق سەنىممەن تۇر.
